Brihat Samhita · Chapter 42
brahmāṇam ūcur amarā bhagavan śaktāḥ sma nāsurān samare/
pratiyodhayitum atas tvāṃ śaraṇyaśaraṇaṃ samupayātāḥ//
devān uvāca bhagavān kṣīrode keśavaḥ sa vaḥ ketum/
yaṃ dāsyati taṃ dṛṣṭvā na^ājau sthāsyanti vo daityāḥ//
labdhavarāḥ kṣīrodaṃ gatvā te tuṣṭuvuḥ surāḥ sa^indrāḥ/
śrīvatsa^aṅkaṃ kaustubha^maṇi^kirana^udbhāsita^uraskam//
śrīpatim acintyam asamaṃ *samaṃ tataḥ[K.samantataḥ] sarvadehināṃ sūkṣmam/
paramātmānam anādiṃ viṣṇum avijñāta^paryantam//
taiḥ saṃstutaḥ sa devas tutoṣa nārāyaṇo dadau caiṣām/
dhvajam asura^sura^vadhū^mukha^kamala^vana^tuṣāra^tīkṣṇāṃśum//
taṃ viṣṇu^tejo^bhavam aṣṭacakre rathe sthitaṃ bhāsvati ratnacitre/
dedīpyamānaṃ śaradi^iva sūryaṃ dhvajaṃ samāsādya mumoda śakraḥ//
sa kiṅkiṇī^jāla^*pariṣkṛtena[K.pariskṛtena] srak^chatra^ghaṇṭā^piṭakā^anvitena/
samucchritena^amararāḍ^dhvajena ninye vināśaṃ samare +arisainyam//
uparicarasya^amarapo vasor dadau cedipasya veṇumayīm/
yaṣṭiṃ tāṃ sa narendro vidhivat sampūjayām āsa//
prīto mahena *maghavā[K.maghavān] prāha^evaṃ ye nṛpāḥ kariṣyanti/
vasuvad^vasumantas te bhuvi siddhājñā bhaviṣyanti//
muditāḥ prajāś ca teṣāṃ bhayaroga^vivarjitāḥ prabhūtānnāḥ/
dhvaja^eva ca^abhidhāsyati jagati nimittaiḥ phalaṃ sadasat//
pūjā tasya narendrair bala^vṛddhi^jaya^arthibhir yathā pūrvam/
śakrājñayā prayuktā tām āgamataḥ pravakṣyāmi//
tasya vidhānaṃ śubha^karaṇa^divasa^nakṣatra^maṅgala^muhūrtaiḥ/
prāsthānikair vanam iyād daivajñaḥ sūtradhāraś ca//
udyāna^devatālaya^pitṛvana^valmīka^mārga^citijātāḥ/
kubja^ūrdhvaśuṣka^kaṇṭaki^vallī^vandāka^yuktāś ca//
bahu^vihagālaya^koṭara^pavana^anala^pīḍitāś ca ye taravaḥ/
ye ca syuḥ strīsaṃjñā na te śubhāḥ śakraketvarthe//
śreṣṭho +arjuno *+ajakarṇaḥ[K.aśvakamaḥ] priyaka^dhava^udumbarāś ca pañcaite/
eteṣām *ekatamaṃ[K.anyatamaṃ] praśastam atha vā^aparaṃ vṛkṣam//
gaura^asita^kṣiti^bhavaṃ sampūjya yathāvidhi dvijaḥ pūrvam/
vijane sametya rātrau spṛṣṭvā brūyād imaṃ mantram//
yānīha vṛkṣe bhūtāni tebhyaḥ svasti namo +astu vaḥ/
upahāraṃ gṛhītvā^imaṃ kriyatāṃ vāsaparyayaḥ//
pārthivas tvāṃ varayate svasti te +astu nagottama/
dhvajārthaṃ devarājasya pūjā^iyaṃ pratigṛhyatām//
chindyāt prabhātasamaye vṛkṣam udak prāṅmukho +api vā bhūtvā/
paraśor jarjaraśabdo na^iṣṭaḥ snigdho ghanaś ca hitaḥ//
nṛpa^jayadam avidhvaṃstaṃ patanam anākuñcitaṃ ca pūrvodak/
avilagnaṃ ca^anyatarau viparītam atas tyajet patitam//
chittvāgre catur^aṅgulam aṣṭau mūle jale kṣiped yaṣṭim/
uddhṛtya puradvāraṃ śakaṭena nayen manuṣyair vā//
arabhaṅge balabhedo nemyā nāśo balasya vijñeyaḥ/
arthakṣayo +akṣa^bhaṅge tathā^aṇibhaṅge ca varddhakinaḥ//
bhādrapada^śukla^pakṣasya^aṣṭamyāṃ nāgarair vṛto rājā/
daivajña^saciva^kañcuki^viprapramukhaiḥ suveṣadharaiḥ//
ahata^ambara^saṃvītāṃ yaṣṭiṃ paurandarīṃ puraṃ pauraiḥ/
srag^gandha^dhūpa^yuktāṃ praveśayet śaṅkha^tūrya^ravaiḥ//
rucira^patākā^toraṇa^vanamālā^alaṅkṛtaṃ prahṛṣṭa^janam/
sammārjita^arcita^pathaṃ suveṣa^gaṇikājana^ākīrṇam//
abhyarcita^āpaṇagṛhaṃ prabhūta^puṇyāha^veda^nirghoṣam/
naṭa^nartaka^geyajñair ākīrṇa^catuṣpathaṃ nagaram//
tatra patākāḥ śvetā *bhavanti vijayāya[K.vijayāya bhavanti] rogadāḥ pītāḥ/
jayadāś ca citrarūpā raktāḥ śastra^prakopāya//
yaṣṭiṃ praveśayantīṃ nipātayanto bhayāya nāgādyāḥ/
bālānāṃ talaśabde saṃgrāmaḥ sattva^yuddhe vā//
santakṣya punas takṣā vidhivad yaṣṭiṃ praropayed yantre/
jāgaram ekādaśyāṃ nareśvaraḥ kārayec cāsyām//
sita^vastra^uṣṇīṣadharaḥ purohitaḥ śākra^vaiṣṇavair mantraiḥ/
juhuyād agniṃ sāmvatsaro nimittāni gṛhṇīyāt//
iṣṭa^dravya^ākāraḥ surabhiḥ snigdho ghano +analo +arciṣmān/
śubhakṛd ato +anyo *+aniṣṭo[K.neṣṭo] yātrāyāṃ vistaro +abhihitaḥ//
svāhāvasānasamaye svayam ujjvalārciḥ
snigdhaḥ pradakṣiṇa^śikho hutabhug nṛpasya/
gaṅgā^divākarasutā^jala^cāruhārāṃ
dhātrīṃ *samudra^raśanāṃ[K.samudrarasanāṃ] vaśagāṃ karoti//
cāmīkara^aśoka^kuraṇṭaka^abja^
vaidūrya^nīlotpala^sannibhe +agnau/
na dhvāntam antarbhavane +avakāśaṃ
karoti ratna^aṃśu^hataṃ nṛpasya//
yeṣāṃ rathaugha^arṇava^megha^dantināṃ
samasvano +agnir yadi vā^api dundubheḥ/
teṣāṃ madāndha^ibha^ghaṭa^avaghaṭṭitā
bhavanti yāne timira^upamā diśaḥ//
dhvaja^kumbha^haya^ibha^bhūbhṛtām anurūpe vaśam eti bhūbhṛtām/
udaya^asta^dharādharā +adharā himavad^vindhya^payodharā dharā//
dvirada^mada^mahī^saroja^lājā[K.lājaiḥ]^ghṛta^madhunā ca hutāśane sagandhe/
praṇata^nṛpa^śiromaṇi^prabhābhir bhavati puraś^churiteva bhūr nṛpasya//
uktaṃ yad uttiṣṭhati śakraketau śubha^aśubhaṃ saptamarīcirūpaiḥ/
tajjanma^yajña^grahaśānti^yātrā^vivāha^kāleṣv api cintanīyam//
guḍa^pūpa^pāyasa^ādyair viprān abhyarcya dakṣiṇābhiś ca/
śravaṇena dvādaśyām utthāpyo +anyatra vā śravaṇāt//
śakra^kumāryaḥ kāryāḥ prāha manuḥ sapta pañca vā tajjñaiḥ/
nanda^upananda^saṃjñe *pāda^ūna^ardhe dhvaja^ucchrāyāt[K.pādenārdhena cocchrāyāt]//
ṣoḍaśabhāga^abhyadhike jayavijaye dve vasundhare ca^anye/
adhikā śakrajanitrī madhye +aṣṭāṃśena ca^etāsām//
prītaiḥ kṛtāni vibudhair yāni purā bhūṣaṇāni suraketoḥ/
tāni krameṇa dadyāt piṭakāni vicitrarūpāṇi//
rakta^aśoka^nikāśaṃ *caturasraṃ[K.caturaśram] viśvakarmaṇā prathamam/
*raśanā[K.rasanā] svayambhuvā śaṅkareṇa *ca^anekavarṇagā dattā[K.cānekavarṇadharī]//
aṣṭāśri nīlaraktaṃ tṛtīyam indreṇa bhūṣaṇaṃ dattam/
asitaṃ yamaś caturthaṃ masūrakaṃ kāntimad ayacchat//
mañjiṣṭhābhaṃ varuṇaḥ ṣaḍaśri tatpañcamaṃ jalorminibham/
mayūraṃ keyūraṃ ṣaṣṭhaṃ vāyur jaladanīlam//
skandhaḥ svaṃ keyūraṃ saptamam adadad dhvajāya bahucitram/
aṣṭamam anala^jvālā^saṅkāśaṃ havyabhug^*vṛttam[K.dattam]//
vaidūrya^sadṛśam *indro[K.indur] navamaṃ graiveyakaṃ dadāv anyat/
rathacakrābhaṃ daśamaṃ sūryas tvaṣṭā prabhāyuktam//
ekādaśam udvaṃśaṃ viśvedevāḥ sarojasaṅkāśam/
dvādaśam api ca *niveśam ṛṣayo[K.nivaṃśaṃ munayo] nīlotpalābhāsam//
kiñ cid adhaūrdhva^*nirmitam[K.nirnatam] upari viśālaṃ trayodaśaṃ ketoḥ/
śirasi bṛhaspati^śukrau lākṣārasasannibhaṃ dadatuḥ//
yady yad yena *vibhūṣaṇam[K.vinirmitam] amareṇa vinirmitaṃ[K.vibhūṣaṇam] dhvajasya^arthe/
tattat taddaivatyaṃ vijñātavyaṃ vipaścidbhiḥ//
dhvaja^parimāṇa^tryaṃśaḥ paridhiḥ prathamasya bhavati piṭakasya/
parataḥ prathamāt prathamād aṣṭāṃśāṣṭāṃśahīnāni//
kuryād ahani caturthe pūraṇam indradhvajasya śāstrajñaḥ/
manunā ca^āgamagītān mantrān etān paṭhen niyataḥ//
hara^arka^vaivasvata^śakra^somair dhaneśa^vaiśvānara^pāśabhṛdbhiḥ/
maharṣi^saṃghaiḥ sadig^apsarobhiḥ śukra^aṅgiraḥ^skanda^marudgaṇaiś ca//
yathā tvam ūrjaskaraṇa^ekarūpaiḥ samarcitas tv ābharaṇair udāraiḥ/
tatheha tāny ābharaṇāni *yāge[K.deva] śubhāni samprītamanā gṛhāṇa//
ajo +avyayaḥ śāśvata ekarūpo viṣṇur varāhaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ/
tvam antakaḥ sarvaharaḥ kṛśānuḥ *sahasraśīrṣaḥ[K.sahasraśīrśā] śatamanyur īḍyaḥ//
kaviṃ saptajihvaṃ trātāram indraṃ *svavitāraṃ[K.avitāraṃ] sureśam/
hvayāmi śakraṃ vṛtrahaṇaṃ suṣeṇam asmākaṃ vīrā *uttarā[K.uttare] bhavantu//
prapūraṇe ca^ucchrayaṇe praveśe snāne tathā mālyavidhau visarge/
paṭhed imān nṛpatiḥ sopavāso mantrān śubhān puruhūtasya ketoḥ//
kṣatra[K.ū.chatra]^dhvaja^ādarśa^phala^ardha^candrair vicitramālā^kadalī^ikṣudaṇḍaiḥ/
savyāla^siṃhaiḥ piṭakair gavākṣair alaṅkṛtaṃ dikṣu ca lokapālaiḥ//
acchinna^rajjuṃ dṛḍha^kāṣṭha^mātṛkaṃ
suśliṣṭa^yantra^argala^pāda^toraṇam/
utthāpayel lakṣma sahasracakṣuṣaḥ
sāradruma^abhagna^kumārika^anvitam//
avirata^jana^rāvaṃ maṅgala^āśīḥ^praṇāmaiḥ/
paṭu^paṭaha^mṛdaṅgaiḥ śaṅkha^bhery^ādibhiś ca/
śruti^vihita^vacobhiḥ pāpaṭhadbhiś ca viprair
aśubha^*vihata[K.rahita]^śabdaṃ ketum *utthāpayec[K.utthāpayīta] ca//
phala^dadhi^ghṛta^lājā^kṣaudra^puṣpa^agrahastaiḥ
praṇipatita^śirobhis *tuṣṭavadbhiś[K.tuṣṭuvadbhiś] ca pauraiḥ/
*vṛtam[K.dhṛtam] animiṣa^bhartuḥ ketum īśaḥ prajānām
arinagara^nata^agraṃ kārayed dviḍ^*badhāya[K.vadhāya]//
na^atidrutaṃ na ca vilambitam aprakampam
adhvasta^mālya^piṭaka^ādi^vibhūṣaṇam ca/
utthānam iṣṭam aśubhaṃ yad ato +anyathā syāt
tacchāntibhir narapateḥ śamayet purodhāḥ//
kravyāda^kauśika^kapotaka^kāka^kaṅkaiḥ
ketusthitair mahad uśanti bhayaṃ nṛpasya/
cāṣeṇa ca^api yuvarājabhayaṃ vadanti
śyeno vilocanabhayaṃ nipatan karoti//
chatra^bhaṅga^patane nṛpa^mṛtyus
taskarān madhu karoti nilīnam/
hanti ca^apy atha purohitam ulkā
pārthivasya mahiṣīm aśaniś ca//
rājñīvināśaṃ patitā patākā
karoty avṛṣṭiṃ piṭakasya pātaḥ/
madhya^agra^mūleṣu ca ketubhaṅgo
nihanti mantri^kṣitipāla^paurān//
dhūma^āvṛte śikhi^bhayaṃ tamasā ca moho
vyālaiś ca bhagna^patitair na bhavaty amātyāḥ/
glāyanty udakprabhṛti ca kramaśo *dvijādyān[K.dvijādyā]
bhaṅge tu bandhaki^*badhaḥ[K.vadhaḥ] kathitaḥ kumāryāḥ//
rajju^utsaṅga^cchedane bāla^pīḍā
rājño mātuḥ pīḍanaṃ mātṛkāyāḥ/
yadyat kuryuś *cāraṇā bālakā[K.bālakāś cāraṇā] vā
tattat tādṛg bhāvi pāpaṃ śubhaṃ vā//
dinacatuṣṭayam utthitam arcitaṃ
samabhipūjya nṛpo +ahani pañcame/
prakṛtibhiḥ saha lakṣma visarjayed
balabhidaḥ svabala^abhivivṛddhaye//
uparicara^vasu^pravartitaṃ nṛpatibhir apy anusantataṃ kṛtam/
vidhim imam anumanya pārthivo na ripukṛtaṃ bhayam āpnuyād iti//
43 nīrājanādhyāyaḥ
Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0