Brihat Samhita · Chapter 45
yān atrer utpātān gargaḥ provāca tān ahaṃ vakṣye/
teṣāṃ saṃkṣepo +ayaṃ prakṛter anyatvam utpātaḥ//
apacāreṇa narāṇām upasargaḥ pāpasañcayād bhavati/
saṃsūcayanti divya^āntarikṣa^bhaumās *ta utpātāḥ[K.tadutpātāḥ]//
manujānām apacārād aparaktā devatāḥ sṛjanty etān/
tatpratighātāya nṛpaḥ śāntiṃ rāṣṭre prayuñjīta//
divyaṃ graha^ṛkṣa^vaikṛtam ulkā^nirghāta^pavana^pariveṣāḥ/
gandharvapura^purandaracāpa^ādi yad āntarikṣaṃ tat//
bhaumaṃ cara^sthira^bhavaṃ tat^śāntibhir āhataṃ śamam upaiti/
nābhasam upaiti mṛdutāṃ śāmyati no divyam ity eke//
divyam api śamam upaiti prabhūta^kanaka^anna^go^mahī^dānaiḥ/
rudra^āyatane bhūmau godohāt koṭihomāc ca//
ātma^suta^kośa^vāhana^pura^dāra^purohiteṣu *loke ca[K.lokeṣu]/
pākam upayāti daivaṃ parikalpitam aṣṭadhā nṛpateḥ//
animitta^bhaṅga^calana^sveda^aśru^nipāta^jalpana^ādyāni/
liṅga^ārcā^āyatanānāṃ nāśāya nareśa^deśānām//
daivatayātrā^śakaṭākṣa^cakra^yuga^ketu^bhaṅga^patanāni/
samparyāsana^sādana^*saṅgaś[K.saṅgāś] ca na deśa^nṛpa^śubhadāḥ//
ṛṣi^dharma^pitṛ^brahma^prodbhūtaṃ vaikṛtaṃ dvijātīnām/
yad rudra^lokapāla^udbhavaṃ paśūnām aniṣṭaṃ tat//
guru^sita^śanaiścara^utthaṃ purodhasāṃ viṣṇujaṃ ca lokānām/
skanda^viśākha^samutthaṃ māṇḍalikānāṃ narendrāṇām//
vedavyāse mantriṇi vināyake vaikṛtaṃ camūnāthe/
dhātari saviśvakarmaṇi lokābhāvāya nirdiṣṭam//
deva^kumāra^kumārī^vanitā^preṣyeṣu vaikṛtaṃ yat syāt/
tan narapateḥ kumāraka^kumārikā^strī^parijanānām//
rakṣaḥ^piśāca^*gṛhyaka[U.guhyaka]^nāgānām *evam[K.etad] eva *nirdiṣṭam[K.nirdeśyam]/
māsaiś ca^apy aṣṭābhiḥ sarveṣām eva phalapākaḥ//
buddhvā devavikāraṃ śuciḥ purodhās tryaha^uṣitaḥ snātaḥ/
snāna^kusuma^anulepana^vastrair abhyarcayet pratimām//
madhuparkeṇa purodhā *bhakṣyair[K.bakṣair] balibhiś ca vidhivad upatiṣṭhet/
sthālīpākaṃ juhuyād vidhivan mantraiś ca tal^liṅgaiḥ//
iti vibudha^vikāre śāntayaḥ saptarātraṃ
dvija^vibudha^gaṇa^arcā gīta^nṛtya^utsavāś ca/
vidhivad avani^pālair yaiḥ prayuktā na teṣāṃ
bhavati durita^pāko dakṣiṇābhiś ca ruddhaḥ//
rāṣṭre yasya^anagniḥ pradīpyate dīpyate ca na^indhanavān/
manujeśvarasya pīḍā tasya *ca[K.omitted] rāṣṭrasya vijñeyā//
jala^māṃsa^ārdra^jvalane nṛpati^vadhaḥ praharaṇe raṇo raudraḥ/
sainya^grāma^pureṣu ca nāśo vahner bhayaṃ kurute//
prāsāda^bhavana^toraṇa^ketv^ādiṣv ananalena dagdheṣu/
taḍitā vā ṣaṇmāsāt paracakrasya^āgamo niyamāt//
dhūmo +anagni^samuttho rajas tamaś ca^ahnijaṃ mahā^bhayadam/
vyabhre niśy uḍunāśo darśanam api ca^ahni doṣakaram//
nagara^*catuṣpād^aṇḍaja[K.catuṣpāda^aṇḍaja]^manujānāṃ bhayakaraṃ jvalanam āhuḥ/
dhūma^agni^visphuliṅgaiḥ śayyā^ambara^keśagair mṛtyuḥ//
āyudha^jvalana^sarpaṇa^svanāḥ kośa^nirgamana^vepanāni vā/
vaikṛtāni yadi vā^āyudhe +aparāṇy āśu raudra^raṇa^saṅkulaṃ vadet//
mantrair *āgneyaiḥ[K.vāhnaiḥ] kṣīravṛkṣāt samidbhir
hotavyo +agniḥ sarṣapaiḥ sarpiṣā ca/
agnyādīnāṃ vaikṛte śāntir evaṃ
deyaṃ ca^asmin kāñcanaṃ brāhmaṇebhyaḥ//
śākhābhaṅge +akasmād vṛkṣāṇāṃ nirdiśed raṇodyogam/
hasane deśabhraṃśaṃ rudite ca vyādhi^bāhulyam//
rāṣṭra^vibhedas tv anṛtau bālavadho +atīva kusumite bāle/
vṛkṣāt kṣīrasrāve sarvadravya^kṣayo bhavati//
madye vāhana^nāśaḥ saṃgrāmaḥ śoṇite madhuni rogaḥ/
snehe durbhikṣa^bhayaṃ mahadbhayaṃ *niḥsrute[K.niḥsṛte] salile//
śuṣka^virohe vīrya^anna^saṃkṣayaḥ śoṣaṇe ca virujānām/
patitānām utthāne svayaṃ bhayaṃ daivajanitaṃ ca//
pūjitavṛkṣe hy anṛtau kusumaphalaṃ nṛpa^vadhāya nirdiṣṭam/
dhūmas tasmin jvālā +atha vā bhaven nṛpa^vadhāya^eva//
sarpatsu taruṣu jalpatsu vā^api jana^saṃkṣayo vinirdiṣṭaḥ/
vṛkṣāṇāṃ vaikṛtye daśabhir māsaiḥ phala^vipākaḥ//
srag^gandha^dhūpa^ambara^pūjitasya chatraṃ vidhāya^upari pādapasya/
kṛtvā śivaṃ rudrajapo +atra kāryo rudrebhya ity atra *ṣaḍ eva homāḥ[K.ṣaḍaṅgahomaḥ]//
pāyasena *madhunāpi[K.madhunā ca] bhojayed brāhmaṇān ghṛtayutena bhūpatiḥ/
medinī nigaditā^atra dakṣiṇā vaikṛte tarukṛte hitārthibhiḥ//
nāle +abja^yava^ādīnām ekasmin dvi^tri^sambhavo maraṇam/
kathayati tadadhipatīnāṃ yamalaṃ jātaṃ ca kusumaphalam//
ativṛddhiḥ sasyānāṃ nānā^phala^kusuma^*sambhavo[K.bhavo] vṛkṣe/
bhavati hi yady ekasmin paracakrasya^āgamo niyamāt//
ardhena yadā tailaṃ bhavati tilānām atailatā vā syāt/
annasya ca vairasyaṃ tadā tu vindyād bhayaṃ sumahat//
vikṛta^kusumaṃ phalam vā grāmād atha vā purād vahiḥ[K.ū.bahiḥ] kāryam/
saumyo +atra caruḥ kāryo nirvāpyo vā paśuḥ śāntyai//
sasye ca dṛṣṭvā vikṛtiṃ pradeyaṃ
tatkṣetram eva prathamaṃ dvijebhyaḥ/
tasya^eva madhye carum atra bhaumaṃ
kṛtvā na doṣaṃ samupaiti *tajjam[K.tajjān]//
durbhikṣam *anāvṛṣṭāv ativṛṣṭau[K.anāvṛṣṭyām ativṛṣṭyām] kṣudbhayaṃ *parabhayaṃ ca[K.saparacakram]/
rogo hy anṛtu^bhavāyāṃ *nṛpati^vadho[K.nṛpa^vadho] +anabhrajātāyām//
śīta^uṣṇa^*viparyāso[K.viparyāse] no samyagṛtuṣu ca sampravṛtteṣu/
ṣaṇmāsād rāṣṭra^bhayaṃ roga^bhayaṃ daiva^janitaṃ ca//
anya^ṛtau saptāhaṃ prabandha^varṣe pradhāna^nṛpa^maraṇam/
rakte śastra^udyogo māṃsa^asthi^vasā^ādibhir marakaḥ//
dhānya^hiraṇya^tvak^phala^kusuma^ādyair varṣitair bhayaṃ vindyāt/
aṅgāra^pāṃśu^varṣe vināśam āyāti tannagaram//
upalā vinā jaladharair vikṛtā vā prāṇino yadā vṛṣṭāḥ/
chidraṃ vā^apy ativṛṣṭau sasyānām īti^saṃjananam//
[K.one verse inserted
K. 46.43ab/ kṣīra^ghṛta^kṣaudrāṇāṃ dadhno rudhira^uṣṇa^vāriṇāṃ[K's tr. vāriṇo] varṣe/
K. 46.43cd/ deśavināśo jñeyo +asṛgvarṣe ca api nṛpa^yuddham//]
yady amale +arke chāyā na dṛśyate pratīpā vā/
deśasya tadā sumahad^bhayam āyātaṃ vinirdeśyam//
vyabhre nabhasi^indradhanur divā yadā dṛśyate +atha vā rātrau/
prācyām aparasyāṃ vā tadā bhavet kṣudbhyaṃ sumahat//
sūrya^indu^parjanya^samīraṇānāṃ *yāgaḥ[K.yogaḥ] smṛto vṛṣṭi^vikāra^kāle/
dhānya^anna^go^kāñcana^dakṣiṇāś ca deyās tataḥ śāntim upaiti pāpam//
apasarpaṇaṃ nadīnām nagarād acireṇa śūnyatāṃ kurute/
śoṣaś ca^aśoṣyāṇām anyeṣāṃ vā hradādīnām//
snehā^sṛg^māṃsa^vahāḥ saṅkula^kaluṣāḥ pratīpagāś ca^api/
paracakrasya^āgamanaṃ nadyaḥ kathayanti ṣaṇmāsāt//
jvālā^dhūma^kvātha^ārudita^utkruṣṭāni ca^eva kūpānām/
gīta^prajalpitāni ca jana^marakāya^*upadiṣṭāni[K.pradiṣṭāni]//
*salila[K.toya]^utpattir akhāte gandha^rasa^viparyaye ca toyānām/
salilāśaya^vikṛtau vā mahadbhayaṃ tatra śantim *imām[K.iyam]//
salila^vikāre kuryāt pūjāṃ varuṇasya vāruṇair mantraiḥ/
tair eva ca japa^homaṃ śamam evaṃ pāpam upayāti//
prasava^vikāre strīṇāṃ dvi^tri^catuṣ^prabhṛti^samprasūtau vā/
hīna^atirikta^kāle ca deśa^kula^saṃkṣayo bhavati//
vaḍavā^uṣṭra^mahiṣa^go^hastinīṣu yamala^udbhave *raṇa^maraṇam[K.maraṇam] eṣām/
ṣaṇmāsāt sūtiphalaṃ śāntau ślokau ca garga^uktau//
nāryaḥ parasya viṣaye tyaktavyās tā hita^arthinā/
tarpayec ca dvijān kāmaiḥ śāntiṃ ca^eva^atra kārayet//
catuṣpādāḥ sva^yūthebhyas tyaktavyāḥ para^bhūmiṣu/
nagaraṃ svāminaṃ yūtham anyathā tu vināśayet//
parayonāv abhigamanaṃ bhavati tiraścām asādhu dhenūnām/
ukṣāṇo vā^anyonyaṃ pibati śvā vā surabhi^putram//
māsatrayeṇa vindyāt tasmin niḥsaṃśayaṃ para^āgamanam/
tatpratighātāya^etau ślokau gargeṇa nirdiṣṭau//
tyāgo vivāsanaṃ dānaṃ tat tasya^āśu śubhaṃ bhavet/
tarpayed brāhmaṇāṃś ca^atra japa^homāṃś ca kārayet//
sthālīpākena dhātāraṃ paśunā ca purohitaḥ/
prājāpatyena mantreṇa yajed bahv^anna^dakṣiṇam//
yānaṃ vāha^viyuktaṃ yadi gacchen na vrajec ca vāha^yutam/
rāṣṭra^bhayaṃ bhavati tadā cakrāṇāṃ sāda^bhaṅge ca//
45.60ab[K.46.61ab]/ gītarava^tūryaśabdā nabhasi yadā vā cara^sthira^anyatvam/
45.60cd[K.46.61cd]/ mṛtyus tadā gadā vā *visvatūrye[K.ū.visvaratārye] para^abhibhavaḥ//
45.61ab[K.46.62ab]/ anabhihata^tūrya^nādaḥ śabdo vā tāḍiteṣu yadi na syāt/
45.61cd[K.46.62cd]/ vyutpattau vā teṣāṃ para^āgamo nṛpati^maraṇaṃ vā//
go^lāṅgalayoḥ saṅge darvī^śūrpa^ādy^upaskara^vikāre/
kroṣṭuka^nāde ca tathā śastra^bhayaṃ munivacaś ca^idam//
vāyavyeṣv eṣu nṛpatir vāyuṃ śaktubhir arcayet/
āvāyor iti pañcarco *japtavyāḥ[K.jāpyāś ca] prayatair dvijaiḥ//
brāhmaṇān parama^annena dakṣiṇābhiś ca tarpayet/
bahv^anna^dakṣiṇā homāḥ kartavyāś ca prayatnataḥ//
pura^pakṣiṇo vanacarā vanyā vā nirbhayā viśanti puram/
naktaṃ vā divasa^carāḥ kṣapā^carā vā caranty ahani//
sandhyā^dvaye +api maṇḍalam ābadhnanto mṛgā vihaṅgā vā/
dīptāyāṃ diśy atha vā krośantaḥ saṃhatā bhayadāḥ//
*śyenāḥ[K.śvānaḥ] prarudanta iva dvāre krośanti jambukā dīptāḥ/
praviśen narendra^bhavane kapotakaḥ kauśiko yadi vā//
kukkuṭa^rutaṃ pradoṣe hemanta^ādau ca kokila^ālāpāḥ/
pratiloma^maṇḍala^carāḥ śyena^ādyāś ca^ambare bhayadāḥ//
gṛha^caitya^toraṇeṣu dvāreṣu ca pakṣi^saṅgha^*sampātaḥ[K.sampātāḥ]/
madhu^valmīka^ambhoruha^*samudbhavaś[K.samudbhavāś] ca^api nāśāya//
śvabhir asthi^śava^avayava^praveśanaṃ mandireṣu marakāya/
paśu^śastra^vyāhāre nṛpa^mṛtyur munivacaś ca^idam//
mṛga^pakṣi^vikāreṣu kuryād *dhīmān[K.ū.dhomān] sadakṣiṇān/
devāḥ kapota iti ca japtavyāḥ pañcabhir dvijaiḥ//
sudevā iti ca^ekena deyā gāvaḥ *sadakṣiṇāḥ[K.ca dakṣiṇā]/
japet^śākuna^sūktaṃ vā mano vedaśirāṃśi ca//
śakradhvaja^indrakīla^stambhadvāra^prapāta^bhaṅgeṣu/
tadvat kapāṭa^toraṇa^ketūnāṃ narapater maraṇam//
sandhyā^dvayasya dīptir dhūma^utpattiś ca kānane +anagnau/
chidra^abhāve bhūmer daraṇaṃ kampaś ca bhayakārī//
*pākhaṇḍāṇāṃ[K.pāṣaṇḍāṇāṃ] nāstikānāṃ ca bhaktaḥ
sādhv^ācāra^projjhitaḥ krodha^śīlaḥ/
īrṣyuḥ krūro vigraha^āsakta^cetā
yasmin rājā tasya deśasya nāśaḥ//
prahara hara chindhi bhindhi^ity āyudha^kāṣṭha^aśma^pāṇayo bālāḥ/
nigadantaḥ praharante tatra^api bhayaṃ bhavaty āśu//
aṅgāra^gairika^ādyair vikṛta^preta^abhilekhanaṃ yasmin/
nāyaka^citritam atha vā kṣaye kṣayaṃ yāti na cireṇa//
lūtā^paṭa^aṅga^śabalaṃ na sandhyayoḥ pūjitaṃ kalaha^yuktam/
nitya^ucchiṣṭa^strīkaṃ ca yad gṛhaṃ tat kṣayaṃ yāti//
dṛṣṭeṣu yātudhāneṣu nirdiśen marakam āśu samprāptam/
pratighātāya^eteṣāṃ gargaḥ śāntiṃ cakāra^imām//
mahāśāntyo +atha balayo bhojyāni sumahānti ca/
kārayeta mahendraṃ ca *māhendrīṃ[K.mahendrībhiḥ] ca samarcayet//
narapati^deśa^vināśe ketor udaye +atha vā grahe +arkendvoḥ/
utpātānāṃ prabhavaḥ sva^ṛtubhavaś ca^apy adoṣāya//
ye ca na doṣān janayanty utpātās tān ṛtu^svabhāva^kṛtān/
ṛṣiputra^kṛtaiḥ ślokair vidyād etaiḥ samāsa^uktaiḥ//
vajra^aśani^mahī^kampa^sandhyā^nirghāta^niḥsvanāḥ/
pariveṣa^rajo^dhūma^rakta^arka^*astamaya[K.astamana]^udayāḥ//
drumebhyo +anna^rasa^sneha^bahu^puṣpa^phala^udgamāḥ/
go^pakṣi^mada^vṛddhiś ca śivāya madhu^mādhave//
tārā^ulkā^pāta^kaluṣaṃ kapila^arkendu^maṇḍalam/
anagni^jvalana^sphoṭa^dhūma^reṇv^anila^āhatam//
rakta^padma^*aruṇā[K.aruṇam] *sandhyā[K.sandhyaṃ] nabhaḥ kṣubdha^arṇava^upamam/
saritāṃ ca^ambu^saṃśoṣaṃ dṛṣṭvā grīṣme śubhaṃ vadet//
śakrāyudha^parīveṣa^vidyut^śuṣka^virohaṇam/
kampa^udvartana^vaikṛtyaṃ rasanaṃ daraṇaṃ kṣiteḥ//
saro^nady^udapānānāṃ vṛddhy^ūrdhva^taraṇa^plavāḥ/
saraṇaṃ ca^adri^gehānāṃ varṣāsu na bhaya^āvaham//
divya^strī^bhūta^gandharva^vimāna^adbhuta^darśanam/
graha^nakṣatra^tārāṇāṃ darśanaṃ ca divā +ambare//
gīta^vāditra^nirghoṣā vana^parvata^sānuṣu/
sasya^vṛddhir apāṃ hānir apāpāḥ śaradi smṛtāḥ//
śīta^anila^tuṣāratvaṃ nardanaṃ mṛga^pakṣiṇām/
rakṣo^yakṣa^ādi^sattvānāṃ darśanaṃ vāg amanuṣī//
diśo dhūma^andhakārāś ca sa^nabho^vana^parvatāḥ/
uccaiḥ sūrya^udaya^astau ca hemante śobhanāḥ smṛtāḥ//
hima^pāta^anila^utpātā virūpa^adbhuta^darśanam/
kṛṣṇa^añjana^ābham ākāśaṃ tārā^ulkā^pāta^piñjaram//
citra^garbha^udbhavāḥ strīṣu go^aja^aśva^mṛga^pakṣiṣu/
patra^aṅkura^latānāṃ ca vikārāḥ śiśire śubhāḥ//
ṛtu^svabhāva^jā hy ete dṛṣṭāḥ sva^ṛtau śubha^pradāḥ/
ṛtor anyatra ca^utpātā dṛṣṭās te *ca^atidāruṇāḥ[K.bṛśadārunāḥ]//
unmattānāṃ ca yā gāthāḥ śiśūnāṃ *yac ca bhāṣitam[K.bhāṣitaṃ ca yat]/
striyo yac ca prabhāṣante tasya nāsti vyatikramaḥ//
pūrvaṃ carati deveṣu paścāc *carati[K.gacchati] mānuṣān/
na^acoditā vāg vadati satyā hy eṣā sarasvatī//
utpātān gaṇita^vivarjito +api buddhvā
vikhyāto bhavati narendra^vallabhaś ca/
etat tan^munivacanaṃ rahasyam uktaṃ
yaj jñātvā bhavati naras trikāladarśī//
46 mayūracitrakādhyāyaḥ
Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0