Brihat Samhita · Chapter 3
āśleṣā^ardhād dakṣiṇam uttaram ayanaṃ *raver[K.omitted] dhaniṣṭhā^adyam/
nūnaṃ kadā cid āsīd yena^uktam pūrva^śāstreṣu//
sāmpratam ayanaṃ savituḥ karkaṭaka^ādyam mṛga^āditaś ca^anyat/
ukta^abhāvo vikṛtiḥ pratyakṣa^parīkṣaṇair vyaktiḥ//
dūrastha^cihna^vedhād udaye +astamaye +api vā sahasrāṃśoḥ/
chāyā^praveśa^nirgama^cihnair vā maṇḍale mahati//
aprāpya makaram arko vinivṛtto hanti sa^aparām yāmyām/
karkaṭakam asamprāpto vinivṛttaś ca^uttarāṃ sa +aindrīm//
uttaram ayanam atītya vyāvṛttaḥ kṣema^sasya^vṛddhi^karaḥ/
prakṛtisthaś ca^apy evaṃ vikṛta^gatir bhayakṛd uṣṇāṃśuḥ//
sa^tamaskaṃ parva vinā tvaṣṭā nāma^arka^maṇḍalaṃ kurute/
sa nihanti sapta bhūpān janāṃś ca śastra^agni^durbhikṣaiḥ//
tāmasakīlaka^saṃjñā rāhusutāḥ ketavas trayas triṃśat/
varṇa^sthāna^ākārais tān dṛṣṭvā +arke phalaṃ brūyāt//
te ca^arka^maṇḍala^gatāḥ pāpaphalāś candra^maṇḍale saumyāḥ/
dhvāṅkṣa^kabandha^praharaṇa^rūpāḥ pāpāḥ śaśāṅke +api//
teṣām udaye rūpāṇy ambhaḥ kaluṣaṃ rajo^vṛtaṃ vyoma/
naga^taru^śikhara^*āmardī[K.vimardī] saśarkaro mārutaś caṇḍaḥ//
ṛtu^viparītās taravo dīptā mṛga^pakṣiṇo diśāṃ dāhāḥ/
nirghāta^mahīkampa^ādayo bhavanty atra ca^utpātāḥ//
na pṛthak phalāni teṣāṃ śikhi^kīlaka^rāhu^darśanāni yadi/
tad^udaya^kāraṇam eṣāṃ ketu^ādīnām phalaṃ brūyāt//
yasmin yasmin deśe darśanam āyānti sūrya^bimbasthā/
tasmiṃs tasmin vyasanam mahīpatīnām parijñeyam//
kṣut^pramlāna^śarīrā munayo +apy utsṛṣṭa^dharma^sac^caritāḥ/
nirmāṃsa^bāla^hastāḥ kṛcchreṇa +āyānti *para^deśam[K.paradeśān]//
taskara^vilupta^vittāḥ pradīrgha^niḥśvāsa^mukulita^akṣi^puṭāḥ/
santaḥ sanna^śarīrāḥ śoka^udbhava^*vāṣpa[K's tr. bāṣpa]ruddha^dṛśaḥ//
kṣāmā jugupsamānāḥ svanṛpati^paracakra^pīḍitā manujāḥ/
svanṛpati^caritaṃ karma *na[K.ca] *purā kṛtaṃ[K.parākṛtaṃ, K's tr. purākṛtaṃ] prabruvanty anye//
garbheṣv api niṣpannā vārimuco na prabhūta^vārimucaḥ/
sarito yānti tanutvaṃ kva cit kvacij jāyate sasyam//
daṇḍe narendra^mṛtyur vyādhi^bhayaṃ syāt *kabandha^saṃsthāne[K.kavandhasaṃsthāne]/
dhvāṅkṣe ca taskara^bhayaṃ durbhikṣaṃ kīlake +arkasthe//
rāja^upakaraṇa^rūpaiś chatra^dhvaja^cāmara^ādibhir viddhaḥ/
rājānyatva^kṛd arkaḥ sphuliṅga^dhūma^ādibhir janahā//
eko durbhikṣa^karo dvyādyāḥ syur narapater vināśāya/
sita^rakta^pīta^kṛṣṇais tair viddho +arko +anuvarṇaghnaḥ//
*dvaśyante[K.& ū.dṛśyante] ca yatas te ravi^bimbasya^utthitā mahā^utpātāḥ/
āgacchati lokānāṃ tena^eva bhayaṃ pradeśena//
ūrdhvakaro divasa^karas tāmraḥ senāpatiṃ vināśayati/
pīto narendra^putraṃ śvetas tu purohitaṃ hanti//
citro +atha vā^api dhūmro raviraśmir *vyākulām[K.vyākulāṃ] karoty *ūrdham[K.mahīm]/
taskara^śastra^nipātair yadi salilaṃ na^āśu pātayati//
tāmraḥ kapilo vā^arkaḥ śiśire hari^kuṅkuma^cchaviś ca madhau/
āpāṇḍu^kanaka^varṇo grīṣme varṣāsu śuklaś ca//
śaradi kamala^udara^ābho hemante rudhira^sannibhaḥ śastaḥ/
prāvṛṭkāle snigdhaḥ sarva^ṛtunibho +api śubhadāyī//
rūkṣaḥ śveto viprān rakta^ābhaḥ kṣatriyān vināśayati/
pīto vaiśyān kṛṣṇas tato aparān śubha^karaḥ snigdhaḥ//
grīṣme rakto bhayakṛd varṣāsv asitaḥ karoty anāvṛṣṭim/
hemante pīto +arkaḥ karoti *na cireṇa[K.acireṇa] roga^bhayam//
suracāpa^pāṭita^tanur nṛpati^virodha^pradaḥ sahasrāṃśuḥ/
prāvṛṭkāle sadyaḥ karoti vimala^dyutir vṛṣṭim//
varṣākāle vṛṣṭiṃ karoti sadyaḥ śirīṣa^puṣpa^ābhaḥ/
śikhi^patra^nibhaḥ salilaṃ na karoti dvādaśa^abdāni//
śyāme +arke kīṭa^bhayaṃ bhasma^nibhe bhayam uśanti paracakrāt/
yasya^ṛkṣe sacchidras tasya vināśaḥ kṣitīśasya//
śaśa^rudhira^nibhe bhānau nabhas^tala^sthe bhavanti saṅgrāmāḥ/
śaśi^sadṛśe *nṛpati^badhaḥ[K.nṛpati^vaddhaḥ] kṣipraṃ ca^anyo nṛpo bhavati//
kṣut^mārakṛt ghaṭa^nibhaḥ khaṇḍo *janahā[K.nṛpahā] vidīdhitir bhayadaḥ/
toraṇa^rūpaḥ purahā chatra^nibho deśa^nāśāya//
dhvaja^cāpa^nibhe yuddhāni bhāskare vepane ca rūkṣe ca/
kṛṣṇā rekhā savitari yadi hanti tato *nṛpaṃ[K.nṛpaṃ tataḥ] sacivaḥ//
*dina^karam[K.divasakaram] *udaya^asta^saṃsthitam[K.udayasaṃsthitam] ulkā^aśani^vidyuto yadā hanyuḥ/
narapati^maraṇaṃ vindyāt tadā^anyarāja^*pratiṣṭhā[K.pratiṣṭhāṃ] ca//
pratidivasam ahima^kiraṇaḥ pariveṣī sandhyayor dvayor atha vā/
rakto +astam eti rakta^uditaś ca bhūpaṃ karoty anyam//
praharaṇa^sadṛśair jaladaiḥ sthagitaḥ sandhyā^dvaye +api raṇakārī/
mṛga^mahiṣa^vihaga^khara^karabha^sadṛśa^rūpaiś ca bhayadāyī//
dina^kara^kara^abhitāpād ṛkṣam avāpnoti sumahatīm pīḍām/
bhavati tu paścāt^śuddhaṃ kanakam iva hutāśa^paritāpāt//
divasakṛtaḥ pratisūryo jalakṛd udag dakṣiṇe sthito +anilakṛt/
ubhayasthaḥ salila^bhayaṃ nṛpam upari nihanty adho janahā//
rudhira^nibho viyaty avanipa^antakaro na cirāt
paruṣa^rajo^aruṇī^kṛta^tanur yadi vā dinakṛt/
[K.3.39ab] asita^vicitra^nīla^paruṣo jana^ghāta^karaḥ
[K.3.39cd] khaga^mṛga^bhairava^svara^rutaiś ca niśā^dyumukhe//
[K.3.40ab] amala^vapur avakra^maṇḍalaḥ sphuṭa^vipula^amala^dīrgha^dīdhitiḥ/
[K.3.40cd] avikṛta^tanu^varṇa^cihna^bhṛj jagati karoti śivaṃ divā^karaḥ//
4 candracārādhyāyaḥ/
Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0