Brihat Samhita · Chapter 47
mūlaṃ manujādhipatiḥ prajātaros tad upaghāta^saṃskārāt/
aśubhaṃ śubhaṃ ca loke bhavati yato +ato nṛpati^cintā//
yā vyākhyātā śāntiḥ svayambhuvā suraguror mahendra^arthe/
tāṃ prāpya vṛddhagargaḥ prāha yathā bhāgureḥ śṛṇuta//
puṣyasnānaṃ nṛpateḥ kartavyaṃ daivavit^purodhābhyām/
nātaḥ paraṃ pavitraṃ sarva^utpāta^antakaram asti//
śleṣmātaka^akṣa^kaṇṭaki^kaṭu^tikta^vigandhi^pādapa^vihīne/
kauśika^gṛdhraprabhṛtibhir aniṣṭa^vihagaiḥ parityakte//
taruṇa^taru^gulma^vallī^latā^pratāna^*anvite[K.āvṛte] vanoddeśe/
nirupahata^patra^pallava^manojña^madhuradrumaprāye//
kṛkavāku^jīva^jīvaka^śuka^śikhi^śatapatra^cāṣa^hārītaiḥ/
krakara^cakora^kapiñjala^vañjula^pārāvata^śrīkaiḥ//
kusuma^rasapāna^matta^dvirepha^puṃskokila^ādibhiś ca^anyaiḥ/
virute vanopakaṇṭhe kṣetra^āgāre śucāv atha vā//
*hṛdinī[K.ū.hradinī]^vilāsinīnāṃ jalakhaga^nakhavikṣateṣu ramyeṣu/
pulina^jaghaneṣu kuryād dṛk^manasoḥ prītijananeṣu//
protpluta^haṃsa^cchatre kāraṇḍava^kurara^sārasa^udgīte/
phulla^indīvara^nayane sarasi sahasrākṣa^kānti^dhare//
protphulla^kamala^vadanāḥ kalahaṃsa^*kala[K.kalasvana]^prabhāṣiṇyaḥ/
prottuṅga^kuḍmala^kucā yasmin nalinī^vilāsinyaḥ//
kuryād goromanthaja^phenalava^śakṛt^khura^kṣata^upacite/
acira^prasūta^huṅkṛta^valgita^vatsa^utsave goṣṭhe//
atha vā samudratīre kuśala^āgata^*ratna^pota[K.potaratna]^sambādhe/
ghana^nicula^līna^jalacara^sitakhaga^śabalīkṛta^upānte//
kṣamayā krodha iva jitaḥ siṃho mṛgya^abhibhūyate *yeṣu[K.yatra]/
datta^abhaya^khaga^mṛga^śāvakeṣu teṣv āśrameṣv atha vā//
kāñcī^kalāpa^nūpura^gurujaghana^udvahana^vighnita^padābhiḥ/
śrīmati mṛgekṣaṇābhir gṛhe +anyabhṛta^valgu^vacanābhiḥ//
puṇyeṣv āyataneṣu ca tīrtheṣu^udyāna^ramya^deśeṣu/
pūrvodak^plava^bhūmau pradakṣiṇa^ambhovahāyāṃ ca//
bhasma^aṅgāra^asthy^ūṣara^tuṣa^keśa^śvabhra^karkaṭa^āvāsaiḥ/
*śvāvidha[K.śvāvin]^mūṣaka^vivarair valmīkair yā ca santyaktā//
dhātrī ghanā sugandhā snigdhā madhurā samā ca vijayāya/
senāvāse +apy evaṃ yojayitavyā yathāyogam//
niṣkramya purān naktaṃ daivajña^amātya^yājakāḥ prācyām/
kauberyāṃ vā kṛtvā baliṃ diśīśādhipāyāṃ vā//
lājā^akṣata^dadhi^kusumaiḥ prayataḥ praṇataḥ purohitaḥ kuryāt/
āvāhanam atha mantras tasmin munibhiḥ samuddiṣṭaḥ//
āgacchantu surāḥ sarve ye +atra pūjā^abhilāṣiṇaḥ/
diśo nāgā dvijāś ca^eva ye *ca^apy anye[K.cāney apy] +aṃśabhāginaḥ//
āvāhya^evam tataḥ sarvān evaṃ brūyāt purohitaḥ/
śvaḥ pūjāṃ prāpya yāsyanti dattvā śāntiṃ mahīpateḥ//
āvāhiteṣu kṛtvā pūjāṃ tāṃ śarvarīṃ vaseyus te/
sadasat^svapnanimittaṃ yātrāyāṃ svapnavidhir uktaḥ//
apare +ahani prabhāte sambhārān upahared yathoktaguṇān/
gatvā +avanipradeśe ślokāś ca^apy atra munigītāḥ//
tasmin maṇḍalam ālikhya kalpayet tatra medinīm/
nānā^ratnākaravatīṃ sthānāni vividhāni ca//
purohito yathāsthānaṃ nāgān yakṣān surān pitṝn/
gandharva^apsarasaś ca^eva munīn siddhāṃś ca vinyaset//
grahāṃś ca *sarva[K.saha]nakṣatrai rudrāṃś ca saha mātṛbhiḥ/
skandaṃ viṣṇuṃ viśākhaṃ ca lokapālān surastriyaḥ//
varṇakair vivikdhaiḥ kṛtvā hṛdyair gandha^guṇānvitaiḥ/
yathāsvaṃ pūjayed vidvān gandha^mālyānulepanaiḥ//
bhakṣyair annaiś ca vividhaiḥ phala^mūla^āmiṣais tathā/
*pānaiś ca[K.pānakair] vividhair hṛdyaiḥ surā^kṣīra^āsava^ādibhiḥ//
kathayāmy ataḥ param ahaṃ pūjām asmin yathābhilikhitānām/
grahayajñe yaḥ prokto vidhir grahāṇāṃ sa kartavyaḥ//
māṃsa^odana^madyaiḥ piśāca^dititanaya^dānavāḥ pūjyāḥ/
abhyañjana^añjana^tilaiḥ pitaro māṃsa^odanaiś ca^api//
sāma^yajurbhir munayas tv ṛgbhir gandhaiś ca dhūpa^mālya^yutaiḥ/
aśleṣakavarṇais trimadhureṇa ca^abhyarcayed nāgān//
dhūpa^ājya^āhuti^mālyair vibudhān *ratnaḥ[U.ratnaiḥ] stuti^praṇāmaiś ca/
gandharvān apsaraso gandhair mālyaiś ca susugandhaiḥ//
śeṣāṃs tu sārvavarṇika^balibhiḥ pūjāṃ nyasec ca sarveṣām/
pratisara^vastra^patākā^bhūṣaṇa^yajñopavītāni//
maṇḍala^paścimabhāge kṛtvā^agniṃ dakṣiṇe +atha vā vedyām/
ādadyāt sambhārān darbhān dīrghān agarbhāṃś ca//
lājā^ājya^akṣata^dadhi^madhu^siddhārthaka^gandha^sumanaso *dhūpaḥ[K.dhupān]/
gorocana^añjana^*tilāḥ[K.tilān] svartuja^madhurāṇi ca phalāni//
saghṛtasya pāyasasya ca tatra śarāvāṇi taiś ca sambhāraiḥ/
paścimavedyāṃ pūjāṃ kuryāt *snānasya[U.snātasya] sā vedī//
tasyāḥ koṇeṣu dṛḍhān kalaśān sita^sūtra^veṣṭita^grīvān/
sakṣīra^vṛkṣa^pallava^phala^apidhānān vyavasthāpya//
puṣyasnāna^vimiśreṇa^āpūrṇān ambhasā saratnāṃś ca/
puṣyasnānadravyāṇy ādadyād garga^gītāni//
jyotiṣmatīṃ trāyamāṇām abhayām aparājitām/
jīvāṃ viśveśvarīṃ pāṭhāṃ samaṅgāṃ vijayāṃ tathā//
sahāṃ ca sahadevīṃ ca pūrṇakośāṃ śatāvarīm/
ariṣṭikāṃ śivāṃ bhadrāṃ teṣu kumbheṣu vinyaset//
brāhmīṃ kṣemām ajāṃ ca^eva sarvabījāni *kāñcanīm[K.kāñcanam]/
maṅgalyāni yathālābhaṃ sarvauṣadhyo *rasās[K.rasāṃs] tathā//
ratnāni *sarvagandhāś[K.sarvagandhāṃś] ca bilvaṃ ca savikaṅkatam/
praśasta^nāmnyaś ca^oṣadhyo hiraṇyaṃ maṅgalāni ca//
ādāv anaḍuhaś carma jarayā saṃhṛtāyuṣaḥ/
praśastalakṣaṇabhṛtaḥ prācīnagrīvam āstaret//
tato vṛṣasya yodhasya carma rohitam akṣatam/
simhasyātha tṛtīyaṃ syād vyāghrasya ca tataḥ param//
catvāry etāni carmāṇi tasyāṃ vedyām upāstaret/
śubhe muhūrte samprāpte puṣyayukte niśākare//
bhadrāsanam ekatamena kāritaṃ kanaka^rajata^tāmrāṇām/
kṣīrataru^nirmitaṃ vā vinyasyaṃ carmaṇām upari//
trividhas tasya^ucchrāyo hastaḥ pādādhiko +ardhayuktaś ca/
māṇḍalikā^anantarajit^samasta^rājya^arthināṃ śubhadaḥ//
antardhāya hiraṇyaṃ tatra^upaviśen nareśvaraḥ sumanāḥ/
saciva^āpta^purohita^daiva^paura^kalyāṇa^nāmavṛtaḥ//
vandijana^paura^*vipraiḥ praghuṣṭa[K.viprapraghuṣṭa]^puṇyāha^veda^nirghoṣaiḥ/
samṛdaṅga^śaṅkha^tūryair maṅgala^śabdair hatāniṣṭaḥ//
ahata^kṣauma^nivasanaṃ purohitaḥ kambalena sañchādya/
kṛta^bali^pūjaṃ kalaśair abhiṣiñcet sarpiṣā pūrṇaiḥ//
aṣṭāv aṣṭāviṃśatir aṣṭaśataṃ vā^api kalaśa^parimāṇam/
adhike +adhike guṇottaram ayaṃ ca mantro +atra munigītaḥ//
ājyaṃ tejaḥ samuddiṣṭam ājyaṃ pāpaharaṃ param/
ājyaṃ surāṇām āhāra ājye lokāḥ pratiṣṭhitāḥ//
bhauma^āntarikṣaṃ divyaṃ vā yat te *kalmaṣam[K.kalviṣaṃ] āgatam/
sarvaṃ tadājyasaṃsparśāt praṇāśam upagacchatu//
kambalam apanīya tataḥ puṣyasnānāmbubhiḥ saphalapuṣpaiḥ/
abhiṣiñcen manujendraṃ purohito +anena mantreṇa//
surās tvām abhiṣiñcantu ye ca siddhāḥ purātanāḥ/
brahmā viṣṇuś ca *rudraś[K.śambhuś] ca sādhyāś ca samarudgaṇāḥ//
ādityā vasavo rudrā aśvinau ca bhiṣagvarau/
aditir devamātā ca svāhā siddhiḥ sarasvatī//
kīrtir lakṣmīr dhṛtiḥ śrīś ca sinīvālī kuhūs tathā/
danuś ca surasā ca^eva vinatā kadrur eva ca//
devapatnyaś ca yā noktā devamātara eva ca/
sarvās tvām abhiṣiñcantu divyāś ca^apsarasāṃ gaṇāḥ//
nakṣatrāṇi muhūrtāś ca pakṣa^ahorātra^sandhayaḥ/
saṃvatsarā dineśāś ca kalāḥ kāṣṭhāḥ kṣaṇā lavā/
47.60ab[K.48.69cd]/ sarve tvām abhiṣiñcantu kālasyāvayavāḥ śubhāḥ/
47.60cd[K.48.70ab]/ ete ca^anye ca munayo veda^vrata^parāyaṇāḥ//
47.61ab[K.omitted]/ saśiṣyās te +abhiṣiñcantu sadārāś ca tapodhanāḥ/
47.61cd[K.omitted]/ vaimānikāḥ suragaṇā manavaḥ sāgaraiḥ saha//
saritaś ca mahābhāgā nāgāḥ kiṃpuruṣāś tathā/
vaikhānasā mahābhāgā dvijā vaihāyasāś ca ye//
saptarṣayaḥ sadārāś ca dhruvasthānāni yāni ca/
marīcir atriḥ pulahaḥ pulastyaḥ kratur aṅgirāḥ//
bhṛguḥ sanatkumāraś ca sanako +atha sanandanaḥ/
sanātanaś ca dakṣaś ca jaigīṣavyo bhagandaraḥ//
ekataś ca dvitaś ca^eva trito jābālikaśyapau/
durvāsā durvinītaś ca kaṇvaḥ kātyāyanas tathā//
mārkaṇḍeyo dīrghatapāḥ śunaḥśepho vidūrathaḥ/
ūrdhvaḥ saṃvartakaś ca^eva cyavano +atriḥ parāśaraḥ//
dvaipāyano yavakrīto devarājaḥ sahānujaḥ/
parvatās taravo vallyaḥ puṇyāny āyatanāni ca//
prajāpatir ditiś ca^eva gāvo viśvasya mātaraḥ/
vāhanāni ca divyāni sarvalokāś cara^acarāḥ//
agnayaḥ pitaras tārā jīmūtāḥ khaṃ diśo jalam/
ete ca^anye ca bahavaḥ puṇya^saṅkīrtanāḥ *śubhaiḥ[K.śubhāḥ]//
toyais tvām abhiṣiñcantu sarva^utpāta^nibarhaṇaiḥ/
*yathābhiṣikto maghavān etair mudita^manasaiḥ[K.kalyāṇam te prakurvantu āyurārogyam eva ca]//
ity etaiś cānyaiś ca^apy atharvakalpa^*āhitaiḥ[K.vihitaiḥ] sarudragaṇaiḥ/
kauṣmāṇḍa^mahārauhiṇa^kuberahṛdyaiḥ samṛddhyā ca//
āpohiṣṭhā^tisṛbhir hiraṇyavarṇā^iti catasṛbhir japtam/
kārpāsika^vastrayugaṃ bibhṛyāt snāto narādhipatiḥ//
puṇyāha^śaṅkha^śabdair ācānto +abhyarcya deva^guru^viprān/
chatra^dhvaja^āyudhāni ca tataḥ svapūjāṃ prayuñjīta//
āyuṣyaṃ varcasyaṃ rāyaspoṣābhir ṛgbhir etābhiḥ/
parijaptaṃ vaijayikaṃ navaṃ vidadhyād alaṅkāram//
gatvā dvitīyavedīṃ samupaviśec carmaṇāṃ upari rājā/
deyāni ca^eva carmāṇy uparyupary evam etāni//
vṛṣasya vṛṣadaṃśasya ruroś ca pṛṣatasya ca/
teṣām upari siṃhasya vyāghrasya ca tataḥ param//
mukhyasthāne juhuyāt purohito +agniṃ samit^tila^ghṛtādyaiḥ/
trinayana^śakra^bṛhaspati^nārāyaṇa^nityagati^ṛgbhiḥ//
indradhvaja^nirdiṣṭāny agninimittāni daivavid brūyāt/
kṛtvā +aśeṣa^samāptiṃ purohitaḥ prāñjalir brūyāt//
yāntu devagaṇāḥ sarve pūjām ādāya pārthivāt/
siddhiṃ dattvā *tu vipulāṃ[K.suvipulām] punar āgamanāya *ca[K.vai]//
nṛpatir ato daivajñaṃ purohitaṃ ca^arcayed dhanair bahubhiḥ/
anyāṃś ca dakṣiṇīyān *yathocitaṃ[K.yathārhataḥ] śrotriyaprabhṛtīn//
dattvā +abhayaṃ prajānām āghātasthānagān visṛjya paśūn/
bandhana^mokṣaṃ kuryād abhyantara^doṣakṛd^varjam//
etat prayujyamānaṃ pratipuṣyaṃ sukha^yaśo^artha^vṛddhikaram/
*puṣyād[K.puṣyam] vinā^ardhaphaladā pauṣī śāntiḥ *parā[K.purā] proktā//
rāṣṭra^utpāta^upasargeṣu rāhoḥ ketoś ca darśane/
grahāvamardane ca^eva puṣyasnānaṃ samācaret//
nāsti loke sa utpāto yo hy anena na śāmyati/
maṅgalaṃ cāparaṃ nāsti yad asmād atiricyate//
adhirājyārthino rājñaḥ putrajanma ca kāṅkṣataḥ/
tatpūrvam abhiṣeke ca vidhir eṣa praśasyate//
mahendrārtham uvāca^idam bṛhatkīrtir bṛhaspatiḥ/
snānam āyuṣ^prajā^vṛddhi^saubhāgya^karaṇaṃ param//
anenaiva vidhānena hasty^aśvaṃ *snāpayet tataḥ[K.snāpayīta yaḥ]/
tasya^āmaya^vinirmuktaṃ parāṃ siddhim avāpnuyāt//
48 paṭṭalakṣaṇādhyāyaḥ
Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0