Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brihat Samhita · Chapter 42

42.01

brahmāṇam ūcur amarā bhagavan śaktāḥ sma nāsurān samare/
pratiyodhayitum atas tvāṃ śaraṇyaśaraṇaṃ samupayātāḥ//

42.02

devān uvāca bhagavān kṣīrode keśavaḥ sa vaḥ ketum/
yaṃ dāsyati taṃ dṛṣṭvā na^ājau sthāsyanti vo daityāḥ//

42.03

labdhavarāḥ kṣīrodaṃ gatvā te tuṣṭuvuḥ surāḥ sa^indrāḥ/
śrīvatsa^aṅkaṃ kaustubha^maṇi^kirana^udbhāsita^uraskam//

42.04

śrīpatim acintyam asamaṃ *samaṃ tataḥ[K.samantataḥ] sarvadehināṃ sūkṣmam/
paramātmānam anādiṃ viṣṇum avijñāta^paryantam//

42.05

taiḥ saṃstutaḥ sa devas tutoṣa nārāyaṇo dadau caiṣām/
dhvajam asura^sura^vadhū^mukha^kamala^vana^tuṣāra^tīkṣṇāṃśum//

42.06

taṃ viṣṇu^tejo^bhavam aṣṭacakre rathe sthitaṃ bhāsvati ratnacitre/
dedīpyamānaṃ śaradi^iva sūryaṃ dhvajaṃ samāsādya mumoda śakraḥ//

42.07

sa kiṅkiṇī^jāla^*pariṣkṛtena[K.pariskṛtena] srak^chatra^ghaṇṭā^piṭakā^anvitena/
samucchritena^amararāḍ^dhvajena ninye vināśaṃ samare +arisainyam//

42.08

uparicarasya^amarapo vasor dadau cedipasya veṇumayīm/
yaṣṭiṃ tāṃ sa narendro vidhivat sampūjayām āsa//

42.09

prīto mahena *maghavā[K.maghavān] prāha^evaṃ ye nṛpāḥ kariṣyanti/
vasuvad^vasumantas te bhuvi siddhājñā bhaviṣyanti//

42.10

muditāḥ prajāś ca teṣāṃ bhayaroga^vivarjitāḥ prabhūtānnāḥ/
dhvaja^eva ca^abhidhāsyati jagati nimittaiḥ phalaṃ sadasat//

42.11

pūjā tasya narendrair bala^vṛddhi^jaya^arthibhir yathā pūrvam/
śakrājñayā prayuktā tām āgamataḥ pravakṣyāmi//

42.12

tasya vidhānaṃ śubha^karaṇa^divasa^nakṣatra^maṅgala^muhūrtaiḥ/
prāsthānikair vanam iyād daivajñaḥ sūtradhāraś ca//

42.13

udyāna^devatālaya^pitṛvana^valmīka^mārga^citijātāḥ/
kubja^ūrdhvaśuṣka^kaṇṭaki^vallī^vandāka^yuktāś ca//

42.14

bahu^vihagālaya^koṭara^pavana^anala^pīḍitāś ca ye taravaḥ/
ye ca syuḥ strīsaṃjñā na te śubhāḥ śakraketvarthe//

42.15

śreṣṭho +arjuno *+ajakarṇaḥ[K.aśvakamaḥ] priyaka^dhava^udumbarāś ca pañcaite/
eteṣām *ekatamaṃ[K.anyatamaṃ] praśastam atha vā^aparaṃ vṛkṣam//

42.16

gaura^asita^kṣiti^bhavaṃ sampūjya yathāvidhi dvijaḥ pūrvam/
vijane sametya rātrau spṛṣṭvā brūyād imaṃ mantram//

42.17

yānīha vṛkṣe bhūtāni tebhyaḥ svasti namo +astu vaḥ/
upahāraṃ gṛhītvā^imaṃ kriyatāṃ vāsaparyayaḥ//

42.18

pārthivas tvāṃ varayate svasti te +astu nagottama/
dhvajārthaṃ devarājasya pūjā^iyaṃ pratigṛhyatām//

42.19

chindyāt prabhātasamaye vṛkṣam udak prāṅmukho +api vā bhūtvā/
paraśor jarjaraśabdo na^iṣṭaḥ snigdho ghanaś ca hitaḥ//

42.20

nṛpa^jayadam avidhvaṃstaṃ patanam anākuñcitaṃ ca pūrvodak/
avilagnaṃ ca^anyatarau viparītam atas tyajet patitam//

42.21

chittvāgre catur^aṅgulam aṣṭau mūle jale kṣiped yaṣṭim/
uddhṛtya puradvāraṃ śakaṭena nayen manuṣyair vā//

42.22

arabhaṅge balabhedo nemyā nāśo balasya vijñeyaḥ/
arthakṣayo +akṣa^bhaṅge tathā^aṇibhaṅge ca varddhakinaḥ//

42.23

bhādrapada^śukla^pakṣasya^aṣṭamyāṃ nāgarair vṛto rājā/
daivajña^saciva^kañcuki^viprapramukhaiḥ suveṣadharaiḥ//

42.24

ahata^ambara^saṃvītāṃ yaṣṭiṃ paurandarīṃ puraṃ pauraiḥ/
srag^gandha^dhūpa^yuktāṃ praveśayet śaṅkha^tūrya^ravaiḥ//

42.25

rucira^patākā^toraṇa^vanamālā^alaṅkṛtaṃ prahṛṣṭa^janam/
sammārjita^arcita^pathaṃ suveṣa^gaṇikājana^ākīrṇam//

42.26

abhyarcita^āpaṇagṛhaṃ prabhūta^puṇyāha^veda^nirghoṣam/
naṭa^nartaka^geyajñair ākīrṇa^catuṣpathaṃ nagaram//

42.27

tatra patākāḥ śvetā *bhavanti vijayāya[K.vijayāya bhavanti] rogadāḥ pītāḥ/
jayadāś ca citrarūpā raktāḥ śastra^prakopāya//

42.28

yaṣṭiṃ praveśayantīṃ nipātayanto bhayāya nāgādyāḥ/
bālānāṃ talaśabde saṃgrāmaḥ sattva^yuddhe vā//

42.29

santakṣya punas takṣā vidhivad yaṣṭiṃ praropayed yantre/
jāgaram ekādaśyāṃ nareśvaraḥ kārayec cāsyām//

42.30

sita^vastra^uṣṇīṣadharaḥ purohitaḥ śākra^vaiṣṇavair mantraiḥ/
juhuyād agniṃ sāmvatsaro nimittāni gṛhṇīyāt//

42.31

iṣṭa^dravya^ākāraḥ surabhiḥ snigdho ghano +analo +arciṣmān/
śubhakṛd ato +anyo *+aniṣṭo[K.neṣṭo] yātrāyāṃ vistaro +abhihitaḥ//

42.32

svāhāvasānasamaye svayam ujjvalārciḥ
snigdhaḥ pradakṣiṇa^śikho hutabhug nṛpasya/
gaṅgā^divākarasutā^jala^cāruhārāṃ
dhātrīṃ *samudra^raśanāṃ[K.samudrarasanāṃ] vaśagāṃ karoti//

42.33

cāmīkara^aśoka^kuraṇṭaka^abja^
vaidūrya^nīlotpala^sannibhe +agnau/
na dhvāntam antarbhavane +avakāśaṃ
karoti ratna^aṃśu^hataṃ nṛpasya//

42.34

yeṣāṃ rathaugha^arṇava^megha^dantināṃ
samasvano +agnir yadi vā^api dundubheḥ/
teṣāṃ madāndha^ibha^ghaṭa^avaghaṭṭitā
bhavanti yāne timira^upamā diśaḥ//

42.35

dhvaja^kumbha^haya^ibha^bhūbhṛtām anurūpe vaśam eti bhūbhṛtām/
udaya^asta^dharādharā +adharā himavad^vindhya^payodharā dharā//

42.36

dvirada^mada^mahī^saroja^lājā[K.lājaiḥ]^ghṛta^madhunā ca hutāśane sagandhe/
praṇata^nṛpa^śiromaṇi^prabhābhir bhavati puraś^churiteva bhūr nṛpasya//

42.37

uktaṃ yad uttiṣṭhati śakraketau śubha^aśubhaṃ saptamarīcirūpaiḥ/
tajjanma^yajña^grahaśānti^yātrā^vivāha^kāleṣv api cintanīyam//

42.38

guḍa^pūpa^pāyasa^ādyair viprān abhyarcya dakṣiṇābhiś ca/
śravaṇena dvādaśyām utthāpyo +anyatra vā śravaṇāt//

42.39

śakra^kumāryaḥ kāryāḥ prāha manuḥ sapta pañca vā tajjñaiḥ/
nanda^upananda^saṃjñe *pāda^ūna^ardhe dhvaja^ucchrāyāt[K.pādenārdhena cocchrāyāt]//

42.40

ṣoḍaśabhāga^abhyadhike jayavijaye dve vasundhare ca^anye/
adhikā śakrajanitrī madhye +aṣṭāṃśena ca^etāsām//

42.41

prītaiḥ kṛtāni vibudhair yāni purā bhūṣaṇāni suraketoḥ/
tāni krameṇa dadyāt piṭakāni vicitrarūpāṇi//

42.42

rakta^aśoka^nikāśaṃ *caturasraṃ[K.caturaśram] viśvakarmaṇā prathamam/
*raśanā[K.rasanā] svayambhuvā śaṅkareṇa *ca^anekavarṇagā dattā[K.cānekavarṇadharī]//

42.43

aṣṭāśri nīlaraktaṃ tṛtīyam indreṇa bhūṣaṇaṃ dattam/
asitaṃ yamaś caturthaṃ masūrakaṃ kāntimad ayacchat//

42.44

mañjiṣṭhābhaṃ varuṇaḥ ṣaḍaśri tatpañcamaṃ jalorminibham/
mayūraṃ keyūraṃ ṣaṣṭhaṃ vāyur jaladanīlam//

42.45

skandhaḥ svaṃ keyūraṃ saptamam adadad dhvajāya bahucitram/
aṣṭamam anala^jvālā^saṅkāśaṃ havyabhug^*vṛttam[K.dattam]//

42.46

vaidūrya^sadṛśam *indro[K.indur] navamaṃ graiveyakaṃ dadāv anyat/
rathacakrābhaṃ daśamaṃ sūryas tvaṣṭā prabhāyuktam//

42.47

ekādaśam udvaṃśaṃ viśvedevāḥ sarojasaṅkāśam/
dvādaśam api ca *niveśam ṛṣayo[K.nivaṃśaṃ munayo] nīlotpalābhāsam//

42.48

kiñ cid adhaūrdhva^*nirmitam[K.nirnatam] upari viśālaṃ trayodaśaṃ ketoḥ/
śirasi bṛhaspati^śukrau lākṣārasasannibhaṃ dadatuḥ//

42.49

yady yad yena *vibhūṣaṇam[K.vinirmitam] amareṇa vinirmitaṃ[K.vibhūṣaṇam] dhvajasya^arthe/
tattat taddaivatyaṃ vijñātavyaṃ vipaścidbhiḥ//

42.50

dhvaja^parimāṇa^tryaṃśaḥ paridhiḥ prathamasya bhavati piṭakasya/
parataḥ prathamāt prathamād aṣṭāṃśāṣṭāṃśahīnāni//

42.51

kuryād ahani caturthe pūraṇam indradhvajasya śāstrajñaḥ/
manunā ca^āgamagītān mantrān etān paṭhen niyataḥ//

42.52

hara^arka^vaivasvata^śakra^somair dhaneśa^vaiśvānara^pāśabhṛdbhiḥ/
maharṣi^saṃghaiḥ sadig^apsarobhiḥ śukra^aṅgiraḥ^skanda^marudgaṇaiś ca//

42.53

yathā tvam ūrjaskaraṇa^ekarūpaiḥ samarcitas tv ābharaṇair udāraiḥ/
tatheha tāny ābharaṇāni *yāge[K.deva] śubhāni samprītamanā gṛhāṇa//

42.54

ajo +avyayaḥ śāśvata ekarūpo viṣṇur varāhaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ/
tvam antakaḥ sarvaharaḥ kṛśānuḥ *sahasraśīrṣaḥ[K.sahasraśīrśā] śatamanyur īḍyaḥ//

42.55

kaviṃ saptajihvaṃ trātāram indraṃ *svavitāraṃ[K.avitāraṃ] sureśam/
hvayāmi śakraṃ vṛtrahaṇaṃ suṣeṇam asmākaṃ vīrā *uttarā[K.uttare] bhavantu//

42.56

prapūraṇe ca^ucchrayaṇe praveśe snāne tathā mālyavidhau visarge/
paṭhed imān nṛpatiḥ sopavāso mantrān śubhān puruhūtasya ketoḥ//

42.57

kṣatra[K.ū.chatra]^dhvaja^ādarśa^phala^ardha^candrair vicitramālā^kadalī^ikṣudaṇḍaiḥ/
savyāla^siṃhaiḥ piṭakair gavākṣair alaṅkṛtaṃ dikṣu ca lokapālaiḥ//

42.58

acchinna^rajjuṃ dṛḍha^kāṣṭha^mātṛkaṃ
suśliṣṭa^yantra^argala^pāda^toraṇam/
utthāpayel lakṣma sahasracakṣuṣaḥ
sāradruma^abhagna^kumārika^anvitam//

42.59

avirata^jana^rāvaṃ maṅgala^āśīḥ^praṇāmaiḥ/
paṭu^paṭaha^mṛdaṅgaiḥ śaṅkha^bhery^ādibhiś ca/
śruti^vihita^vacobhiḥ pāpaṭhadbhiś ca viprair
aśubha^*vihata[K.rahita]^śabdaṃ ketum *utthāpayec[K.utthāpayīta] ca//

42.60

phala^dadhi^ghṛta^lājā^kṣaudra^puṣpa^agrahastaiḥ
praṇipatita^śirobhis *tuṣṭavadbhiś[K.tuṣṭuvadbhiś] ca pauraiḥ/
*vṛtam[K.dhṛtam] animiṣa^bhartuḥ ketum īśaḥ prajānām
arinagara^nata^agraṃ kārayed dviḍ^*badhāya[K.vadhāya]//

42.61

na^atidrutaṃ na ca vilambitam aprakampam
adhvasta^mālya^piṭaka^ādi^vibhūṣaṇam ca/
utthānam iṣṭam aśubhaṃ yad ato +anyathā syāt
tacchāntibhir narapateḥ śamayet purodhāḥ//

42.62

kravyāda^kauśika^kapotaka^kāka^kaṅkaiḥ
ketusthitair mahad uśanti bhayaṃ nṛpasya/
cāṣeṇa ca^api yuvarājabhayaṃ vadanti
śyeno vilocanabhayaṃ nipatan karoti//

42.63

chatra^bhaṅga^patane nṛpa^mṛtyus
taskarān madhu karoti nilīnam/
hanti ca^apy atha purohitam ulkā
pārthivasya mahiṣīm aśaniś ca//

42.64

rājñīvināśaṃ patitā patākā
karoty avṛṣṭiṃ piṭakasya pātaḥ/
madhya^agra^mūleṣu ca ketubhaṅgo
nihanti mantri^kṣitipāla^paurān//

42.65

dhūma^āvṛte śikhi^bhayaṃ tamasā ca moho
vyālaiś ca bhagna^patitair na bhavaty amātyāḥ/
glāyanty udakprabhṛti ca kramaśo *dvijādyān[K.dvijādyā]
bhaṅge tu bandhaki^*badhaḥ[K.vadhaḥ] kathitaḥ kumāryāḥ//

42.66

rajju^utsaṅga^cchedane bāla^pīḍā
rājño mātuḥ pīḍanaṃ mātṛkāyāḥ/
yadyat kuryuś *cāraṇā bālakā[K.bālakāś cāraṇā] vā
tattat tādṛg bhāvi pāpaṃ śubhaṃ vā//

42.67

dinacatuṣṭayam utthitam arcitaṃ
samabhipūjya nṛpo +ahani pañcame/
prakṛtibhiḥ saha lakṣma visarjayed
balabhidaḥ svabala^abhivivṛddhaye//

42.68

uparicara^vasu^pravartitaṃ nṛpatibhir apy anusantataṃ kṛtam/
vidhim imam anumanya pārthivo na ripukṛtaṃ bhayam āpnuyād iti//
43 nīrājanādhyāyaḥ

Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc