Brihat Samhita · Chapter 5
amṛta^āsvāda^viśeṣāc cchinnam api śiraḥ kila^asurasya^idam/
prāṇair aparityaktaṃ grahatāṃ yātaṃ vadanty eke//
indu^arka^maṇḍala^ākṛtir asitatvāt kila na dṛśyate gagane/
anyatra parva^kālād vara^pradānāt kamalayoneḥ//
mukha^puccha^vibhakta^aṅgaṃ bhujaṅgam ākāram upadiśanty anye/
kathayanty amūrtam apare tamo^mayaṃ saiṃhikeya^ākhyākhyam//
yadi mūrto bhavicārī śiro +atha vā bhavati maṇḍalī rāhuḥ/
bhagaṇa^ardhena^*antaritau[K.antarito] gṛhṇāti kathaṃ niyata^cāraḥ//
aniyata^cāraḥ khalu ced upalabdhiḥ saṃkhyayā kathaṃ tasya/
puccha^ānana^abhidhāno +antareṇa kasmān na gṛhṇāti//
atha tu bhujagendra^rūpaḥ pucchena mukhena vā sa gṛhṇāti/
mukha^puccha^antara^saṃsthaṃ sthagayati kasmān na bhagaṇa^ardham//
rāhu^dvayaṃ yadi syād graste +astamite +atha vā^udite candre/
tatsamagatinā^anyena grastaḥ sūryo +api dṛśyate//
bhū^cchāyāṃ sva^grahaṇe bhāskaram arka^grahe praviśati^induḥ/
pragrahaṇam ataḥ paścān na^indor bhānoś ca pūrva^ardhāt//
vṛkṣasya svacchāyā yathā^*ekapārśve[K.ekapārśvena] bhavati *dīrghacayā[K.dīrghā ca]/
niśi niśi tadvad bhūmer āvaraṇa^vaśād dineśasya//
sūryāt saptama^rāśau yadi ca^udag^dakṣiṇena na^atigataḥ/
candraḥ pūrva^abhimukhaś chāyām aurvīm tadā viśati//
candro +adhaḥsthaḥ sthagayati ravim ambudavat samāgataḥ paścāt/
pratideśam ataś citraṃ dṛṣṭi^vaśād bhāskara^grahaṇam//
āvaraṇaṃ mahad indoḥ kuṇṭha^viṣāṇas tato +ardha^saṃcchannaḥ/
svalpam raver yato +atas tīkṣṇa^viṣāṇo ravir bhavati//
evam uparāga^kāraṇam uktam idaṃ divya^dṛgbhir ācāryaiḥ/
rāhur akāraṇam asminn ity uktaḥ śāstra^sadbhāvaḥ//
yo +asau^asuro rāhus tasya varo brahmaṇā +ayam ājñaptaḥ/
āpyāyanam uparāge datta^hutāṃśena te bhavitā//
tasmin kāle sānnidhyam asya tena^upacaryate rāhuḥ/
yāmyottarā śaśigatir gaṇite +apy upacaryate tena//
na kathaṃ cid api nimittair grahaṇaṃ vijñāyate nimittāni/
anyasminn api kāle bhavanty atha^utpāta^rūpāṇi//
pañcagraha^saṃyogān na kila grahaṇasya sambhavo bhavati/
tailaṃ ca jale +aṣṭamyāṃ na vicintyam idaṃ vipaścidbhiḥ//
avanatyā +arke grāso dig^jñeyā valanayā^avanatyā ca/
tithy^avasānād velā karaṇe kathitāni tāni mayā//
ṣaṇmāsa^uttara^vṛddhyā parveśāḥ sapta devatāḥ kramaśaḥ/
brahma^śaśi^indra^kuberā varuṇa^agni^yamāś ca vijñeyāḥ//
brāhme dvija^paśu^*vṛddhiḥ kṣema^ārogyāṇi[K.vṛddhikṣemārogyāṇi] sasya^sampat^ca/
tadvat saumye tasmin pīḍā viduṣām avṛṣṭiś ca//
aindre bhūpa^virodhaḥ śārada^sasya^kṣayo na ca kṣemam/
kaubere +artha^patīnām artha^vināśaḥ subhikṣaṃ ca//
vāruṇam avanīśa^aśubham anyeṣāṃ kṣema^sasya^vṛddhi^karam/
āgneyaṃ mitra^ākhyaṃ sasya^ārogya^abhaya^ambu^karam//
yāmyaṃ karoty avṛṣṭiṃ durbhikṣaṃ saṃkṣayaṃ ca sasyānām/
yad ataḥ paraṃ tad aśubhaṃ kṣut^māra^avṛṣṭidaṃ parva//
velāhīne parvaṇi garbha^vipattiś ca śastra^kopaś ca/
ativele kusuma^phala^kṣayo bhayaṃ sasya^nāśaś ca//
hīna^atirikta^kāle phalam uktaṃ pūrva^śāstra^dṛṣṭatvāt/
sphuṭa^gaṇita^vidaḥ kālaḥ kathañ cid api na^anyathā bhavati//
yady ekasmin māse grahaṇaṃ ravi^somayos tadā kṣitipāḥ/
svabala^kṣobhaiḥ saṃkṣayam āyānty atiśastra^kopaś ca//
grastāv udita^astamitau śārada^dhānya^avanīśvara^kṣayadau/
sarva^grastau durbhikṣa^marakadau pāpa^sandṛṣṭau//
ardha^udita^uparakto naikṛtikān hanti sarvayajñāṃś ca/
agny^upajīvi^guṇa^adhika^vipra^āśramiṇo *yuge +abhyuditaḥ[K.ayugābhyuditaḥ]//
karṣaka^*pākhaṇḍi[K.pāṣaṇḍi]^vaṇik^kṣatriya^bala^nāyakān *dvitīyāṃśe[K.dvitīye +aṃśe]/
kāruka^śūdra^mlecchān kha^tṛtīyāmśe samantrijanān//
madhya^ahne narapati^madhyadeśahā śobhanaś ca dhānya^arghaḥ/
tṛṇabhug^amātya^antaḥpura^vaiśyaghnaḥ pañcame khāṃśe/
strī^śūdrān ṣaṣṭhe +aṃśe dasyu^pratyantahā^astamaya^kāle/
yasmin khāṃśe mokṣas tat^proktānāṃ śivaṃ bhavati//
dvija^nṛpatīn udagayane viṭ^śūdrān dakṣiṇāyane hanti/
rāhur udag^ādidṛṣṭaḥ pradakṣiṇaṃ hanti vipra^ādīn//
mlecchān vidiksthito yāyinaś ca hanyād dhutāśa^saktāṃś ca/
salila^cara^danti^ghātī yāmyena^udag gavām aśubhaḥ//
pūrveṇa salila^pūrṇāṃ karoti vasudhāṃ samāgato daityaḥ/
paścāt karṣaka^sevaka^bīja^vināśāya nirdiṣṭaḥ//
pāñcāla^kaliṅga^śūrasenāḥ kāmboja^uḍra^kirāta^śastra^vārttāḥ/
jīvanti ca ye hutāśa^vṛttyā te pīḍām upayānti meṣa^saṃsthe//
gopāḥ paśavo +atha gomino manujā ye ca mahattvam āgatāḥ/
pīḍām upayānti bhāskare graste śīta^kare +atha vā vṛṣe//
mithune pravara^aṅganā nṛpā nṛpa^mātrā balinaḥ kalā^vidaḥ/
yamunā^taṭajāḥ sabāhlikā matsyāḥ suhma^janaiḥ samanvitāḥ//
ābhīrān^śabarān sapahlavān mallān matsya^kurūñ chakān api/
pāñcālān vikalāṃś ca pīḍayaty annaṃ ca^api nihanti karkaṭe//
siṃhe pulinda^gaṇa^mekala^sattva^yuktān rāja^upamān narapatīn vana^gocarāṃś ca/
ṣaṣṭhe tu sasya^kavi^lekhaka^geya^saktān hanty aśmaka^tripura^śāli^yutāṃś ca deśān//
tulādhare +avanty^aparāntya^sādhūn vaṇig^daśārṇān *marukacchapāṃś[K.bharukacchapāṃś] ca/
aliny atha^udumbara^madra^colān drumān sayaudheya^viṣa^āyudhīyān//
dhanviny amātya^vara^vāji^videha^mallān pāñcāla^vaidya^vaṇijo viṣama^āyudhajñān/
hanyān mṛge tu jhaṣa^mantri^kulāni nīcān mantra^auṣadhīṣu kuśalān sthavira^āyudhīyān//
kumbhe +antargirijān sapaścima^janān bhāra^udvahāṃs taskarān ābhīrān darada^ārya^siṃha^purakān hanyāt tathā barbarān/(checked)
mīne sāgarakūla^sāgara^jala^dravyāṇi *vanyān[K.mānyān] janān prājñān vāryupajīvinaś ca bhaphalaṃ kūrma^upadeśād vadet//
savya^apasavya^leha^grasana^nirodha^avamardana^ārohāḥ/
āghrātaṃ madhyatamas tamo +antya iti te daśa grāsāḥ//
savyagate tamasi jagaj^jalaplutaṃ bhavati muditam abhayaṃ ca/
apasavye narapati^taskara^avamardaiḥ prajānāśaḥ//
*jihva^upaleḍhi[K.jihvevaleḍhi] paritas timira^nudo maṇḍalaṃ yadi sa lehaḥ/
pramudita^samasta^bhūtā prabhūta^toyā ca tatra mahī//
grasanam iti yadā tryaṃśaḥ pādo vā gṛhyate +atha vā^apy ardham/
sphīta^nṛpa^vitta^hāniḥ pīḍā ca sphīta^deśānām//
paryanteṣu gṛhītvā madhye piṇḍīkṛtaṃ tamas tiṣṭhet/
sa nirodho vijñeyaḥ pramoda^kṛt sarvabhūtānām//
avamardanam iti niḥśeṣam eva sañchādya yadi ciraṃ tiṣṭhet/
hanyāt pradhāna^bhūpān *pradhāna^deśāṃś[K.pradhānadeśān pradhānabhūpāṃś] ca timira^mayaḥ//
vṛtte grahe yadi tamas tatkṣaṇam āvṛtya dṛśyate bhūyaḥ/
ārohaṇam ity anyonya^mardanair bhaya^karaṃ rājñām//
darpaṇa iva^ekadeśe *sabāṣpa[K.savāṣpa]^niḥśvāsa^māruta^upahataḥ/
dṛśyeta^āghrātaṃ tat suvṛṣṭi^vṛddhy^āvahaṃ jagataḥ//
madhye tamaḥ praviṣṭaṃ vitamaskaṃ maṇḍalaṃ ca yadi paritaḥ
tan^madhyadeśa^nāśaṃ karoti kukṣy^āmaya^bhayaṃ ca//
paryanteṣu^atibahulaṃ svalpaṃ madhye tamas tamontya^ākhye/
sasyānām īti^bhayaṃ bhayam asmiṃs taskarāṇāṃ ca//
śvete kṣema^subhikṣaṃ brāhmaṇa^pīḍāṃ ca nirdiśed rāhau/
agni^bhayam anala^varṇe pīḍā ca hutāśavṛttīnām//
harite roga^*ulbaṇatā[K.ulvaṇatā] sasyānām ītibhiś ca vidhvaṃsaḥ/
kapile śīghraga^sattva^mleccha^dhvaṃso +atha durbhikṣam//
aruṇa^kiraṇa^anurūpe durbhikṣa^avṛṣṭayo vihaga^pīḍā/
ādhūmre kṣema^subhikṣam ādiśet mandavṛṣṭiṃ ca//
kāpota^aruṇa^kapila^śyāvābhe kṣud^bhayaṃ vinirdeśyam/
kāpotaḥ śūdrāṇāṃ vyādhi^karaḥ kṛṣṇa^varṇaś ca//
vimalaka^maṇi^pīta^ābho vaiśya^dhvaṃsī bhavet subhikṣāya/
sa^arciṣmaty agni^bhayaṃ gairika^rūpe tu yuddhāni//
dūrvākāṇḍa^śyāme hāridre vā^api nirdiśet marakam/
aśani^bhaya^sampradāyī *pāṭala[K.pāṭali]^kusuma^upamo rāhuḥ//
pāṃśu^vilohita^rūpaḥ kṣatra^dhvaṃsāya bhavati vṛṣṭeś ca/
bāla^ravi^kamala^suracāpa^rūpa^bhṛt śastra^kopāya//
paśyan grastaṃ saumyo ghṛta^madhu^taila^kṣayāya rājṇāṃ ca/
bhaumaḥ samara^vimardaṃ śikhi^kopaṃ taskara^bhayaṃ ca//
śukraḥ sasya^vimardaṃ nānā^kleśāṃś ca janayati dharitryām/
ravijaḥ karoty avṛṣṭiṃ durbhikṣaṃ taskara^bhayaṃ ca//
yad aśubham avalokanābhir uktaṃ grahajanitaṃ grahaṇe pramokṣaṇe vā/
surapatiguruṇā^avalokite tat^śamam upayāti jalair iva^agnir iddhaḥ//
graste kramān nimittaiḥ punar graho māsa^ṣaṭka^parivṛddhyā/
pavana^ulkāpāta^rajaḥ kṣitikampa^tamo^aśani^nipātaiḥ//
āvantikā janapadāḥ kāverī^narmadā^taṭa^āśrayiṇaḥ/
dṛptāś ca manujapatayaḥ pīḍyante kṣitisute graste//
antarvedīṃ sarayūṃ nepālaṃ pūrvasāgaraṃ śoṇam/
strī^nṛpa^yodha^kumārān saha vidvadbhir budho hanti//
grahaṇa^upagate jīve vidvan^nṛpa^mantri^gaja^haya^dhvaṃsaḥ/
sindhu^taṭa^vāsinām apy udag^diśaṃ saṃśritānāṃ ca//
bhṛgutanaye rāhugate *dāśeraka[K.daserakāḥ]kaikayāḥ sayaudheyāḥ/
āryāvarttāḥ śibayaḥ strī^saciva^gaṇāś ca pīḍyante//
saure maru^bhava^puṣkara*saurāṣṭrika[K.saurāṣṭrā]^dhātavo +arbuda^antyajanāḥ/
gomanta^pāriyātra^āśritāś[K's tr. gomantaḥ pāriyātrā] ca nāśaṃ vrajanty āśu//
kārttikyām anala^upajīvi^magadhān prācya^adhipān kośalān
kalmāṣān atha śūrasena^sahitān kāśīś ca santāpayet/
*hanyād[K.hanyād ca] āśu kaliṅgadeśa^nṛpatiṃ sa^amātya^bhṛtyaṃ tamo
dṛṣṭaṃ kṣatriya^tāpadaṃ janayati kṣemaṃ subhikṣa^anvitam//
kāśmīrakān kauśalakān sapuṇḍrān mṛgāṃś ca hanyād aparāntakāṃś ca/
ye somapās tāṃś ca nihanty saumye suvṛṣṭi^kṛt kṣema^subhikṣa^kṛt^ca//
pauṣe dvija^kṣatra^jana^uparodhaḥ sasaindhava^ākhyāḥ kukurā videhāḥ/
dhvaṃsaṃ vrajanty atra ca manda^vṛṣṭiṃ bhayaṃ ca vindyād asubhikṣa^yutam//
māghe tu mātṛ^pitṛ^bhakta^vasiṣṭha^gotrān
svādhyāya^dharma^niratān kariṇas turaṅgān/
vaṅga^aṅga^kāśi^manujāṃś ca dunoti rāhur
vṛṣṭiṃ ca karṣakajana^*abhimatāṃ[K.anumatāṃ] karoti//
pīḍā^karaṃ phālgunamāsi parva *vaṅga^aśmaka^avantika[K.vantaka]^mekalānām/
*nṛtyajña[K.nṛttajña]^sasya^pravara^aṅganānāṃ dhanuṣkara^kṣatra^tapasvināṃ ca//
*caitryāṃ[K.caitre] tu citrakara^lekha^geya^saktān
rūpopajīvi^nigamajña^hiraṇya^paṇyān/
pauṇḍra^auḍra^kaikaya^janān atha ca^aśmakāṃś ca
tāpaḥ spṛśaty amarapo +atra vicitra^varṣī//
vaiśākha^*māse[K.māsi] grahaṇe vināśam āyānti karpāsa^tilāḥ sa^mudgāḥ/
ikṣvāku^yaudheya^śakāḥ kaliṅgāḥ *sopa^plavāḥ[K.sopadravāḥ] kintu subhikṣam asmin//
jyeṣṭhe[K.jyaiṣṭhe] narendra^dvija^rājapatnyaḥ sasyāni vṛṣṭiś ca mahāgaṇāś ca/
pradhvaṃsam āyānti narāś ca saumyāḥ sālvaiḥ sametāś ca niṣāda^saṅghāḥ//
āṣāḍha^parvaṇy udapāna^vapra^nadī^pravāhān phala^mūla^vārttān/
gāndhāra^kāśmīra^pulinda^cīnān hatān vaded maṇḍala^varṣam asmin//
kāśmīrān sapulinda^cīna^yavanān hanyāt kurukṣetrajān
gāndhārān api madhyadeśa^sahitān vṛṣṭo grahaḥ śrāvaṇe/
kāmboja^ekaśaphāṃś ca śāradam api tyaktvā yathoktān imān
anyatra pracura^anna^hṛṣṭa^manujair dhātrīṃ karoty āvṛtām//
kaliṅga^vaṅgān magadhān surāṣṭrān
mlecchān suvīrān *darada^aśmakāṃś[K.daradāñ chakāṃś] ca/
strīṇāṃ ca garbhān asuro nihanti
subhikṣa^kṛd bhādrapade +abhyupetaḥ//
kāmboja^cīna^yavanān saha śalyahṛdbhir
*bāhlīka[K.vālhīka]^sindhutaṭa^vāsijanāṃś ca hanyāt/
*ānartta[K.ānarta]^pauṇḍra^bhiṣajaś ca tathā kirātān
dṛṣṭo +asuro +aśvayuji bhūri^subhikṣa^kṛc ca//
hanu^kukṣi^pāyu^bhedā dvir dviḥ sañchardanaṃ ca jaraṇaṃ ca/
madhya^antayoś ca vidaraṇam iti daśa śaśi^sūryayor mokṣāḥ//
āgneyyām apagamanaṃ dakṣiṇa^hanubheda^saṃjñitaṃ śaśinaḥ/
sasya^vimardo mukha^rug nṛpa^pīḍā syāt suvṛṣṭiś ca//
pūrvottareṇa vāmo hanu^bhedo nṛpa^kumāra^bhayadāyī/
mukharogaṃ śastra^bhayaṃ tasmin vindyāt subhikṣaṃ ca//
dakṣiṇa^kukṣi^vibhedo dakṣiṇa^pārśvena yadi bhaven mokṣaḥ/
pīḍā nṛpa^putrāṇām abhiyojyā dakṣiṇā ripavaḥ//
vāmas tu kukṣi^bhedo yady uttaramārga^saṃsthito rāhuḥ/
strīṇāṃ garbha^vipattiḥ sasyāni ca tatra madhyāni//
nairṛta^vāyavya^sthau dakṣiṇa^vāmau tu pāyu^bhedau dvau/
guhya^rug alpā vṛṣṭir dvayos tu rājñī^kṣayo vāme//
pūrveṇa pragrahaṇaṃ kṛtvā prāg eva ca^apasarpeta /
sañchardanam iti tat kṣema^sasya^hārdipradaṃ jagataḥ//
prāk pragrahaṇaṃ yasmin paścād apasarpaṇaṃ tu taj jaraṇam/
kṣut^śastra^bhaya^*udvignā na[K.udvignāḥ kva] śaraṇam upayānti tatra janāḥ//
madhye yadi prakāśaḥ prathamaṃ tan madhya^vidaraṇaṃ nāma/
antaḥkopa^karaṃ syāt subhikṣadaṃ na^ativṛṣṭi^karam//
paryanteṣu vimalatā bahulaṃ madhye tamo *+antya[K.anta]^daraṇa^ākhyaḥ/
madhyākhyadeśa^nāśaḥ śārada^sasya^kṣayaś ca^asmin//
ete sarve mokṣā vaktavyā bhāskare +api kintv atra/
pūrvā dik śaśini yathā tathā ravau paścimā kalpyā//
mukte saptāhāntaḥ pāṃśu^nipāto +anna^saṃkṣayaṃ kurute/
nīhāro roga^bhayaṃ bhūkampaḥ pravara^nṛpa^mṛtyum//
ulkā mantri^vināśaṃ nānāvarṇā ghanāś ca bhayam atulam/
stanitaṃ garbha^vināśaṃ vidyun^nṛpa^daṃṣṭri^paripīḍām//
pariveṣo ruk^pīḍāṃ digdāho nṛpa^bhayaṃ ca sa^agni^bhayaṃ/
rūkṣo vāyuḥ prabalaś caurasamutthaṃ bhayaṃ dhatte//
nirghātaḥ suracāpaṃ daṇḍaś ca kṣud^bhayaṃ sa^paracakram/
*grahayuddhe[K.grahayuddhaṃ] nṛpa^yuddhaṃ ketuś ca tad eva sandṛṣṭaḥ//
avikṛtasalila*nipātaiḥ[K.nipāte] saptāha^antaḥ subhikṣam ādeśyam/
yac ca^aśubhaṃ grahaṇajaṃ tat sarvaṃ nāśan upayāti//
somagrahe nivṛtte pakṣānte yadi bhaved graho +arkasya/
tatra^anayaḥ prajānāṃ dampatyor vairam anyonyam//
arkagrahāt tu śaśino grahaṇaṃ yadi dṛśyate tato viprāḥ/
naika^kratu^phala^bhājo bhavanti muditāḥ prajāś ca^eva//
6 bhaumacārādhyāyaḥ
Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0