Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brihat Samhita · Chapter 5

5.01

amṛta^āsvāda^viśeṣāc cchinnam api śiraḥ kila^asurasya^idam/
prāṇair aparityaktaṃ grahatāṃ yātaṃ vadanty eke//

5.02

indu^arka^maṇḍala^ākṛtir asitatvāt kila na dṛśyate gagane/
anyatra parva^kālād vara^pradānāt kamalayoneḥ//

5.03

mukha^puccha^vibhakta^aṅgaṃ bhujaṅgam ākāram upadiśanty anye/
kathayanty amūrtam apare tamo^mayaṃ saiṃhikeya^ākhyākhyam//

5.04

yadi mūrto bhavicārī śiro +atha vā bhavati maṇḍalī rāhuḥ/
bhagaṇa^ardhena^*antaritau[K.antarito] gṛhṇāti kathaṃ niyata^cāraḥ//

5.05

aniyata^cāraḥ khalu ced upalabdhiḥ saṃkhyayā kathaṃ tasya/
puccha^ānana^abhidhāno +antareṇa kasmān na gṛhṇāti//

5.06

atha tu bhujagendra^rūpaḥ pucchena mukhena vā sa gṛhṇāti/
mukha^puccha^antara^saṃsthaṃ sthagayati kasmān na bhagaṇa^ardham//

5.07

rāhu^dvayaṃ yadi syād graste +astamite +atha vā^udite candre/
tatsamagatinā^anyena grastaḥ sūryo +api dṛśyate//

5.08

bhū^cchāyāṃ sva^grahaṇe bhāskaram arka^grahe praviśati^induḥ/
pragrahaṇam ataḥ paścān na^indor bhānoś ca pūrva^ardhāt//

5.09

vṛkṣasya svacchāyā yathā^*ekapārśve[K.ekapārśvena] bhavati *dīrghacayā[K.dīrghā ca]/
niśi niśi tadvad bhūmer āvaraṇa^vaśād dineśasya//

5.10

sūryāt saptama^rāśau yadi ca^udag^dakṣiṇena na^atigataḥ/
candraḥ pūrva^abhimukhaś chāyām aurvīm tadā viśati//

5.11

candro +adhaḥsthaḥ sthagayati ravim ambudavat samāgataḥ paścāt/
pratideśam ataś citraṃ dṛṣṭi^vaśād bhāskara^grahaṇam//

5.12

āvaraṇaṃ mahad indoḥ kuṇṭha^viṣāṇas tato +ardha^saṃcchannaḥ/
svalpam raver yato +atas tīkṣṇa^viṣāṇo ravir bhavati//

5.13

evam uparāga^kāraṇam uktam idaṃ divya^dṛgbhir ācāryaiḥ/
rāhur akāraṇam asminn ity uktaḥ śāstra^sadbhāvaḥ//

5.14

yo +asau^asuro rāhus tasya varo brahmaṇā +ayam ājñaptaḥ/
āpyāyanam uparāge datta^hutāṃśena te bhavitā//

5.15

tasmin kāle sānnidhyam asya tena^upacaryate rāhuḥ/
yāmyottarā śaśigatir gaṇite +apy upacaryate tena//

5.16

na kathaṃ cid api nimittair grahaṇaṃ vijñāyate nimittāni/
anyasminn api kāle bhavanty atha^utpāta^rūpāṇi//

5.17

pañcagraha^saṃyogān na kila grahaṇasya sambhavo bhavati/
tailaṃ ca jale +aṣṭamyāṃ na vicintyam idaṃ vipaścidbhiḥ//

5.18

avanatyā +arke grāso dig^jñeyā valanayā^avanatyā ca/
tithy^avasānād velā karaṇe kathitāni tāni mayā//

5.19

ṣaṇmāsa^uttara^vṛddhyā parveśāḥ sapta devatāḥ kramaśaḥ/
brahma^śaśi^indra^kuberā varuṇa^agni^yamāś ca vijñeyāḥ//

5.20

brāhme dvija^paśu^*vṛddhiḥ kṣema^ārogyāṇi[K.vṛddhikṣemārogyāṇi] sasya^sampat^ca/
tadvat saumye tasmin pīḍā viduṣām avṛṣṭiś ca//

5.21

aindre bhūpa^virodhaḥ śārada^sasya^kṣayo na ca kṣemam/
kaubere +artha^patīnām artha^vināśaḥ subhikṣaṃ ca//

5.22

vāruṇam avanīśa^aśubham anyeṣāṃ kṣema^sasya^vṛddhi^karam/
āgneyaṃ mitra^ākhyaṃ sasya^ārogya^abhaya^ambu^karam//

5.23

yāmyaṃ karoty avṛṣṭiṃ durbhikṣaṃ saṃkṣayaṃ ca sasyānām/
yad ataḥ paraṃ tad aśubhaṃ kṣut^māra^avṛṣṭidaṃ parva//

5.24

velāhīne parvaṇi garbha^vipattiś ca śastra^kopaś ca/
ativele kusuma^phala^kṣayo bhayaṃ sasya^nāśaś ca//

5.25

hīna^atirikta^kāle phalam uktaṃ pūrva^śāstra^dṛṣṭatvāt/
sphuṭa^gaṇita^vidaḥ kālaḥ kathañ cid api na^anyathā bhavati//

5.26

yady ekasmin māse grahaṇaṃ ravi^somayos tadā kṣitipāḥ/
svabala^kṣobhaiḥ saṃkṣayam āyānty atiśastra^kopaś ca//

5.27

grastāv udita^astamitau śārada^dhānya^avanīśvara^kṣayadau/
sarva^grastau durbhikṣa^marakadau pāpa^sandṛṣṭau//

5.28

ardha^udita^uparakto naikṛtikān hanti sarvayajñāṃś ca/
agny^upajīvi^guṇa^adhika^vipra^āśramiṇo *yuge +abhyuditaḥ[K.ayugābhyuditaḥ]//

5.29

karṣaka^*pākhaṇḍi[K.pāṣaṇḍi]^vaṇik^kṣatriya^bala^nāyakān *dvitīyāṃśe[K.dvitīye +aṃśe]/
kāruka^śūdra^mlecchān kha^tṛtīyāmśe samantrijanān//

5.30

madhya^ahne narapati^madhyadeśahā śobhanaś ca dhānya^arghaḥ/
tṛṇabhug^amātya^antaḥpura^vaiśyaghnaḥ pañcame khāṃśe/

5.31

strī^śūdrān ṣaṣṭhe +aṃśe dasyu^pratyantahā^astamaya^kāle/
yasmin khāṃśe mokṣas tat^proktānāṃ śivaṃ bhavati//

5.32

dvija^nṛpatīn udagayane viṭ^śūdrān dakṣiṇāyane hanti/
rāhur udag^ādidṛṣṭaḥ pradakṣiṇaṃ hanti vipra^ādīn//

5.33

mlecchān vidiksthito yāyinaś ca hanyād dhutāśa^saktāṃś ca/
salila^cara^danti^ghātī yāmyena^udag gavām aśubhaḥ//

5.34

pūrveṇa salila^pūrṇāṃ karoti vasudhāṃ samāgato daityaḥ/
paścāt karṣaka^sevaka^bīja^vināśāya nirdiṣṭaḥ//

5.35

pāñcāla^kaliṅga^śūrasenāḥ kāmboja^uḍra^kirāta^śastra^vārttāḥ/
jīvanti ca ye hutāśa^vṛttyā te pīḍām upayānti meṣa^saṃsthe//

5.36

gopāḥ paśavo +atha gomino manujā ye ca mahattvam āgatāḥ/
pīḍām upayānti bhāskare graste śīta^kare +atha vā vṛṣe//

5.37

mithune pravara^aṅganā nṛpā nṛpa^mātrā balinaḥ kalā^vidaḥ/
yamunā^taṭajāḥ sabāhlikā matsyāḥ suhma^janaiḥ samanvitāḥ//

5.38

ābhīrān^śabarān sapahlavān mallān matsya^kurūñ chakān api/
pāñcālān vikalāṃś ca pīḍayaty annaṃ ca^api nihanti karkaṭe//

5.39

siṃhe pulinda^gaṇa^mekala^sattva^yuktān rāja^upamān narapatīn vana^gocarāṃś ca/
ṣaṣṭhe tu sasya^kavi^lekhaka^geya^saktān hanty aśmaka^tripura^śāli^yutāṃś ca deśān//

5.40

tulādhare +avanty^aparāntya^sādhūn vaṇig^daśārṇān *marukacchapāṃś[K.bharukacchapāṃś] ca/
aliny atha^udumbara^madra^colān drumān sayaudheya^viṣa^āyudhīyān//

5.41

dhanviny amātya^vara^vāji^videha^mallān pāñcāla^vaidya^vaṇijo viṣama^āyudhajñān/
hanyān mṛge tu jhaṣa^mantri^kulāni nīcān mantra^auṣadhīṣu kuśalān sthavira^āyudhīyān//

5.42

kumbhe +antargirijān sapaścima^janān bhāra^udvahāṃs taskarān ābhīrān darada^ārya^siṃha^purakān hanyāt tathā barbarān/(checked)
mīne sāgarakūla^sāgara^jala^dravyāṇi *vanyān[K.mānyān] janān prājñān vāryupajīvinaś ca bhaphalaṃ kūrma^upadeśād vadet//

5.43

savya^apasavya^leha^grasana^nirodha^avamardana^ārohāḥ/
āghrātaṃ madhyatamas tamo +antya iti te daśa grāsāḥ//

5.44

savyagate tamasi jagaj^jalaplutaṃ bhavati muditam abhayaṃ ca/
apasavye narapati^taskara^avamardaiḥ prajānāśaḥ//

5.45

*jihva^upaleḍhi[K.jihvevaleḍhi] paritas timira^nudo maṇḍalaṃ yadi sa lehaḥ/
pramudita^samasta^bhūtā prabhūta^toyā ca tatra mahī//

5.46

grasanam iti yadā tryaṃśaḥ pādo vā gṛhyate +atha vā^apy ardham/
sphīta^nṛpa^vitta^hāniḥ pīḍā ca sphīta^deśānām//

5.47

paryanteṣu gṛhītvā madhye piṇḍīkṛtaṃ tamas tiṣṭhet/
sa nirodho vijñeyaḥ pramoda^kṛt sarvabhūtānām//

5.48

avamardanam iti niḥśeṣam eva sañchādya yadi ciraṃ tiṣṭhet/
hanyāt pradhāna^bhūpān *pradhāna^deśāṃś[K.pradhānadeśān pradhānabhūpāṃś] ca timira^mayaḥ//

5.49

vṛtte grahe yadi tamas tatkṣaṇam āvṛtya dṛśyate bhūyaḥ/
ārohaṇam ity anyonya^mardanair bhaya^karaṃ rājñām//

5.50

darpaṇa iva^ekadeśe *sabāṣpa[K.savāṣpa]^niḥśvāsa^māruta^upahataḥ/
dṛśyeta^āghrātaṃ tat suvṛṣṭi^vṛddhy^āvahaṃ jagataḥ//

5.51

madhye tamaḥ praviṣṭaṃ vitamaskaṃ maṇḍalaṃ ca yadi paritaḥ
tan^madhyadeśa^nāśaṃ karoti kukṣy^āmaya^bhayaṃ ca//

5.52

paryanteṣu^atibahulaṃ svalpaṃ madhye tamas tamontya^ākhye/
sasyānām īti^bhayaṃ bhayam asmiṃs taskarāṇāṃ ca//

5.53

śvete kṣema^subhikṣaṃ brāhmaṇa^pīḍāṃ ca nirdiśed rāhau/
agni^bhayam anala^varṇe pīḍā ca hutāśavṛttīnām//

5.54

harite roga^*ulbaṇatā[K.ulvaṇatā] sasyānām ītibhiś ca vidhvaṃsaḥ/
kapile śīghraga^sattva^mleccha^dhvaṃso +atha durbhikṣam//

5.55

aruṇa^kiraṇa^anurūpe durbhikṣa^avṛṣṭayo vihaga^pīḍā/
ādhūmre kṣema^subhikṣam ādiśet mandavṛṣṭiṃ ca//

5.56

kāpota^aruṇa^kapila^śyāvābhe kṣud^bhayaṃ vinirdeśyam/
kāpotaḥ śūdrāṇāṃ vyādhi^karaḥ kṛṣṇa^varṇaś ca//

5.57

vimalaka^maṇi^pīta^ābho vaiśya^dhvaṃsī bhavet subhikṣāya/
sa^arciṣmaty agni^bhayaṃ gairika^rūpe tu yuddhāni//

5.58

dūrvākāṇḍa^śyāme hāridre vā^api nirdiśet marakam/
aśani^bhaya^sampradāyī *pāṭala[K.pāṭali]^kusuma^upamo rāhuḥ//

5.59

pāṃśu^vilohita^rūpaḥ kṣatra^dhvaṃsāya bhavati vṛṣṭeś ca/
bāla^ravi^kamala^suracāpa^rūpa^bhṛt śastra^kopāya//

5.60

paśyan grastaṃ saumyo ghṛta^madhu^taila^kṣayāya rājṇāṃ ca/
bhaumaḥ samara^vimardaṃ śikhi^kopaṃ taskara^bhayaṃ ca//

5.61

śukraḥ sasya^vimardaṃ nānā^kleśāṃś ca janayati dharitryām/
ravijaḥ karoty avṛṣṭiṃ durbhikṣaṃ taskara^bhayaṃ ca//

5.62

yad aśubham avalokanābhir uktaṃ grahajanitaṃ grahaṇe pramokṣaṇe vā/
surapatiguruṇā^avalokite tat^śamam upayāti jalair iva^agnir iddhaḥ//

5.63

graste kramān nimittaiḥ punar graho māsa^ṣaṭka^parivṛddhyā/
pavana^ulkāpāta^rajaḥ kṣitikampa^tamo^aśani^nipātaiḥ//

5.64

āvantikā janapadāḥ kāverī^narmadā^taṭa^āśrayiṇaḥ/
dṛptāś ca manujapatayaḥ pīḍyante kṣitisute graste//

5.65

antarvedīṃ sarayūṃ nepālaṃ pūrvasāgaraṃ śoṇam/
strī^nṛpa^yodha^kumārān saha vidvadbhir budho hanti//

5.66

grahaṇa^upagate jīve vidvan^nṛpa^mantri^gaja^haya^dhvaṃsaḥ/
sindhu^taṭa^vāsinām apy udag^diśaṃ saṃśritānāṃ ca//

5.67

bhṛgutanaye rāhugate *dāśeraka[K.daserakāḥ]kaikayāḥ sayaudheyāḥ/
āryāvarttāḥ śibayaḥ strī^saciva^gaṇāś ca pīḍyante//

5.68

saure maru^bhava^puṣkara*saurāṣṭrika[K.saurāṣṭrā]^dhātavo +arbuda^antyajanāḥ/
gomanta^pāriyātra^āśritāś[K's tr. gomantaḥ pāriyātrā] ca nāśaṃ vrajanty āśu//

5.69

kārttikyām anala^upajīvi^magadhān prācya^adhipān kośalān
kalmāṣān atha śūrasena^sahitān kāśīś ca santāpayet/
*hanyād[K.hanyād ca] āśu kaliṅgadeśa^nṛpatiṃ sa^amātya^bhṛtyaṃ tamo
dṛṣṭaṃ kṣatriya^tāpadaṃ janayati kṣemaṃ subhikṣa^anvitam//

5.70

kāśmīrakān kauśalakān sapuṇḍrān mṛgāṃś ca hanyād aparāntakāṃś ca/
ye somapās tāṃś ca nihanty saumye suvṛṣṭi^kṛt kṣema^subhikṣa^kṛt^ca//

5.71

pauṣe dvija^kṣatra^jana^uparodhaḥ sasaindhava^ākhyāḥ kukurā videhāḥ/
dhvaṃsaṃ vrajanty atra ca manda^vṛṣṭiṃ bhayaṃ ca vindyād asubhikṣa^yutam//

5.72

māghe tu mātṛ^pitṛ^bhakta^vasiṣṭha^gotrān
svādhyāya^dharma^niratān kariṇas turaṅgān/
vaṅga^aṅga^kāśi^manujāṃś ca dunoti rāhur
vṛṣṭiṃ ca karṣakajana^*abhimatāṃ[K.anumatāṃ] karoti//

5.73

pīḍā^karaṃ phālgunamāsi parva *vaṅga^aśmaka^avantika[K.vantaka]^mekalānām/
*nṛtyajña[K.nṛttajña]^sasya^pravara^aṅganānāṃ dhanuṣkara^kṣatra^tapasvināṃ ca//

5.74

*caitryāṃ[K.caitre] tu citrakara^lekha^geya^saktān
rūpopajīvi^nigamajña^hiraṇya^paṇyān/
pauṇḍra^auḍra^kaikaya^janān atha ca^aśmakāṃś ca
tāpaḥ spṛśaty amarapo +atra vicitra^varṣī//

5.75

vaiśākha^*māse[K.māsi] grahaṇe vināśam āyānti karpāsa^tilāḥ sa^mudgāḥ/
ikṣvāku^yaudheya^śakāḥ kaliṅgāḥ *sopa^plavāḥ[K.sopadravāḥ] kintu subhikṣam asmin//

5.76

jyeṣṭhe[K.jyaiṣṭhe] narendra^dvija^rājapatnyaḥ sasyāni vṛṣṭiś ca mahāgaṇāś ca/
pradhvaṃsam āyānti narāś ca saumyāḥ sālvaiḥ sametāś ca niṣāda^saṅghāḥ//

5.77

āṣāḍha^parvaṇy udapāna^vapra^nadī^pravāhān phala^mūla^vārttān/
gāndhāra^kāśmīra^pulinda^cīnān hatān vaded maṇḍala^varṣam asmin//

5.78

kāśmīrān sapulinda^cīna^yavanān hanyāt kurukṣetrajān
gāndhārān api madhyadeśa^sahitān vṛṣṭo grahaḥ śrāvaṇe/
kāmboja^ekaśaphāṃś ca śāradam api tyaktvā yathoktān imān
anyatra pracura^anna^hṛṣṭa^manujair dhātrīṃ karoty āvṛtām//

5.79

kaliṅga^vaṅgān magadhān surāṣṭrān
mlecchān suvīrān *darada^aśmakāṃś[K.daradāñ chakāṃś] ca/
strīṇāṃ ca garbhān asuro nihanti
subhikṣa^kṛd bhādrapade +abhyupetaḥ//

5.80

kāmboja^cīna^yavanān saha śalyahṛdbhir
*bāhlīka[K.vālhīka]^sindhutaṭa^vāsijanāṃś ca hanyāt/
*ānartta[K.ānarta]^pauṇḍra^bhiṣajaś ca tathā kirātān
dṛṣṭo +asuro +aśvayuji bhūri^subhikṣa^kṛc ca//

5.81

hanu^kukṣi^pāyu^bhedā dvir dviḥ sañchardanaṃ ca jaraṇaṃ ca/
madhya^antayoś ca vidaraṇam iti daśa śaśi^sūryayor mokṣāḥ//

5.82

āgneyyām apagamanaṃ dakṣiṇa^hanubheda^saṃjñitaṃ śaśinaḥ/
sasya^vimardo mukha^rug nṛpa^pīḍā syāt suvṛṣṭiś ca//

5.83

pūrvottareṇa vāmo hanu^bhedo nṛpa^kumāra^bhayadāyī/
mukharogaṃ śastra^bhayaṃ tasmin vindyāt subhikṣaṃ ca//

5.84

dakṣiṇa^kukṣi^vibhedo dakṣiṇa^pārśvena yadi bhaven mokṣaḥ/
pīḍā nṛpa^putrāṇām abhiyojyā dakṣiṇā ripavaḥ//

5.85

vāmas tu kukṣi^bhedo yady uttaramārga^saṃsthito rāhuḥ/
strīṇāṃ garbha^vipattiḥ sasyāni ca tatra madhyāni//

5.86

nairṛta^vāyavya^sthau dakṣiṇa^vāmau tu pāyu^bhedau dvau/
guhya^rug alpā vṛṣṭir dvayos tu rājñī^kṣayo vāme//

5.87

pūrveṇa pragrahaṇaṃ kṛtvā prāg eva ca^apasarpeta /
sañchardanam iti tat kṣema^sasya^hārdipradaṃ jagataḥ//

5.88

prāk pragrahaṇaṃ yasmin paścād apasarpaṇaṃ tu taj jaraṇam/
kṣut^śastra^bhaya^*udvignā na[K.udvignāḥ kva] śaraṇam upayānti tatra janāḥ//

5.89

madhye yadi prakāśaḥ prathamaṃ tan madhya^vidaraṇaṃ nāma/
antaḥkopa^karaṃ syāt subhikṣadaṃ na^ativṛṣṭi^karam//

5.90

paryanteṣu vimalatā bahulaṃ madhye tamo *+antya[K.anta]^daraṇa^ākhyaḥ/
madhyākhyadeśa^nāśaḥ śārada^sasya^kṣayaś ca^asmin//

5.91

ete sarve mokṣā vaktavyā bhāskare +api kintv atra/
pūrvā dik śaśini yathā tathā ravau paścimā kalpyā//

5.92

mukte saptāhāntaḥ pāṃśu^nipāto +anna^saṃkṣayaṃ kurute/
nīhāro roga^bhayaṃ bhūkampaḥ pravara^nṛpa^mṛtyum//

5.93

ulkā mantri^vināśaṃ nānāvarṇā ghanāś ca bhayam atulam/
stanitaṃ garbha^vināśaṃ vidyun^nṛpa^daṃṣṭri^paripīḍām//

5.94

pariveṣo ruk^pīḍāṃ digdāho nṛpa^bhayaṃ ca sa^agni^bhayaṃ/
rūkṣo vāyuḥ prabalaś caurasamutthaṃ bhayaṃ dhatte//

5.95

nirghātaḥ suracāpaṃ daṇḍaś ca kṣud^bhayaṃ sa^paracakram/
*grahayuddhe[K.grahayuddhaṃ] nṛpa^yuddhaṃ ketuś ca tad eva sandṛṣṭaḥ//

5.96

avikṛtasalila*nipātaiḥ[K.nipāte] saptāha^antaḥ subhikṣam ādeśyam/
yac ca^aśubhaṃ grahaṇajaṃ tat sarvaṃ nāśan upayāti//

5.97

somagrahe nivṛtte pakṣānte yadi bhaved graho +arkasya/
tatra^anayaḥ prajānāṃ dampatyor vairam anyonyam//

5.98

arkagrahāt tu śaśino grahaṇaṃ yadi dṛśyate tato viprāḥ/
naika^kratu^phala^bhājo bhavanti muditāḥ prajāś ca^eva//
6 bhaumacārādhyāyaḥ

Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc