બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 45

યાન્ અત્રેર્ ઉત્પાતાન્ ગર્ગઃ પ્રોવાચ તાન્ અહં વક્ષ્યે।
તેષાં સંક્ષેપો +અયં પ્રકૃતેર્ અન્યત્વમ્ ઉત્પાતઃ॥

અપચારેણ નરાણામ્ ઉપસર્ગઃ પાપસઞ્ચયાદ્ ભવતિ।
સંસૂચયન્તિ દિવ્ય^આન્તરિક્ષ^ભૌમાસ્ *ત ઉત્પાતાઃ[ક્.તદુત્પાતાઃ]॥

મનુજાનામ્ અપચારાદ્ અપરક્તા દેવતાઃ સૃજન્ત્ય્ એતાન્।
તત્પ્રતિઘાતાય નૃપઃ શાન્તિં રાષ્ટ્રે પ્રયુઞ્જીત॥

દિવ્યં ગ્રહ^ઋક્ષ^વૈકૃતમ્ ઉલ્કા^નિર્ઘાત^પવન^પરિવેષાઃ।
ગન્ધર્વપુર^પુરન્દરચાપ^આદિ યદ્ આન્તરિક્ષં તત્॥

ભૌમં ચર^સ્થિર^ભવં તત્^શાન્તિભિર્ આહતં શમમ્ ઉપૈતિ।
નાભસમ્ ઉપૈતિ મૃદુતાં શામ્યતિ નો દિવ્યમ્ ઇત્ય્ એકે॥

દિવ્યમ્ અપિ શમમ્ ઉપૈતિ પ્રભૂત^કનક^અન્ન^ગો^મહી^દાનૈઃ।
રુદ્ર^આયતને ભૂમૌ ગોદોહાત્ કોટિહોમાચ્ ચ॥

આત્મ^સુત^કોશ^વાહન^પુર^દાર^પુરોહિતેષુ *લોકે ચ[ક્.લોકેષુ]।
પાકમ્ ઉપયાતિ દૈવં પરિકલ્પિતમ્ અષ્ટધા નૃપતેઃ॥

અનિમિત્ત^ભઙ્ગ^ચલન^સ્વેદ^અશ્રુ^નિપાત^જલ્પન^આદ્યાનિ।
લિઙ્ગ^આર્ચા^આયતનાનાં નાશાય નરેશ^દેશાનામ્॥

દૈવતયાત્રા^શકટાક્ષ^ચક્ર^યુગ^કેતુ^ભઙ્ગ^પતનાનિ।
સમ્પર્યાસન^સાદન^*સઙ્ગશ્[ક્.સઙ્ગાશ્] ચ ન દેશ^નૃપ^શુભદાઃ॥

ઋષિ^ધર્મ^પિતૃ^બ્રહ્મ^પ્રોદ્ભૂતં વૈકૃતં દ્વિજાતીનામ્।
યદ્ રુદ્ર^લોકપાલ^ઉદ્ભવં પશૂનામ્ અનિષ્ટં તત્॥

ગુરુ^સિત^શનૈશ્ચર^ઉત્થં પુરોધસાં વિષ્ણુજં ચ લોકાનામ્।
સ્કન્દ^વિશાખ^સમુત્થં માણ્ડલિકાનાં નરેન્દ્રાણામ્॥

વેદવ્યાસે મન્ત્રિણિ વિનાયકે વૈકૃતં ચમૂનાથે।
ધાતરિ સવિશ્વકર્મણિ લોકાભાવાય નિર્દિષ્ટમ્॥

દેવ^કુમાર^કુમારી^વનિતા^પ્રેષ્યેષુ વૈકૃતં યત્ સ્યાત્।
તન્ નરપતેઃ કુમારક^કુમારિકા^સ્ત્રી^પરિજનાનામ્॥

રક્ષઃ^પિશાચ^*ગૃહ્યક[ઉ.ગુહ્યક]^નાગાનામ્ *એવમ્[ક્.એતદ્] એવ *નિર્દિષ્ટમ્[ક્.નિર્દેશ્યમ્]।
માસૈશ્ ચ^અપ્ય્ અષ્ટાભિઃ સર્વેષામ્ એવ ફલપાકઃ॥

બુદ્ધ્વા દેવવિકારં શુચિઃ પુરોધાસ્ ત્ર્યહ^ઉષિતઃ સ્નાતઃ।
સ્નાન^કુસુમ^અનુલેપન^વસ્ત્રૈર્ અભ્યર્ચયેત્ પ્રતિમામ્॥

મધુપર્કેણ પુરોધા *ભક્ષ્યૈર્[ક્.બક્ષૈર્] બલિભિશ્ ચ વિધિવદ્ ઉપતિષ્ઠેત્।
સ્થાલીપાકં જુહુયાદ્ વિધિવન્ મન્ત્રૈશ્ ચ તલ્^લિઙ્ગૈઃ॥

ઇતિ વિબુધ^વિકારે શાન્તયઃ સપ્તરાત્રં
દ્વિજ^વિબુધ^ગણ^અર્ચા ગીત^નૃત્ય^ઉત્સવાશ્ ચ।
વિધિવદ્ અવનિ^પાલૈર્ યૈઃ પ્રયુક્તા ન તેષાં
ભવતિ દુરિત^પાકો દક્ષિણાભિશ્ ચ રુદ્ધઃ॥

રાષ્ટ્રે યસ્ય^અનગ્નિઃ પ્રદીપ્યતે દીપ્યતે ચ ન^ઇન્ધનવાન્।
મનુજેશ્વરસ્ય પીડા તસ્ય *ચ[ક્.ઓમિત્તેદ્] રાષ્ટ્રસ્ય વિજ્ઞેયા॥

જલ^માંસ^આર્દ્ર^જ્વલને નૃપતિ^વધઃ પ્રહરણે રણો રૌદ્રઃ।
સૈન્ય^ગ્રામ^પુરેષુ ચ નાશો વહ્નેર્ ભયં કુરુતે॥

પ્રાસાદ^ભવન^તોરણ^કેત્વ્^આદિષ્વ્ અનનલેન દગ્ધેષુ।
તડિતા વા ષણ્માસાત્ પરચક્રસ્ય^આગમો નિયમાત્॥

ધૂમો +અનગ્નિ^સમુત્થો રજસ્ તમશ્ ચ^અહ્નિજં મહા^ભયદમ્।
વ્યભ્રે નિશ્ય્ ઉડુનાશો દર્શનમ્ અપિ ચ^અહ્નિ દોષકરમ્॥

નગર^*ચતુષ્પાદ્^અણ્ડજ[ક્.ચતુષ્પાદ^અણ્ડજ]^મનુજાનાં ભયકરં જ્વલનમ્ આહુઃ।
ધૂમ^અગ્નિ^વિસ્ફુલિઙ્ગૈઃ શય્યા^અમ્બર^કેશગૈર્ મૃત્યુઃ॥

આયુધ^જ્વલન^સર્પણ^સ્વનાઃ કોશ^નિર્ગમન^વેપનાનિ વા।
વૈકૃતાનિ યદિ વા^આયુધે +અપરાણ્ય્ આશુ રૌદ્ર^રણ^સઙ્કુલં વદેત્॥

મન્ત્રૈર્ *આગ્નેયૈઃ[ક્.વાહ્નૈઃ] ક્ષીરવૃક્ષાત્ સમિદ્ભિર્
હોતવ્યો +અગ્નિઃ સર્ષપૈઃ સર્પિષા ચ।
અગ્ન્યાદીનાં વૈકૃતે શાન્તિર્ એવં
દેયં ચ^અસ્મિન્ કાઞ્ચનં બ્રાહ્મણેભ્યઃ॥

શાખાભઙ્ગે +અકસ્માદ્ વૃક્ષાણાં નિર્દિશેદ્ રણોદ્યોગમ્।
હસને દેશભ્રંશં રુદિતે ચ વ્યાધિ^બાહુલ્યમ્॥

રાષ્ટ્ર^વિભેદસ્ ત્વ્ અનૃતૌ બાલવધો +અતીવ કુસુમિતે બાલે।
વૃક્ષાત્ ક્ષીરસ્રાવે સર્વદ્રવ્ય^ક્ષયો ભવતિ॥

મદ્યે વાહન^નાશઃ સંગ્રામઃ શોણિતે મધુનિ રોગઃ।
સ્નેહે દુર્ભિક્ષ^ભયં મહદ્ભયં *નિઃસ્રુતે[ક્.નિઃસૃતે] સલિલે॥

શુષ્ક^વિરોહે વીર્ય^અન્ન^સંક્ષયઃ શોષણે ચ વિરુજાનામ્।
પતિતાનામ્ ઉત્થાને સ્વયં ભયં દૈવજનિતં ચ॥

પૂજિતવૃક્ષે હ્ય્ અનૃતૌ કુસુમફલં નૃપ^વધાય નિર્દિષ્ટમ્।
ધૂમસ્ તસ્મિન્ જ્વાલા +અથ વા ભવેન્ નૃપ^વધાય^એવ॥

સર્પત્સુ તરુષુ જલ્પત્સુ વા^અપિ જન^સંક્ષયો વિનિર્દિષ્ટઃ।
વૃક્ષાણાં વૈકૃત્યે દશભિર્ માસૈઃ ફલ^વિપાકઃ॥

સ્રગ્^ગન્ધ^ધૂપ^અમ્બર^પૂજિતસ્ય છત્રં વિધાય^ઉપરિ પાદપસ્ય।
કૃત્વા શિવં રુદ્રજપો +અત્ર કાર્યો રુદ્રેભ્ય ઇત્ય્ અત્ર *ષડ્ એવ હોમાઃ[ક્.ષડઙ્ગહોમઃ]॥

પાયસેન *મધુનાપિ[ક્.મધુના ચ] ભોજયેદ્ બ્રાહ્મણાન્ ઘૃતયુતેન ભૂપતિઃ।
મેદિની નિગદિતા^અત્ર દક્ષિણા વૈકૃતે તરુકૃતે હિતાર્થિભિઃ॥

નાલે +અબ્જ^યવ^આદીનામ્ એકસ્મિન્ દ્વિ^ત્રિ^સમ્ભવો મરણમ્।
કથયતિ તદધિપતીનાં યમલં જાતં ચ કુસુમફલમ્॥

અતિવૃદ્ધિઃ સસ્યાનાં નાના^ફલ^કુસુમ^*સમ્ભવો[ક્.ભવો] વૃક્ષે।
ભવતિ હિ યદ્ય્ એકસ્મિન્ પરચક્રસ્ય^આગમો નિયમાત્॥

અર્ધેન યદા તૈલં ભવતિ તિલાનામ્ અતૈલતા વા સ્યાત્।
અન્નસ્ય ચ વૈરસ્યં તદા તુ વિન્દ્યાદ્ ભયં સુમહત્॥

વિકૃત^કુસુમં ફલમ્ વા ગ્રામાદ્ અથ વા પુરાદ્ વહિઃ[ક્.ઊ.બહિઃ] કાર્યમ્।
સૌમ્યો +અત્ર ચરુઃ કાર્યો નિર્વાપ્યો વા પશુઃ શાન્ત્યૈ॥

સસ્યે ચ દૃષ્ટ્વા વિકૃતિં પ્રદેયં
તત્ક્ષેત્રમ્ એવ પ્રથમં દ્વિજેભ્યઃ।
તસ્ય^એવ મધ્યે ચરુમ્ અત્ર ભૌમં
કૃત્વા ન દોષં સમુપૈતિ *તજ્જમ્[ક્.તજ્જાન્]॥

દુર્ભિક્ષમ્ *અનાવૃષ્ટાવ્ અતિવૃષ્ટૌ[ક્.અનાવૃષ્ટ્યામ્ અતિવૃષ્ટ્યામ્] ક્ષુદ્ભયં *પરભયં ચ[ક્.સપરચક્રમ્]।
રોગો હ્ય્ અનૃતુ^ભવાયાં *નૃપતિ^વધો[ક્.નૃપ^વધો] +અનભ્રજાતાયામ્॥

શીત^ઉષ્ણ^*વિપર્યાસો[ક્.વિપર્યાસે] નો સમ્યગૃતુષુ ચ સમ્પ્રવૃત્તેષુ।
ષણ્માસાદ્ રાષ્ટ્ર^ભયં રોગ^ભયં દૈવ^જનિતં ચ॥

અન્ય^ઋતૌ સપ્તાહં પ્રબન્ધ^વર્ષે પ્રધાન^નૃપ^મરણમ્।
રક્તે શસ્ત્ર^ઉદ્યોગો માંસ^અસ્થિ^વસા^આદિભિર્ મરકઃ॥

ધાન્ય^હિરણ્ય^ત્વક્^ફલ^કુસુમ^આદ્યૈર્ વર્ષિતૈર્ ભયં વિન્દ્યાત્।
અઙ્ગાર^પાંશુ^વર્ષે વિનાશમ્ આયાતિ તન્નગરમ્॥

ઉપલા વિના જલધરૈર્ વિકૃતા વા પ્રાણિનો યદા વૃષ્ટાઃ।
છિદ્રં વા^અપ્ય્ અતિવૃષ્ટૌ સસ્યાનામ્ ઈતિ^સંજનનમ્॥
[ક્.ઓને વેર્સે ઇન્સેર્તેદ્
ક્. 46.43અબ્। ક્ષીર^ઘૃત^ક્ષૌદ્રાણાં દધ્નો રુધિર^ઉષ્ણ^વારિણાં[ક્ઽસ્ ત્ર્. વારિણો] વર્ષે।
ક્. 46.43ચ્દ્। દેશવિનાશો જ્ઞેયો +અસૃગ્વર્ષે ચ અપિ નૃપ^યુદ્ધમ્॥]

યદ્ય્ અમલે +અર્કે છાયા ન દૃશ્યતે પ્રતીપા વા।
દેશસ્ય તદા સુમહદ્^ભયમ્ આયાતં વિનિર્દેશ્યમ્॥

વ્યભ્રે નભસિ^ઇન્દ્રધનુર્ દિવા યદા દૃશ્યતે +અથ વા રાત્રૌ।
પ્રાચ્યામ્ અપરસ્યાં વા તદા ભવેત્ ક્ષુદ્ભ્યં સુમહત્॥

સૂર્ય^ઇન્દુ^પર્જન્ય^સમીરણાનાં *યાગઃ[ક્.યોગઃ] સ્મૃતો વૃષ્ટિ^વિકાર^કાલે।
ધાન્ય^અન્ન^ગો^કાઞ્ચન^દક્ષિણાશ્ ચ દેયાસ્ તતઃ શાન્તિમ્ ઉપૈતિ પાપમ્॥

અપસર્પણં નદીનામ્ નગરાદ્ અચિરેણ શૂન્યતાં કુરુતે।
શોષશ્ ચ^અશોષ્યાણામ્ અન્યેષાં વા હ્રદાદીનામ્॥

સ્નેહા^સૃગ્^માંસ^વહાઃ સઙ્કુલ^કલુષાઃ પ્રતીપગાશ્ ચ^અપિ।
પરચક્રસ્ય^આગમનં નદ્યઃ કથયન્તિ ષણ્માસાત્॥

જ્વાલા^ધૂમ^ક્વાથ^આરુદિત^ઉત્ક્રુષ્ટાનિ ચ^એવ કૂપાનામ્।
ગીત^પ્રજલ્પિતાનિ ચ જન^મરકાય^*ઉપદિષ્ટાનિ[ક્.પ્રદિષ્ટાનિ]॥

*સલિલ[ક્.તોય]^ઉત્પત્તિર્ અખાતે ગન્ધ^રસ^વિપર્યયે ચ તોયાનામ્।
સલિલાશય^વિકૃતૌ વા મહદ્ભયં તત્ર શન્તિમ્ *ઇમામ્[ક્.ઇયમ્]॥

સલિલ^વિકારે કુર્યાત્ પૂજાં વરુણસ્ય વારુણૈર્ મન્ત્રૈઃ।
તૈર્ એવ ચ જપ^હોમં શમમ્ એવં પાપમ્ ઉપયાતિ॥

પ્રસવ^વિકારે સ્ત્રીણાં દ્વિ^ત્રિ^ચતુષ્^પ્રભૃતિ^સમ્પ્રસૂતૌ વા।
હીન^અતિરિક્ત^કાલે ચ દેશ^કુલ^સંક્ષયો ભવતિ॥

વડવા^ઉષ્ટ્ર^મહિષ^ગો^હસ્તિનીષુ યમલ^ઉદ્ભવે *રણ^મરણમ્[ક્.મરણમ્] એષામ્।
ષણ્માસાત્ સૂતિફલં શાન્તૌ શ્લોકૌ ચ ગર્ગ^ઉક્તૌ॥

નાર્યઃ પરસ્ય વિષયે ત્યક્તવ્યાસ્ તા હિત^અર્થિના।
તર્પયેચ્ ચ દ્વિજાન્ કામૈઃ શાન્તિં ચ^એવ^અત્ર કારયેત્॥

ચતુષ્પાદાઃ સ્વ^યૂથેભ્યસ્ ત્યક્તવ્યાઃ પર^ભૂમિષુ।
નગરં સ્વામિનં યૂથમ્ અન્યથા તુ વિનાશયેત્॥

પરયોનાવ્ અભિગમનં ભવતિ તિરશ્ચામ્ અસાધુ ધેનૂનામ્।
ઉક્ષાણો વા^અન્યોન્યં પિબતિ શ્વા વા સુરભિ^પુત્રમ્॥

માસત્રયેણ વિન્દ્યાત્ તસ્મિન્ નિઃસંશયં પર^આગમનમ્।
તત્પ્રતિઘાતાય^એતૌ શ્લોકૌ ગર્ગેણ નિર્દિષ્ટૌ॥

ત્યાગો વિવાસનં દાનં તત્ તસ્ય^આશુ શુભં ભવેત્।
તર્પયેદ્ બ્રાહ્મણાંશ્ ચ^અત્ર જપ^હોમાંશ્ ચ કારયેત્॥

સ્થાલીપાકેન ધાતારં પશુના ચ પુરોહિતઃ।
પ્રાજાપત્યેન મન્ત્રેણ યજેદ્ બહ્વ્^અન્ન^દક્ષિણમ્॥

યાનં વાહ^વિયુક્તં યદિ ગચ્છેન્ ન વ્રજેચ્ ચ વાહ^યુતમ્।
રાષ્ટ્ર^ભયં ભવતિ તદા ચક્રાણાં સાદ^ભઙ્ગે ચ॥
45.60અબ્[ક્.46.61અબ્]। ગીતરવ^તૂર્યશબ્દા નભસિ યદા વા ચર^સ્થિર^અન્યત્વમ્।
45.60ચ્દ્[ક્.46.61ચ્દ્]। મૃત્યુસ્ તદા ગદા વા *વિસ્વતૂર્યે[ક્.ઊ.વિસ્વરતાર્યે] પર^અભિભવઃ॥
45.61અબ્[ક્.46.62અબ્]। અનભિહત^તૂર્ય^નાદઃ શબ્દો વા તાડિતેષુ યદિ ન સ્યાત્।
45.61ચ્દ્[ક્.46.62ચ્દ્]। વ્યુત્પત્તૌ વા તેષાં પર^આગમો નૃપતિ^મરણં વા॥

ગો^લાઙ્ગલયોઃ સઙ્ગે દર્વી^શૂર્પ^આદ્ય્^ઉપસ્કર^વિકારે।
ક્રોષ્ટુક^નાદે ચ તથા શસ્ત્ર^ભયં મુનિવચશ્ ચ^ઇદમ્॥

વાયવ્યેષ્વ્ એષુ નૃપતિર્ વાયું શક્તુભિર્ અર્ચયેત્।
આવાયોર્ ઇતિ પઞ્ચર્ચો *જપ્તવ્યાઃ[ક્.જાપ્યાશ્ ચ] પ્રયતૈર્ દ્વિજૈઃ॥

બ્રાહ્મણાન્ પરમ^અન્નેન દક્ષિણાભિશ્ ચ તર્પયેત્।
બહ્વ્^અન્ન^દક્ષિણા હોમાઃ કર્તવ્યાશ્ ચ પ્રયત્નતઃ॥

પુર^પક્ષિણો વનચરા વન્યા વા નિર્ભયા વિશન્તિ પુરમ્।
નક્તં વા દિવસ^ચરાઃ ક્ષપા^ચરા વા ચરન્ત્ય્ અહનિ॥

સન્ધ્યા^દ્વયે +અપિ મણ્ડલમ્ આબધ્નન્તો મૃગા વિહઙ્ગા વા।
દીપ્તાયાં દિશ્ય્ અથ વા ક્રોશન્તઃ સંહતા ભયદાઃ॥

*શ્યેનાઃ[ક્.શ્વાનઃ] પ્રરુદન્ત ઇવ દ્વારે ક્રોશન્તિ જમ્બુકા દીપ્તાઃ।
પ્રવિશેન્ નરેન્દ્ર^ભવને કપોતકઃ કૌશિકો યદિ વા॥

કુક્કુટ^રુતં પ્રદોષે હેમન્ત^આદૌ ચ કોકિલ^આલાપાઃ।
પ્રતિલોમ^મણ્ડલ^ચરાઃ શ્યેન^આદ્યાશ્ ચ^અમ્બરે ભયદાઃ॥

ગૃહ^ચૈત્ય^તોરણેષુ દ્વારેષુ ચ પક્ષિ^સઙ્ઘ^*સમ્પાતઃ[ક્.સમ્પાતાઃ]।
મધુ^વલ્મીક^અમ્ભોરુહ^*સમુદ્ભવશ્[ક્.સમુદ્ભવાશ્] ચ^અપિ નાશાય॥

શ્વભિર્ અસ્થિ^શવ^અવયવ^પ્રવેશનં મન્દિરેષુ મરકાય।
પશુ^શસ્ત્ર^વ્યાહારે નૃપ^મૃત્યુર્ મુનિવચશ્ ચ^ઇદમ્॥

મૃગ^પક્ષિ^વિકારેષુ કુર્યાદ્ *ધીમાન્[ક્.ઊ.ધોમાન્] સદક્ષિણાન્।
દેવાઃ કપોત ઇતિ ચ જપ્તવ્યાઃ પઞ્ચભિર્ દ્વિજૈઃ॥

સુદેવા ઇતિ ચ^એકેન દેયા ગાવઃ *સદક્ષિણાઃ[ક્.ચ દક્ષિણા]।
જપેત્^શાકુન^સૂક્તં વા મનો વેદશિરાંશિ ચ॥

શક્રધ્વજ^ઇન્દ્રકીલ^સ્તમ્ભદ્વાર^પ્રપાત^ભઙ્ગેષુ।
તદ્વત્ કપાટ^તોરણ^કેતૂનાં નરપતેર્ મરણમ્॥

સન્ધ્યા^દ્વયસ્ય દીપ્તિર્ ધૂમ^ઉત્પત્તિશ્ ચ કાનને +અનગ્નૌ।
છિદ્ર^અભાવે ભૂમેર્ દરણં કમ્પશ્ ચ ભયકારી॥

*પાખણ્ડાણાં[ક્.પાષણ્ડાણાં] નાસ્તિકાનાં ચ ભક્તઃ
સાધ્વ્^આચાર^પ્રોજ્ઝિતઃ ક્રોધ^શીલઃ।
ઈર્ષ્યુઃ ક્રૂરો વિગ્રહ^આસક્ત^ચેતા
યસ્મિન્ રાજા તસ્ય દેશસ્ય નાશઃ॥

પ્રહર હર છિન્ધિ ભિન્ધિ^ઇત્ય્ આયુધ^કાષ્ઠ^અશ્મ^પાણયો બાલાઃ।
નિગદન્તઃ પ્રહરન્તે તત્ર^અપિ ભયં ભવત્ય્ આશુ॥

અઙ્ગાર^ગૈરિક^આદ્યૈર્ વિકૃત^પ્રેત^અભિલેખનં યસ્મિન્।
નાયક^ચિત્રિતમ્ અથ વા ક્ષયે ક્ષયં યાતિ ન ચિરેણ॥

લૂતા^પટ^અઙ્ગ^શબલં ન સન્ધ્યયોઃ પૂજિતં કલહ^યુક્તમ્।
નિત્ય^ઉચ્છિષ્ટ^સ્ત્રીકં ચ યદ્ ગૃહં તત્ ક્ષયં યાતિ॥

દૃષ્ટેષુ યાતુધાનેષુ નિર્દિશેન્ મરકમ્ આશુ સમ્પ્રાપ્તમ્।
પ્રતિઘાતાય^એતેષાં ગર્ગઃ શાન્તિં ચકાર^ઇમામ્॥

મહાશાન્ત્યો +અથ બલયો ભોજ્યાનિ સુમહાન્તિ ચ।
કારયેત મહેન્દ્રં ચ *માહેન્દ્રીં[ક્.મહેન્દ્રીભિઃ] ચ સમર્ચયેત્॥

નરપતિ^દેશ^વિનાશે કેતોર્ ઉદયે +અથ વા ગ્રહે +અર્કેન્દ્વોઃ।
ઉત્પાતાનાં પ્રભવઃ સ્વ^ઋતુભવશ્ ચ^અપ્ય્ અદોષાય॥

યે ચ ન દોષાન્ જનયન્ત્ય્ ઉત્પાતાસ્ તાન્ ઋતુ^સ્વભાવ^કૃતાન્।
ઋષિપુત્ર^કૃતૈઃ શ્લોકૈર્ વિદ્યાદ્ એતૈઃ સમાસ^ઉક્તૈઃ॥

વજ્ર^અશનિ^મહી^કમ્પ^સન્ધ્યા^નિર્ઘાત^નિઃસ્વનાઃ।
પરિવેષ^રજો^ધૂમ^રક્ત^અર્ક^*અસ્તમય[ક્.અસ્તમન]^ઉદયાઃ॥

દ્રુમેભ્યો +અન્ન^રસ^સ્નેહ^બહુ^પુષ્પ^ફલ^ઉદ્ગમાઃ।
ગો^પક્ષિ^મદ^વૃદ્ધિશ્ ચ શિવાય મધુ^માધવે॥

તારા^ઉલ્કા^પાત^કલુષં કપિલ^અર્કેન્દુ^મણ્ડલમ્।
અનગ્નિ^જ્વલન^સ્ફોટ^ધૂમ^રેણ્વ્^અનિલ^આહતમ્॥

રક્ત^પદ્મ^*અરુણા[ક્.અરુણમ્] *સન્ધ્યા[ક્.સન્ધ્યં] નભઃ ક્ષુબ્ધ^અર્ણવ^ઉપમમ્।
સરિતાં ચ^અમ્બુ^સંશોષં દૃષ્ટ્વા ગ્રીષ્મે શુભં વદેત્॥

શક્રાયુધ^પરીવેષ^વિદ્યુત્^શુષ્ક^વિરોહણમ્।
કમ્પ^ઉદ્વર્તન^વૈકૃત્યં રસનં દરણં ક્ષિતેઃ॥

સરો^નદ્ય્^ઉદપાનાનાં વૃદ્ધ્ય્^ઊર્ધ્વ^તરણ^પ્લવાઃ।
સરણં ચ^અદ્રિ^ગેહાનાં વર્ષાસુ ન ભય^આવહમ્॥

દિવ્ય^સ્ત્રી^ભૂત^ગન્ધર્વ^વિમાન^અદ્ભુત^દર્શનમ્।
ગ્રહ^નક્ષત્ર^તારાણાં દર્શનં ચ દિવા +અમ્બરે॥

ગીત^વાદિત્ર^નિર્ઘોષા વન^પર્વત^સાનુષુ।
સસ્ય^વૃદ્ધિર્ અપાં હાનિર્ અપાપાઃ શરદિ સ્મૃતાઃ॥

શીત^અનિલ^તુષારત્વં નર્દનં મૃગ^પક્ષિણામ્।
રક્ષો^યક્ષ^આદિ^સત્ત્વાનાં દર્શનં વાગ્ અમનુષી॥

દિશો ધૂમ^અન્ધકારાશ્ ચ સ^નભો^વન^પર્વતાઃ।
ઉચ્ચૈઃ સૂર્ય^ઉદય^અસ્તૌ ચ હેમન્તે શોભનાઃ સ્મૃતાઃ॥

હિમ^પાત^અનિલ^ઉત્પાતા વિરૂપ^અદ્ભુત^દર્શનમ્।
કૃષ્ણ^અઞ્જન^આભમ્ આકાશં તારા^ઉલ્કા^પાત^પિઞ્જરમ્॥

ચિત્ર^ગર્ભ^ઉદ્ભવાઃ સ્ત્રીષુ ગો^અજ^અશ્વ^મૃગ^પક્ષિષુ।
પત્ર^અઙ્કુર^લતાનાં ચ વિકારાઃ શિશિરે શુભાઃ॥

ઋતુ^સ્વભાવ^જા હ્ય્ એતે દૃષ્ટાઃ સ્વ^ઋતૌ શુભ^પ્રદાઃ।
ઋતોર્ અન્યત્ર ચ^ઉત્પાતા દૃષ્ટાસ્ તે *ચ^અતિદારુણાઃ[ક્.બૃશદારુનાઃ]॥

ઉન્મત્તાનાં ચ યા ગાથાઃ શિશૂનાં *યચ્ ચ ભાષિતમ્[ક્.ભાષિતં ચ યત્]।
સ્ત્રિયો યચ્ ચ પ્રભાષન્તે તસ્ય નાસ્તિ વ્યતિક્રમઃ॥

પૂર્વં ચરતિ દેવેષુ પશ્ચાચ્ *ચરતિ[ક્.ગચ્છતિ] માનુષાન્।
ન^અચોદિતા વાગ્ વદતિ સત્યા હ્ય્ એષા સરસ્વતી॥

ઉત્પાતાન્ ગણિત^વિવર્જિતો +અપિ બુદ્ધ્વા
વિખ્યાતો ભવતિ નરેન્દ્ર^વલ્લભશ્ ચ।
એતત્ તન્^મુનિવચનં રહસ્યમ્ ઉક્તં
યજ્ જ્ઞાત્વા ભવતિ નરસ્ ત્રિકાલદર્શી॥
46 મયૂરચિત્રકાધ્યાયઃ