Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brihat Samhita · Chapter 45

45.01

yān atrer utpātān gargaḥ provāca tān ahaṃ vakṣye/
teṣāṃ saṃkṣepo +ayaṃ prakṛter anyatvam utpātaḥ//

45.02

apacāreṇa narāṇām upasargaḥ pāpasañcayād bhavati/
saṃsūcayanti divya^āntarikṣa^bhaumās *ta utpātāḥ[K.tadutpātāḥ]//

45.03

manujānām apacārād aparaktā devatāḥ sṛjanty etān/
tatpratighātāya nṛpaḥ śāntiṃ rāṣṭre prayuñjīta//

45.04

divyaṃ graha^ṛkṣa^vaikṛtam ulkā^nirghāta^pavana^pariveṣāḥ/
gandharvapura^purandaracāpa^ādi yad āntarikṣaṃ tat//

45.05

bhaumaṃ cara^sthira^bhavaṃ tat^śāntibhir āhataṃ śamam upaiti/
nābhasam upaiti mṛdutāṃ śāmyati no divyam ity eke//

45.06

divyam api śamam upaiti prabhūta^kanaka^anna^go^mahī^dānaiḥ/
rudra^āyatane bhūmau godohāt koṭihomāc ca//

45.07

ātma^suta^kośa^vāhana^pura^dāra^purohiteṣu *loke ca[K.lokeṣu]/
pākam upayāti daivaṃ parikalpitam aṣṭadhā nṛpateḥ//

45.08

animitta^bhaṅga^calana^sveda^aśru^nipāta^jalpana^ādyāni/
liṅga^ārcā^āyatanānāṃ nāśāya nareśa^deśānām//

45.09

daivatayātrā^śakaṭākṣa^cakra^yuga^ketu^bhaṅga^patanāni/
samparyāsana^sādana^*saṅgaś[K.saṅgāś] ca na deśa^nṛpa^śubhadāḥ//

45.10

ṛṣi^dharma^pitṛ^brahma^prodbhūtaṃ vaikṛtaṃ dvijātīnām/
yad rudra^lokapāla^udbhavaṃ paśūnām aniṣṭaṃ tat//

45.11

guru^sita^śanaiścara^utthaṃ purodhasāṃ viṣṇujaṃ ca lokānām/
skanda^viśākha^samutthaṃ māṇḍalikānāṃ narendrāṇām//

45.12

vedavyāse mantriṇi vināyake vaikṛtaṃ camūnāthe/
dhātari saviśvakarmaṇi lokābhāvāya nirdiṣṭam//

45.13

deva^kumāra^kumārī^vanitā^preṣyeṣu vaikṛtaṃ yat syāt/
tan narapateḥ kumāraka^kumārikā^strī^parijanānām//

45.14

rakṣaḥ^piśāca^*gṛhyaka[U.guhyaka]^nāgānām *evam[K.etad] eva *nirdiṣṭam[K.nirdeśyam]/
māsaiś ca^apy aṣṭābhiḥ sarveṣām eva phalapākaḥ//

45.15

buddhvā devavikāraṃ śuciḥ purodhās tryaha^uṣitaḥ snātaḥ/
snāna^kusuma^anulepana^vastrair abhyarcayet pratimām//

45.16

madhuparkeṇa purodhā *bhakṣyair[K.bakṣair] balibhiś ca vidhivad upatiṣṭhet/
sthālīpākaṃ juhuyād vidhivan mantraiś ca tal^liṅgaiḥ//

45.17

iti vibudha^vikāre śāntayaḥ saptarātraṃ
dvija^vibudha^gaṇa^arcā gīta^nṛtya^utsavāś ca/
vidhivad avani^pālair yaiḥ prayuktā na teṣāṃ
bhavati durita^pāko dakṣiṇābhiś ca ruddhaḥ//

45.18

rāṣṭre yasya^anagniḥ pradīpyate dīpyate ca na^indhanavān/
manujeśvarasya pīḍā tasya *ca[K.omitted] rāṣṭrasya vijñeyā//

45.19

jala^māṃsa^ārdra^jvalane nṛpati^vadhaḥ praharaṇe raṇo raudraḥ/
sainya^grāma^pureṣu ca nāśo vahner bhayaṃ kurute//

45.20

prāsāda^bhavana^toraṇa^ketv^ādiṣv ananalena dagdheṣu/
taḍitā vā ṣaṇmāsāt paracakrasya^āgamo niyamāt//

45.21

dhūmo +anagni^samuttho rajas tamaś ca^ahnijaṃ mahā^bhayadam/
vyabhre niśy uḍunāśo darśanam api ca^ahni doṣakaram//

45.22

nagara^*catuṣpād^aṇḍaja[K.catuṣpāda^aṇḍaja]^manujānāṃ bhayakaraṃ jvalanam āhuḥ/
dhūma^agni^visphuliṅgaiḥ śayyā^ambara^keśagair mṛtyuḥ//

45.23

āyudha^jvalana^sarpaṇa^svanāḥ kośa^nirgamana^vepanāni vā/
vaikṛtāni yadi vā^āyudhe +aparāṇy āśu raudra^raṇa^saṅkulaṃ vadet//

45.24

mantrair *āgneyaiḥ[K.vāhnaiḥ] kṣīravṛkṣāt samidbhir
hotavyo +agniḥ sarṣapaiḥ sarpiṣā ca/
agnyādīnāṃ vaikṛte śāntir evaṃ
deyaṃ ca^asmin kāñcanaṃ brāhmaṇebhyaḥ//

45.25

śākhābhaṅge +akasmād vṛkṣāṇāṃ nirdiśed raṇodyogam/
hasane deśabhraṃśaṃ rudite ca vyādhi^bāhulyam//

45.26

rāṣṭra^vibhedas tv anṛtau bālavadho +atīva kusumite bāle/
vṛkṣāt kṣīrasrāve sarvadravya^kṣayo bhavati//

45.27

madye vāhana^nāśaḥ saṃgrāmaḥ śoṇite madhuni rogaḥ/
snehe durbhikṣa^bhayaṃ mahadbhayaṃ *niḥsrute[K.niḥsṛte] salile//

45.28

śuṣka^virohe vīrya^anna^saṃkṣayaḥ śoṣaṇe ca virujānām/
patitānām utthāne svayaṃ bhayaṃ daivajanitaṃ ca//

45.29

pūjitavṛkṣe hy anṛtau kusumaphalaṃ nṛpa^vadhāya nirdiṣṭam/
dhūmas tasmin jvālā +atha vā bhaven nṛpa^vadhāya^eva//

45.30

sarpatsu taruṣu jalpatsu vā^api jana^saṃkṣayo vinirdiṣṭaḥ/
vṛkṣāṇāṃ vaikṛtye daśabhir māsaiḥ phala^vipākaḥ//

45.31

srag^gandha^dhūpa^ambara^pūjitasya chatraṃ vidhāya^upari pādapasya/
kṛtvā śivaṃ rudrajapo +atra kāryo rudrebhya ity atra *ṣaḍ eva homāḥ[K.ṣaḍaṅgahomaḥ]//

45.32

pāyasena *madhunāpi[K.madhunā ca] bhojayed brāhmaṇān ghṛtayutena bhūpatiḥ/
medinī nigaditā^atra dakṣiṇā vaikṛte tarukṛte hitārthibhiḥ//

45.33

nāle +abja^yava^ādīnām ekasmin dvi^tri^sambhavo maraṇam/
kathayati tadadhipatīnāṃ yamalaṃ jātaṃ ca kusumaphalam//

45.34

ativṛddhiḥ sasyānāṃ nānā^phala^kusuma^*sambhavo[K.bhavo] vṛkṣe/
bhavati hi yady ekasmin paracakrasya^āgamo niyamāt//

45.35

ardhena yadā tailaṃ bhavati tilānām atailatā vā syāt/
annasya ca vairasyaṃ tadā tu vindyād bhayaṃ sumahat//

45.36

vikṛta^kusumaṃ phalam vā grāmād atha vā purād vahiḥ[K.ū.bahiḥ] kāryam/
saumyo +atra caruḥ kāryo nirvāpyo vā paśuḥ śāntyai//

45.37

sasye ca dṛṣṭvā vikṛtiṃ pradeyaṃ
tatkṣetram eva prathamaṃ dvijebhyaḥ/
tasya^eva madhye carum atra bhaumaṃ
kṛtvā na doṣaṃ samupaiti *tajjam[K.tajjān]//

45.38

durbhikṣam *anāvṛṣṭāv ativṛṣṭau[K.anāvṛṣṭyām ativṛṣṭyām] kṣudbhayaṃ *parabhayaṃ ca[K.saparacakram]/
rogo hy anṛtu^bhavāyāṃ *nṛpati^vadho[K.nṛpa^vadho] +anabhrajātāyām//

45.39

śīta^uṣṇa^*viparyāso[K.viparyāse] no samyagṛtuṣu ca sampravṛtteṣu/
ṣaṇmāsād rāṣṭra^bhayaṃ roga^bhayaṃ daiva^janitaṃ ca//

45.40

anya^ṛtau saptāhaṃ prabandha^varṣe pradhāna^nṛpa^maraṇam/
rakte śastra^udyogo māṃsa^asthi^vasā^ādibhir marakaḥ//

45.41

dhānya^hiraṇya^tvak^phala^kusuma^ādyair varṣitair bhayaṃ vindyāt/
aṅgāra^pāṃśu^varṣe vināśam āyāti tannagaram//

45.42

upalā vinā jaladharair vikṛtā vā prāṇino yadā vṛṣṭāḥ/
chidraṃ vā^apy ativṛṣṭau sasyānām īti^saṃjananam//
[K.one verse inserted
K. 46.43ab/ kṣīra^ghṛta^kṣaudrāṇāṃ dadhno rudhira^uṣṇa^vāriṇāṃ[K's tr. vāriṇo] varṣe/
K. 46.43cd/ deśavināśo jñeyo +asṛgvarṣe ca api nṛpa^yuddham//]

45.43

yady amale +arke chāyā na dṛśyate pratīpā vā/
deśasya tadā sumahad^bhayam āyātaṃ vinirdeśyam//

45.44

vyabhre nabhasi^indradhanur divā yadā dṛśyate +atha vā rātrau/
prācyām aparasyāṃ vā tadā bhavet kṣudbhyaṃ sumahat//

45.45

sūrya^indu^parjanya^samīraṇānāṃ *yāgaḥ[K.yogaḥ] smṛto vṛṣṭi^vikāra^kāle/
dhānya^anna^go^kāñcana^dakṣiṇāś ca deyās tataḥ śāntim upaiti pāpam//

45.46

apasarpaṇaṃ nadīnām nagarād acireṇa śūnyatāṃ kurute/
śoṣaś ca^aśoṣyāṇām anyeṣāṃ vā hradādīnām//

45.47

snehā^sṛg^māṃsa^vahāḥ saṅkula^kaluṣāḥ pratīpagāś ca^api/
paracakrasya^āgamanaṃ nadyaḥ kathayanti ṣaṇmāsāt//

45.48

jvālā^dhūma^kvātha^ārudita^utkruṣṭāni ca^eva kūpānām/
gīta^prajalpitāni ca jana^marakāya^*upadiṣṭāni[K.pradiṣṭāni]//

45.49

*salila[K.toya]^utpattir akhāte gandha^rasa^viparyaye ca toyānām/
salilāśaya^vikṛtau vā mahadbhayaṃ tatra śantim *imām[K.iyam]//

45.50

salila^vikāre kuryāt pūjāṃ varuṇasya vāruṇair mantraiḥ/
tair eva ca japa^homaṃ śamam evaṃ pāpam upayāti//

45.51

prasava^vikāre strīṇāṃ dvi^tri^catuṣ^prabhṛti^samprasūtau vā/
hīna^atirikta^kāle ca deśa^kula^saṃkṣayo bhavati//

45.52

vaḍavā^uṣṭra^mahiṣa^go^hastinīṣu yamala^udbhave *raṇa^maraṇam[K.maraṇam] eṣām/
ṣaṇmāsāt sūtiphalaṃ śāntau ślokau ca garga^uktau//

45.53

nāryaḥ parasya viṣaye tyaktavyās tā hita^arthinā/
tarpayec ca dvijān kāmaiḥ śāntiṃ ca^eva^atra kārayet//

45.54

catuṣpādāḥ sva^yūthebhyas tyaktavyāḥ para^bhūmiṣu/
nagaraṃ svāminaṃ yūtham anyathā tu vināśayet//

45.55

parayonāv abhigamanaṃ bhavati tiraścām asādhu dhenūnām/
ukṣāṇo vā^anyonyaṃ pibati śvā vā surabhi^putram//

45.56

māsatrayeṇa vindyāt tasmin niḥsaṃśayaṃ para^āgamanam/
tatpratighātāya^etau ślokau gargeṇa nirdiṣṭau//

45.57

tyāgo vivāsanaṃ dānaṃ tat tasya^āśu śubhaṃ bhavet/
tarpayed brāhmaṇāṃś ca^atra japa^homāṃś ca kārayet//

45.58

sthālīpākena dhātāraṃ paśunā ca purohitaḥ/
prājāpatyena mantreṇa yajed bahv^anna^dakṣiṇam//

45.59

yānaṃ vāha^viyuktaṃ yadi gacchen na vrajec ca vāha^yutam/
rāṣṭra^bhayaṃ bhavati tadā cakrāṇāṃ sāda^bhaṅge ca//
45.60ab[K.46.61ab]/ gītarava^tūryaśabdā nabhasi yadā vā cara^sthira^anyatvam/
45.60cd[K.46.61cd]/ mṛtyus tadā gadā vā *visvatūrye[K.ū.visvaratārye] para^abhibhavaḥ//
45.61ab[K.46.62ab]/ anabhihata^tūrya^nādaḥ śabdo vā tāḍiteṣu yadi na syāt/
45.61cd[K.46.62cd]/ vyutpattau vā teṣāṃ para^āgamo nṛpati^maraṇaṃ vā//

45.62

go^lāṅgalayoḥ saṅge darvī^śūrpa^ādy^upaskara^vikāre/
kroṣṭuka^nāde ca tathā śastra^bhayaṃ munivacaś ca^idam//

45.63

vāyavyeṣv eṣu nṛpatir vāyuṃ śaktubhir arcayet/
āvāyor iti pañcarco *japtavyāḥ[K.jāpyāś ca] prayatair dvijaiḥ//

45.64

brāhmaṇān parama^annena dakṣiṇābhiś ca tarpayet/
bahv^anna^dakṣiṇā homāḥ kartavyāś ca prayatnataḥ//

45.65

pura^pakṣiṇo vanacarā vanyā vā nirbhayā viśanti puram/
naktaṃ vā divasa^carāḥ kṣapā^carā vā caranty ahani//

45.66

sandhyā^dvaye +api maṇḍalam ābadhnanto mṛgā vihaṅgā vā/
dīptāyāṃ diśy atha vā krośantaḥ saṃhatā bhayadāḥ//

45.67

*śyenāḥ[K.śvānaḥ] prarudanta iva dvāre krośanti jambukā dīptāḥ/
praviśen narendra^bhavane kapotakaḥ kauśiko yadi vā//

45.68

kukkuṭa^rutaṃ pradoṣe hemanta^ādau ca kokila^ālāpāḥ/
pratiloma^maṇḍala^carāḥ śyena^ādyāś ca^ambare bhayadāḥ//

45.69

gṛha^caitya^toraṇeṣu dvāreṣu ca pakṣi^saṅgha^*sampātaḥ[K.sampātāḥ]/
madhu^valmīka^ambhoruha^*samudbhavaś[K.samudbhavāś] ca^api nāśāya//

45.70

śvabhir asthi^śava^avayava^praveśanaṃ mandireṣu marakāya/
paśu^śastra^vyāhāre nṛpa^mṛtyur munivacaś ca^idam//

45.71

mṛga^pakṣi^vikāreṣu kuryād *dhīmān[K.ū.dhomān] sadakṣiṇān/
devāḥ kapota iti ca japtavyāḥ pañcabhir dvijaiḥ//

45.72

sudevā iti ca^ekena deyā gāvaḥ *sadakṣiṇāḥ[K.ca dakṣiṇā]/
japet^śākuna^sūktaṃ vā mano vedaśirāṃśi ca//

45.73

śakradhvaja^indrakīla^stambhadvāra^prapāta^bhaṅgeṣu/
tadvat kapāṭa^toraṇa^ketūnāṃ narapater maraṇam//

45.74

sandhyā^dvayasya dīptir dhūma^utpattiś ca kānane +anagnau/
chidra^abhāve bhūmer daraṇaṃ kampaś ca bhayakārī//

45.75

*pākhaṇḍāṇāṃ[K.pāṣaṇḍāṇāṃ] nāstikānāṃ ca bhaktaḥ
sādhv^ācāra^projjhitaḥ krodha^śīlaḥ/
īrṣyuḥ krūro vigraha^āsakta^cetā
yasmin rājā tasya deśasya nāśaḥ//

45.76

prahara hara chindhi bhindhi^ity āyudha^kāṣṭha^aśma^pāṇayo bālāḥ/
nigadantaḥ praharante tatra^api bhayaṃ bhavaty āśu//

45.77

aṅgāra^gairika^ādyair vikṛta^preta^abhilekhanaṃ yasmin/
nāyaka^citritam atha vā kṣaye kṣayaṃ yāti na cireṇa//

45.78

lūtā^paṭa^aṅga^śabalaṃ na sandhyayoḥ pūjitaṃ kalaha^yuktam/
nitya^ucchiṣṭa^strīkaṃ ca yad gṛhaṃ tat kṣayaṃ yāti//

45.79

dṛṣṭeṣu yātudhāneṣu nirdiśen marakam āśu samprāptam/
pratighātāya^eteṣāṃ gargaḥ śāntiṃ cakāra^imām//

45.80

mahāśāntyo +atha balayo bhojyāni sumahānti ca/
kārayeta mahendraṃ ca *māhendrīṃ[K.mahendrībhiḥ] ca samarcayet//

45.81

narapati^deśa^vināśe ketor udaye +atha vā grahe +arkendvoḥ/
utpātānāṃ prabhavaḥ sva^ṛtubhavaś ca^apy adoṣāya//

45.82

ye ca na doṣān janayanty utpātās tān ṛtu^svabhāva^kṛtān/
ṛṣiputra^kṛtaiḥ ślokair vidyād etaiḥ samāsa^uktaiḥ//

45.83

vajra^aśani^mahī^kampa^sandhyā^nirghāta^niḥsvanāḥ/
pariveṣa^rajo^dhūma^rakta^arka^*astamaya[K.astamana]^udayāḥ//

45.84

drumebhyo +anna^rasa^sneha^bahu^puṣpa^phala^udgamāḥ/
go^pakṣi^mada^vṛddhiś ca śivāya madhu^mādhave//

45.85

tārā^ulkā^pāta^kaluṣaṃ kapila^arkendu^maṇḍalam/
anagni^jvalana^sphoṭa^dhūma^reṇv^anila^āhatam//

45.86

rakta^padma^*aruṇā[K.aruṇam] *sandhyā[K.sandhyaṃ] nabhaḥ kṣubdha^arṇava^upamam/
saritāṃ ca^ambu^saṃśoṣaṃ dṛṣṭvā grīṣme śubhaṃ vadet//

45.87

śakrāyudha^parīveṣa^vidyut^śuṣka^virohaṇam/
kampa^udvartana^vaikṛtyaṃ rasanaṃ daraṇaṃ kṣiteḥ//

45.88

saro^nady^udapānānāṃ vṛddhy^ūrdhva^taraṇa^plavāḥ/
saraṇaṃ ca^adri^gehānāṃ varṣāsu na bhaya^āvaham//

45.89

divya^strī^bhūta^gandharva^vimāna^adbhuta^darśanam/
graha^nakṣatra^tārāṇāṃ darśanaṃ ca divā +ambare//

45.90

gīta^vāditra^nirghoṣā vana^parvata^sānuṣu/
sasya^vṛddhir apāṃ hānir apāpāḥ śaradi smṛtāḥ//

45.91

śīta^anila^tuṣāratvaṃ nardanaṃ mṛga^pakṣiṇām/
rakṣo^yakṣa^ādi^sattvānāṃ darśanaṃ vāg amanuṣī//

45.92

diśo dhūma^andhakārāś ca sa^nabho^vana^parvatāḥ/
uccaiḥ sūrya^udaya^astau ca hemante śobhanāḥ smṛtāḥ//

45.93

hima^pāta^anila^utpātā virūpa^adbhuta^darśanam/
kṛṣṇa^añjana^ābham ākāśaṃ tārā^ulkā^pāta^piñjaram//

45.94

citra^garbha^udbhavāḥ strīṣu go^aja^aśva^mṛga^pakṣiṣu/
patra^aṅkura^latānāṃ ca vikārāḥ śiśire śubhāḥ//

45.95

ṛtu^svabhāva^jā hy ete dṛṣṭāḥ sva^ṛtau śubha^pradāḥ/
ṛtor anyatra ca^utpātā dṛṣṭās te *ca^atidāruṇāḥ[K.bṛśadārunāḥ]//

45.96

unmattānāṃ ca yā gāthāḥ śiśūnāṃ *yac ca bhāṣitam[K.bhāṣitaṃ ca yat]/
striyo yac ca prabhāṣante tasya nāsti vyatikramaḥ//

45.97

pūrvaṃ carati deveṣu paścāc *carati[K.gacchati] mānuṣān/
na^acoditā vāg vadati satyā hy eṣā sarasvatī//

45.98

utpātān gaṇita^vivarjito +api buddhvā
vikhyāto bhavati narendra^vallabhaś ca/
etat tan^munivacanaṃ rahasyam uktaṃ
yaj jñātvā bhavati naras trikāladarśī//
46 mayūracitrakādhyāyaḥ

Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc