બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 42

બ્રહ્માણમ્ ઊચુર્ અમરા ભગવન્ શક્તાઃ સ્મ નાસુરાન્ સમરે।
પ્રતિયોધયિતુમ્ અતસ્ ત્વાં શરણ્યશરણં સમુપયાતાઃ॥

દેવાન્ ઉવાચ ભગવાન્ ક્ષીરોદે કેશવઃ સ વઃ કેતુમ્।
યં દાસ્યતિ તં દૃષ્ટ્વા ન^આજૌ સ્થાસ્યન્તિ વો દૈત્યાઃ॥

લબ્ધવરાઃ ક્ષીરોદં ગત્વા તે તુષ્ટુવુઃ સુરાઃ સ^ઇન્દ્રાઃ।
શ્રીવત્સ^અઙ્કં કૌસ્તુભ^મણિ^કિરન^ઉદ્ભાસિત^ઉરસ્કમ્॥

શ્રીપતિમ્ અચિન્ત્યમ્ અસમં *સમં તતઃ[ક્.સમન્તતઃ] સર્વદેહિનાં સૂક્ષ્મમ્।
પરમાત્માનમ્ અનાદિં વિષ્ણુમ્ અવિજ્ઞાત^પર્યન્તમ્॥

તૈઃ સંસ્તુતઃ સ દેવસ્ તુતોષ નારાયણો દદૌ ચૈષામ્।
ધ્વજમ્ અસુર^સુર^વધૂ^મુખ^કમલ^વન^તુષાર^તીક્ષ્ણાંશુમ્॥

તં વિષ્ણુ^તેજો^ભવમ્ અષ્ટચક્રે રથે સ્થિતં ભાસ્વતિ રત્નચિત્રે।
દેદીપ્યમાનં શરદિ^ઇવ સૂર્યં ધ્વજં સમાસાદ્ય મુમોદ શક્રઃ॥

સ કિઙ્કિણી^જાલ^*પરિષ્કૃતેન[ક્.પરિસ્કૃતેન] સ્રક્^છત્ર^ઘણ્ટા^પિટકા^અન્વિતેન।
સમુચ્છ્રિતેન^અમરરાડ્^ધ્વજેન નિન્યે વિનાશં સમરે +અરિસૈન્યમ્॥

ઉપરિચરસ્ય^અમરપો વસોર્ દદૌ ચેદિપસ્ય વેણુમયીમ્।
યષ્ટિં તાં સ નરેન્દ્રો વિધિવત્ સમ્પૂજયામ્ આસ॥

પ્રીતો મહેન *મઘવા[ક્.મઘવાન્] પ્રાહ^એવં યે નૃપાઃ કરિષ્યન્તિ।
વસુવદ્^વસુમન્તસ્ તે ભુવિ સિદ્ધાજ્ઞા ભવિષ્યન્તિ॥

મુદિતાઃ પ્રજાશ્ ચ તેષાં ભયરોગ^વિવર્જિતાઃ પ્રભૂતાન્નાઃ।
ધ્વજ^એવ ચ^અભિધાસ્યતિ જગતિ નિમિત્તૈઃ ફલં સદસત્॥

પૂજા તસ્ય નરેન્દ્રૈર્ બલ^વૃદ્ધિ^જય^અર્થિભિર્ યથા પૂર્વમ્।
શક્રાજ્ઞયા પ્રયુક્તા તામ્ આગમતઃ પ્રવક્ષ્યામિ॥

તસ્ય વિધાનં શુભ^કરણ^દિવસ^નક્ષત્ર^મઙ્ગલ^મુહૂર્તૈઃ।
પ્રાસ્થાનિકૈર્ વનમ્ ઇયાદ્ દૈવજ્ઞઃ સૂત્રધારશ્ ચ॥

ઉદ્યાન^દેવતાલય^પિતૃવન^વલ્મીક^માર્ગ^ચિતિજાતાઃ।
કુબ્જ^ઊર્ધ્વશુષ્ક^કણ્ટકિ^વલ્લી^વન્દાક^યુક્તાશ્ ચ॥

બહુ^વિહગાલય^કોટર^પવન^અનલ^પીડિતાશ્ ચ યે તરવઃ।
યે ચ સ્યુઃ સ્ત્રીસંજ્ઞા ન તે શુભાઃ શક્રકેત્વર્થે॥

શ્રેષ્ઠો +અર્જુનો *+અજકર્ણઃ[ક્.અશ્વકમઃ] પ્રિયક^ધવ^ઉદુમ્બરાશ્ ચ પઞ્ચૈતે।
એતેષામ્ *એકતમં[ક્.અન્યતમં] પ્રશસ્તમ્ અથ વા^અપરં વૃક્ષમ્॥

ગૌર^અસિત^ક્ષિતિ^ભવં સમ્પૂજ્ય યથાવિધિ દ્વિજઃ પૂર્વમ્।
વિજને સમેત્ય રાત્રૌ સ્પૃષ્ટ્વા બ્રૂયાદ્ ઇમં મન્ત્રમ્॥

યાનીહ વૃક્ષે ભૂતાનિ તેભ્યઃ સ્વસ્તિ નમો +અસ્તુ વઃ।
ઉપહારં ગૃહીત્વા^ઇમં ક્રિયતાં વાસપર્યયઃ॥

પાર્થિવસ્ ત્વાં વરયતે સ્વસ્તિ તે +અસ્તુ નગોત્તમ।
ધ્વજાર્થં દેવરાજસ્ય પૂજા^ઇયં પ્રતિગૃહ્યતામ્॥

છિન્દ્યાત્ પ્રભાતસમયે વૃક્ષમ્ ઉદક્ પ્રાઙ્મુખો +અપિ વા ભૂત્વા।
પરશોર્ જર્જરશબ્દો ન^ઇષ્ટઃ સ્નિગ્ધો ઘનશ્ ચ હિતઃ॥

નૃપ^જયદમ્ અવિધ્વંસ્તં પતનમ્ અનાકુઞ્ચિતં ચ પૂર્વોદક્।
અવિલગ્નં ચ^અન્યતરૌ વિપરીતમ્ અતસ્ ત્યજેત્ પતિતમ્॥

છિત્ત્વાગ્રે ચતુર્^અઙ્ગુલમ્ અષ્ટૌ મૂલે જલે ક્ષિપેદ્ યષ્ટિમ્।
ઉદ્ધૃત્ય પુરદ્વારં શકટેન નયેન્ મનુષ્યૈર્ વા॥

અરભઙ્ગે બલભેદો નેમ્યા નાશો બલસ્ય વિજ્ઞેયઃ।
અર્થક્ષયો +અક્ષ^ભઙ્ગે તથા^અણિભઙ્ગે ચ વર્દ્ધકિનઃ॥

ભાદ્રપદ^શુક્લ^પક્ષસ્ય^અષ્ટમ્યાં નાગરૈર્ વૃતો રાજા।
દૈવજ્ઞ^સચિવ^કઞ્ચુકિ^વિપ્રપ્રમુખૈઃ સુવેષધરૈઃ॥

અહત^અમ્બર^સંવીતાં યષ્ટિં પૌરન્દરીં પુરં પૌરૈઃ।
સ્રગ્^ગન્ધ^ધૂપ^યુક્તાં પ્રવેશયેત્ શઙ્ખ^તૂર્ય^રવૈઃ॥

રુચિર^પતાકા^તોરણ^વનમાલા^અલઙ્કૃતં પ્રહૃષ્ટ^જનમ્।
સમ્માર્જિત^અર્ચિત^પથં સુવેષ^ગણિકાજન^આકીર્ણમ્॥

અભ્યર્ચિત^આપણગૃહં પ્રભૂત^પુણ્યાહ^વેદ^નિર્ઘોષમ્।
નટ^નર્તક^ગેયજ્ઞૈર્ આકીર્ણ^ચતુષ્પથં નગરમ્॥

તત્ર પતાકાઃ શ્વેતા *ભવન્તિ વિજયાય[ક્.વિજયાય ભવન્તિ] રોગદાઃ પીતાઃ।
જયદાશ્ ચ ચિત્રરૂપા રક્તાઃ શસ્ત્ર^પ્રકોપાય॥

યષ્ટિં પ્રવેશયન્તીં નિપાતયન્તો ભયાય નાગાદ્યાઃ।
બાલાનાં તલશબ્દે સંગ્રામઃ સત્ત્વ^યુદ્ધે વા॥

સન્તક્ષ્ય પુનસ્ તક્ષા વિધિવદ્ યષ્ટિં પ્રરોપયેદ્ યન્ત્રે।
જાગરમ્ એકાદશ્યાં નરેશ્વરઃ કારયેચ્ ચાસ્યામ્॥

સિત^વસ્ત્ર^ઉષ્ણીષધરઃ પુરોહિતઃ શાક્ર^વૈષ્ણવૈર્ મન્ત્રૈઃ।
જુહુયાદ્ અગ્નિં સામ્વત્સરો નિમિત્તાનિ ગૃહ્ણીયાત્॥

ઇષ્ટ^દ્રવ્ય^આકારઃ સુરભિઃ સ્નિગ્ધો ઘનો +અનલો +અર્ચિષ્માન્।
શુભકૃદ્ અતો +અન્યો *+અનિષ્ટો[ક્.નેષ્ટો] યાત્રાયાં વિસ્તરો +અભિહિતઃ॥

સ્વાહાવસાનસમયે સ્વયમ્ ઉજ્જ્વલાર્ચિઃ
સ્નિગ્ધઃ પ્રદક્ષિણ^શિખો હુતભુગ્ નૃપસ્ય।
ગઙ્ગા^દિવાકરસુતા^જલ^ચારુહારાં
ધાત્રીં *સમુદ્ર^રશનાં[ક્.સમુદ્રરસનાં] વશગાં કરોતિ॥

ચામીકર^અશોક^કુરણ્ટક^અબ્જ^
વૈદૂર્ય^નીલોત્પલ^સન્નિભે +અગ્નૌ।
ન ધ્વાન્તમ્ અન્તર્ભવને +અવકાશં
કરોતિ રત્ન^અંશુ^હતં નૃપસ્ય॥

યેષાં રથૌઘ^અર્ણવ^મેઘ^દન્તિનાં
સમસ્વનો +અગ્નિર્ યદિ વા^અપિ દુન્દુભેઃ।
તેષાં મદાન્ધ^ઇભ^ઘટ^અવઘટ્ટિતા
ભવન્તિ યાને તિમિર^ઉપમા દિશઃ॥

ધ્વજ^કુમ્ભ^હય^ઇભ^ભૂભૃતામ્ અનુરૂપે વશમ્ એતિ ભૂભૃતામ્।
ઉદય^અસ્ત^ધરાધરા +અધરા હિમવદ્^વિન્ધ્ય^પયોધરા ધરા॥

દ્વિરદ^મદ^મહી^સરોજ^લાજા[ક્.લાજૈઃ]^ઘૃત^મધુના ચ હુતાશને સગન્ધે।
પ્રણત^નૃપ^શિરોમણિ^પ્રભાભિર્ ભવતિ પુરશ્^છુરિતેવ ભૂર્ નૃપસ્ય॥

ઉક્તં યદ્ ઉત્તિષ્ઠતિ શક્રકેતૌ શુભ^અશુભં સપ્તમરીચિરૂપૈઃ।
તજ્જન્મ^યજ્ઞ^ગ્રહશાન્તિ^યાત્રા^વિવાહ^કાલેષ્વ્ અપિ ચિન્તનીયમ્॥

ગુડ^પૂપ^પાયસ^આદ્યૈર્ વિપ્રાન્ અભ્યર્ચ્ય દક્ષિણાભિશ્ ચ।
શ્રવણેન દ્વાદશ્યામ્ ઉત્થાપ્યો +અન્યત્ર વા શ્રવણાત્॥

શક્ર^કુમાર્યઃ કાર્યાઃ પ્રાહ મનુઃ સપ્ત પઞ્ચ વા તજ્જ્ઞૈઃ।
નન્દ^ઉપનન્દ^સંજ્ઞે *પાદ^ઊન^અર્ધે ધ્વજ^ઉચ્છ્રાયાત્[ક્.પાદેનાર્ધેન ચોચ્છ્રાયાત્]॥

ષોડશભાગ^અભ્યધિકે જયવિજયે દ્વે વસુન્ધરે ચ^અન્યે।
અધિકા શક્રજનિત્રી મધ્યે +અષ્ટાંશેન ચ^એતાસામ્॥

પ્રીતૈઃ કૃતાનિ વિબુધૈર્ યાનિ પુરા ભૂષણાનિ સુરકેતોઃ।
તાનિ ક્રમેણ દદ્યાત્ પિટકાનિ વિચિત્રરૂપાણિ॥

રક્ત^અશોક^નિકાશં *ચતુરસ્રં[ક્.ચતુરશ્રમ્] વિશ્વકર્મણા પ્રથમમ્।
*રશના[ક્.રસના] સ્વયમ્ભુવા શઙ્કરેણ *ચ^અનેકવર્ણગા દત્તા[ક્.ચાનેકવર્ણધરી]॥

અષ્ટાશ્રિ નીલરક્તં તૃતીયમ્ ઇન્દ્રેણ ભૂષણં દત્તમ્।
અસિતં યમશ્ ચતુર્થં મસૂરકં કાન્તિમદ્ અયચ્છત્॥

મઞ્જિષ્ઠાભં વરુણઃ ષડશ્રિ તત્પઞ્ચમં જલોર્મિનિભમ્।
મયૂરં કેયૂરં ષષ્ઠં વાયુર્ જલદનીલમ્॥

સ્કન્ધઃ સ્વં કેયૂરં સપ્તમમ્ અદદદ્ ધ્વજાય બહુચિત્રમ્।
અષ્ટમમ્ અનલ^જ્વાલા^સઙ્કાશં હવ્યભુગ્^*વૃત્તમ્[ક્.દત્તમ્]॥

વૈદૂર્ય^સદૃશમ્ *ઇન્દ્રો[ક્.ઇન્દુર્] નવમં ગ્રૈવેયકં દદાવ્ અન્યત્।
રથચક્રાભં દશમં સૂર્યસ્ ત્વષ્ટા પ્રભાયુક્તમ્॥

એકાદશમ્ ઉદ્વંશં વિશ્વેદેવાઃ સરોજસઙ્કાશમ્।
દ્વાદશમ્ અપિ ચ *નિવેશમ્ ઋષયો[ક્.નિવંશં મુનયો] નીલોત્પલાભાસમ્॥

કિઞ્ ચિદ્ અધઊર્ધ્વ^*નિર્મિતમ્[ક્.નિર્નતમ્] ઉપરિ વિશાલં ત્રયોદશં કેતોઃ।
શિરસિ બૃહસ્પતિ^શુક્રૌ લાક્ષારસસન્નિભં દદતુઃ॥

યદ્ય્ યદ્ યેન *વિભૂષણમ્[ક્.વિનિર્મિતમ્] અમરેણ વિનિર્મિતં[ક્.વિભૂષણમ્] ધ્વજસ્ય^અર્થે।
તત્તત્ તદ્દૈવત્યં વિજ્ઞાતવ્યં વિપશ્ચિદ્ભિઃ॥

ધ્વજ^પરિમાણ^ત્ર્યંશઃ પરિધિઃ પ્રથમસ્ય ભવતિ પિટકસ્ય।
પરતઃ પ્રથમાત્ પ્રથમાદ્ અષ્ટાંશાષ્ટાંશહીનાનિ॥

કુર્યાદ્ અહનિ ચતુર્થે પૂરણમ્ ઇન્દ્રધ્વજસ્ય શાસ્ત્રજ્ઞઃ।
મનુના ચ^આગમગીતાન્ મન્ત્રાન્ એતાન્ પઠેન્ નિયતઃ॥

હર^અર્ક^વૈવસ્વત^શક્ર^સોમૈર્ ધનેશ^વૈશ્વાનર^પાશભૃદ્ભિઃ।
મહર્ષિ^સંઘૈઃ સદિગ્^અપ્સરોભિઃ શુક્ર^અઙ્ગિરઃ^સ્કન્દ^મરુદ્ગણૈશ્ ચ॥

યથા ત્વમ્ ઊર્જસ્કરણ^એકરૂપૈઃ સમર્ચિતસ્ ત્વ્ આભરણૈર્ ઉદારૈઃ।
તથેહ તાન્ય્ આભરણાનિ *યાગે[ક્.દેવ] શુભાનિ સમ્પ્રીતમના ગૃહાણ॥

અજો +અવ્યયઃ શાશ્વત એકરૂપો વિષ્ણુર્ વરાહઃ પુરુષઃ પુરાણઃ।
ત્વમ્ અન્તકઃ સર્વહરઃ કૃશાનુઃ *સહસ્રશીર્ષઃ[ક્.સહસ્રશીર્શા] શતમન્યુર્ ઈડ્યઃ॥

કવિં સપ્તજિહ્વં ત્રાતારમ્ ઇન્દ્રં *સ્વવિતારં[ક્.અવિતારં] સુરેશમ્।
હ્વયામિ શક્રં વૃત્રહણં સુષેણમ્ અસ્માકં વીરા *ઉત્તરા[ક્.ઉત્તરે] ભવન્તુ॥

પ્રપૂરણે ચ^ઉચ્છ્રયણે પ્રવેશે સ્નાને તથા માલ્યવિધૌ વિસર્ગે।
પઠેદ્ ઇમાન્ નૃપતિઃ સોપવાસો મન્ત્રાન્ શુભાન્ પુરુહૂતસ્ય કેતોઃ॥

ક્ષત્ર[ક્.ઊ.છત્ર]^ધ્વજ^આદર્શ^ફલ^અર્ધ^ચન્દ્રૈર્ વિચિત્રમાલા^કદલી^ઇક્ષુદણ્ડૈઃ।
સવ્યાલ^સિંહૈઃ પિટકૈર્ ગવાક્ષૈર્ અલઙ્કૃતં દિક્ષુ ચ લોકપાલૈઃ॥

અચ્છિન્ન^રજ્જું દૃઢ^કાષ્ઠ^માતૃકં
સુશ્લિષ્ટ^યન્ત્ર^અર્ગલ^પાદ^તોરણમ્।
ઉત્થાપયેલ્ લક્ષ્મ સહસ્રચક્ષુષઃ
સારદ્રુમ^અભગ્ન^કુમારિક^અન્વિતમ્॥

અવિરત^જન^રાવં મઙ્ગલ^આશીઃ^પ્રણામૈઃ।
પટુ^પટહ^મૃદઙ્ગૈઃ શઙ્ખ^ભેર્ય્^આદિભિશ્ ચ।
શ્રુતિ^વિહિત^વચોભિઃ પાપઠદ્ભિશ્ ચ વિપ્રૈર્
અશુભ^*વિહત[ક્.રહિત]^શબ્દં કેતુમ્ *ઉત્થાપયેચ્[ક્.ઉત્થાપયીત] ચ॥

ફલ^દધિ^ઘૃત^લાજા^ક્ષૌદ્ર^પુષ્પ^અગ્રહસ્તૈઃ
પ્રણિપતિત^શિરોભિસ્ *તુષ્ટવદ્ભિશ્[ક્.તુષ્ટુવદ્ભિશ્] ચ પૌરૈઃ।
*વૃતમ્[ક્.ધૃતમ્] અનિમિષ^ભર્તુઃ કેતુમ્ ઈશઃ પ્રજાનામ્
અરિનગર^નત^અગ્રં કારયેદ્ દ્વિડ્^*બધાય[ક્.વધાય]॥

ન^અતિદ્રુતં ન ચ વિલમ્બિતમ્ અપ્રકમ્પમ્
અધ્વસ્ત^માલ્ય^પિટક^આદિ^વિભૂષણમ્ ચ।
ઉત્થાનમ્ ઇષ્ટમ્ અશુભં યદ્ અતો +અન્યથા સ્યાત્
તચ્છાન્તિભિર્ નરપતેઃ શમયેત્ પુરોધાઃ॥

ક્રવ્યાદ^કૌશિક^કપોતક^કાક^કઙ્કૈઃ
કેતુસ્થિતૈર્ મહદ્ ઉશન્તિ ભયં નૃપસ્ય।
ચાષેણ ચ^અપિ યુવરાજભયં વદન્તિ
શ્યેનો વિલોચનભયં નિપતન્ કરોતિ॥

છત્ર^ભઙ્ગ^પતને નૃપ^મૃત્યુસ્
તસ્કરાન્ મધુ કરોતિ નિલીનમ્।
હન્તિ ચ^અપ્ય્ અથ પુરોહિતમ્ ઉલ્કા
પાર્થિવસ્ય મહિષીમ્ અશનિશ્ ચ॥

રાજ્ઞીવિનાશં પતિતા પતાકા
કરોત્ય્ અવૃષ્ટિં પિટકસ્ય પાતઃ।
મધ્ય^અગ્ર^મૂલેષુ ચ કેતુભઙ્ગો
નિહન્તિ મન્ત્રિ^ક્ષિતિપાલ^પૌરાન્॥

ધૂમ^આવૃતે શિખિ^ભયં તમસા ચ મોહો
વ્યાલૈશ્ ચ ભગ્ન^પતિતૈર્ ન ભવત્ય્ અમાત્યાઃ।
ગ્લાયન્ત્ય્ ઉદક્પ્રભૃતિ ચ ક્રમશો *દ્વિજાદ્યાન્[ક્.દ્વિજાદ્યા]
ભઙ્ગે તુ બન્ધકિ^*બધઃ[ક્.વધઃ] કથિતઃ કુમાર્યાઃ॥

રજ્જુ^ઉત્સઙ્ગ^ચ્છેદને બાલ^પીડા
રાજ્ઞો માતુઃ પીડનં માતૃકાયાઃ।
યદ્યત્ કુર્યુશ્ *ચારણા બાલકા[ક્.બાલકાશ્ ચારણા] વા
તત્તત્ તાદૃગ્ ભાવિ પાપં શુભં વા॥

દિનચતુષ્ટયમ્ ઉત્થિતમ્ અર્ચિતં
સમભિપૂજ્ય નૃપો +અહનિ પઞ્ચમે।
પ્રકૃતિભિઃ સહ લક્ષ્મ વિસર્જયેદ્
બલભિદઃ સ્વબલ^અભિવિવૃદ્ધયે॥

ઉપરિચર^વસુ^પ્રવર્તિતં નૃપતિભિર્ અપ્ય્ અનુસન્તતં કૃતમ્।
વિધિમ્ ઇમમ્ અનુમન્ય પાર્થિવો ન રિપુકૃતં ભયમ્ આપ્નુયાદ્ ઇતિ॥
43 નીરાજનાધ્યાયઃ