બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 3

આશ્લેષા^અર્ધાદ્ દક્ષિણમ્ ઉત્તરમ્ અયનં *રવેર્[ક્.ઓમિત્તેદ્] ધનિષ્ઠા^અદ્યમ્।
નૂનં કદા ચિદ્ આસીદ્ યેન^ઉક્તમ્ પૂર્વ^શાસ્ત્રેષુ॥

સામ્પ્રતમ્ અયનં સવિતુઃ કર્કટક^આદ્યમ્ મૃગ^આદિતશ્ ચ^અન્યત્।
ઉક્ત^અભાવો વિકૃતિઃ પ્રત્યક્ષ^પરીક્ષણૈર્ વ્યક્તિઃ॥

દૂરસ્થ^ચિહ્ન^વેધાદ્ ઉદયે +અસ્તમયે +અપિ વા સહસ્રાંશોઃ।
છાયા^પ્રવેશ^નિર્ગમ^ચિહ્નૈર્ વા મણ્ડલે મહતિ॥

અપ્રાપ્ય મકરમ્ અર્કો વિનિવૃત્તો હન્તિ સ^અપરામ્ યામ્યામ્।
કર્કટકમ્ અસમ્પ્રાપ્તો વિનિવૃત્તશ્ ચ^ઉત્તરાં સ +ઐન્દ્રીમ્॥

ઉત્તરમ્ અયનમ્ અતીત્ય વ્યાવૃત્તઃ ક્ષેમ^સસ્ય^વૃદ્ધિ^કરઃ।
પ્રકૃતિસ્થશ્ ચ^અપ્ય્ એવં વિકૃત^ગતિર્ ભયકૃદ્ ઉષ્ણાંશુઃ॥

સ^તમસ્કં પર્વ વિના ત્વષ્ટા નામ^અર્ક^મણ્ડલં કુરુતે।
સ નિહન્તિ સપ્ત ભૂપાન્ જનાંશ્ ચ શસ્ત્ર^અગ્નિ^દુર્ભિક્ષૈઃ॥

તામસકીલક^સંજ્ઞા રાહુસુતાઃ કેતવસ્ ત્રયસ્ ત્રિંશત્।
વર્ણ^સ્થાન^આકારૈસ્ તાન્ દૃષ્ટ્વા +અર્કે ફલં બ્રૂયાત્॥

તે ચ^અર્ક^મણ્ડલ^ગતાઃ પાપફલાશ્ ચન્દ્ર^મણ્ડલે સૌમ્યાઃ।
ધ્વાઙ્ક્ષ^કબન્ધ^પ્રહરણ^રૂપાઃ પાપાઃ શશાઙ્કે +અપિ॥

તેષામ્ ઉદયે રૂપાણ્ય્ અમ્ભઃ કલુષં રજો^વૃતં વ્યોમ।
નગ^તરુ^શિખર^*આમર્દી[ક્.વિમર્દી] સશર્કરો મારુતશ્ ચણ્ડઃ॥

ઋતુ^વિપરીતાસ્ તરવો દીપ્તા મૃગ^પક્ષિણો દિશાં દાહાઃ।
નિર્ઘાત^મહીકમ્પ^આદયો ભવન્ત્ય્ અત્ર ચ^ઉત્પાતાઃ॥

ન પૃથક્ ફલાનિ તેષાં શિખિ^કીલક^રાહુ^દર્શનાનિ યદિ।
તદ્^ઉદય^કારણમ્ એષાં કેતુ^આદીનામ્ ફલં બ્રૂયાત્॥

યસ્મિન્ યસ્મિન્ દેશે દર્શનમ્ આયાન્તિ સૂર્ય^બિમ્બસ્થા।
તસ્મિંસ્ તસ્મિન્ વ્યસનમ્ મહીપતીનામ્ પરિજ્ઞેયમ્॥

ક્ષુત્^પ્રમ્લાન^શરીરા મુનયો +અપ્ય્ ઉત્સૃષ્ટ^ધર્મ^સચ્^ચરિતાઃ।
નિર્માંસ^બાલ^હસ્તાઃ કૃચ્છ્રેણ +આયાન્તિ *પર^દેશમ્[ક્.પરદેશાન્]॥

તસ્કર^વિલુપ્ત^વિત્તાઃ પ્રદીર્ઘ^નિઃશ્વાસ^મુકુલિત^અક્ષિ^પુટાઃ।
સન્તઃ સન્ન^શરીરાઃ શોક^ઉદ્ભવ^*વાષ્પ[ક્ઽસ્ ત્ર્. બાષ્પ]રુદ્ધ^દૃશઃ॥

ક્ષામા જુગુપ્સમાનાઃ સ્વનૃપતિ^પરચક્ર^પીડિતા મનુજાઃ।
સ્વનૃપતિ^ચરિતં કર્મ *ન[ક્.ચ] *પુરા કૃતં[ક્.પરાકૃતં, ક્ઽસ્ ત્ર્. પુરાકૃતં] પ્રબ્રુવન્ત્ય્ અન્યે॥

ગર્ભેષ્વ્ અપિ નિષ્પન્ના વારિમુચો ન પ્રભૂત^વારિમુચઃ।
સરિતો યાન્તિ તનુત્વં ક્વ ચિત્ ક્વચિજ્ જાયતે સસ્યમ્॥

દણ્ડે નરેન્દ્ર^મૃત્યુર્ વ્યાધિ^ભયં સ્યાત્ *કબન્ધ^સંસ્થાને[ક્.કવન્ધસંસ્થાને]।
ધ્વાઙ્ક્ષે ચ તસ્કર^ભયં દુર્ભિક્ષં કીલકે +અર્કસ્થે॥

રાજ^ઉપકરણ^રૂપૈશ્ છત્ર^ધ્વજ^ચામર^આદિભિર્ વિદ્ધઃ।
રાજાન્યત્વ^કૃદ્ અર્કઃ સ્ફુલિઙ્ગ^ધૂમ^આદિભિર્ જનહા॥

એકો દુર્ભિક્ષ^કરો દ્વ્યાદ્યાઃ સ્યુર્ નરપતેર્ વિનાશાય।
સિત^રક્ત^પીત^કૃષ્ણૈસ્ તૈર્ વિદ્ધો +અર્કો +અનુવર્ણઘ્નઃ॥

*દ્વશ્યન્તે[ક્.& ઊ.દૃશ્યન્તે] ચ યતસ્ તે રવિ^બિમ્બસ્ય^ઉત્થિતા મહા^ઉત્પાતાઃ।
આગચ્છતિ લોકાનાં તેન^એવ ભયં પ્રદેશેન॥

ઊર્ધ્વકરો દિવસ^કરસ્ તામ્રઃ સેનાપતિં વિનાશયતિ।
પીતો નરેન્દ્ર^પુત્રં શ્વેતસ્ તુ પુરોહિતં હન્તિ॥

ચિત્રો +અથ વા^અપિ ધૂમ્રો રવિરશ્મિર્ *વ્યાકુલામ્[ક્.વ્યાકુલાં] કરોત્ય્ *ઊર્ધમ્[ક્.મહીમ્]।
તસ્કર^શસ્ત્ર^નિપાતૈર્ યદિ સલિલં ન^આશુ પાતયતિ॥

તામ્રઃ કપિલો વા^અર્કઃ શિશિરે હરિ^કુઙ્કુમ^ચ્છવિશ્ ચ મધૌ।
આપાણ્ડુ^કનક^વર્ણો ગ્રીષ્મે વર્ષાસુ શુક્લશ્ ચ॥

શરદિ કમલ^ઉદર^આભો હેમન્તે રુધિર^સન્નિભઃ શસ્તઃ।
પ્રાવૃટ્કાલે સ્નિગ્ધઃ સર્વ^ઋતુનિભો +અપિ શુભદાયી॥

રૂક્ષઃ શ્વેતો વિપ્રાન્ રક્ત^આભઃ ક્ષત્રિયાન્ વિનાશયતિ।
પીતો વૈશ્યાન્ કૃષ્ણસ્ તતો અપરાન્ શુભ^કરઃ સ્નિગ્ધઃ॥

ગ્રીષ્મે રક્તો ભયકૃદ્ વર્ષાસ્વ્ અસિતઃ કરોત્ય્ અનાવૃષ્ટિમ્।
હેમન્તે પીતો +અર્કઃ કરોતિ *ન ચિરેણ[ક્.અચિરેણ] રોગ^ભયમ્॥

સુરચાપ^પાટિત^તનુર્ નૃપતિ^વિરોધ^પ્રદઃ સહસ્રાંશુઃ।
પ્રાવૃટ્કાલે સદ્યઃ કરોતિ વિમલ^દ્યુતિર્ વૃષ્ટિમ્॥

વર્ષાકાલે વૃષ્ટિં કરોતિ સદ્યઃ શિરીષ^પુષ્પ^આભઃ।
શિખિ^પત્ર^નિભઃ સલિલં ન કરોતિ દ્વાદશ^અબ્દાનિ॥

શ્યામે +અર્કે કીટ^ભયં ભસ્મ^નિભે ભયમ્ ઉશન્તિ પરચક્રાત્।
યસ્ય^ઋક્ષે સચ્છિદ્રસ્ તસ્ય વિનાશઃ ક્ષિતીશસ્ય॥

શશ^રુધિર^નિભે ભાનૌ નભસ્^તલ^સ્થે ભવન્તિ સઙ્ગ્રામાઃ।
શશિ^સદૃશે *નૃપતિ^બધઃ[ક્.નૃપતિ^વદ્ધઃ] ક્ષિપ્રં ચ^અન્યો નૃપો ભવતિ॥

ક્ષુત્^મારકૃત્ ઘટ^નિભઃ ખણ્ડો *જનહા[ક્.નૃપહા] વિદીધિતિર્ ભયદઃ।
તોરણ^રૂપઃ પુરહા છત્ર^નિભો દેશ^નાશાય॥

ધ્વજ^ચાપ^નિભે યુદ્ધાનિ ભાસ્કરે વેપને ચ રૂક્ષે ચ।
કૃષ્ણા રેખા સવિતરિ યદિ હન્તિ તતો *નૃપં[ક્.નૃપં તતઃ] સચિવઃ॥

*દિન^કરમ્[ક્.દિવસકરમ્] *ઉદય^અસ્ત^સંસ્થિતમ્[ક્.ઉદયસંસ્થિતમ્] ઉલ્કા^અશનિ^વિદ્યુતો યદા હન્યુઃ।
નરપતિ^મરણં વિન્દ્યાત્ તદા^અન્યરાજ^*પ્રતિષ્ઠા[ક્.પ્રતિષ્ઠાં] ચ॥

પ્રતિદિવસમ્ અહિમ^કિરણઃ પરિવેષી સન્ધ્યયોર્ દ્વયોર્ અથ વા।
રક્તો +અસ્તમ્ એતિ રક્ત^ઉદિતશ્ ચ ભૂપં કરોત્ય્ અન્યમ્॥

પ્રહરણ^સદૃશૈર્ જલદૈઃ સ્થગિતઃ સન્ધ્યા^દ્વયે +અપિ રણકારી।
મૃગ^મહિષ^વિહગ^ખર^કરભ^સદૃશ^રૂપૈશ્ ચ ભયદાયી॥

દિન^કર^કર^અભિતાપાદ્ ઋક્ષમ્ અવાપ્નોતિ સુમહતીમ્ પીડામ્।
ભવતિ તુ પશ્ચાત્^શુદ્ધં કનકમ્ ઇવ હુતાશ^પરિતાપાત્॥

દિવસકૃતઃ પ્રતિસૂર્યો જલકૃદ્ ઉદગ્ દક્ષિણે સ્થિતો +અનિલકૃત્।
ઉભયસ્થઃ સલિલ^ભયં નૃપમ્ ઉપરિ નિહન્ત્ય્ અધો જનહા॥

રુધિર^નિભો વિયત્ય્ અવનિપ^અન્તકરો ન ચિરાત્
પરુષ^રજો^અરુણી^કૃત^તનુર્ યદિ વા દિનકૃત્।
[ક્.3.39અબ્] અસિત^વિચિત્ર^નીલ^પરુષો જન^ઘાત^કરઃ
[ક્.3.39ચ્દ્] ખગ^મૃગ^ભૈરવ^સ્વર^રુતૈશ્ ચ નિશા^દ્યુમુખે॥

[ક્.3.40અબ્] અમલ^વપુર્ અવક્ર^મણ્ડલઃ સ્ફુટ^વિપુલ^અમલ^દીર્ઘ^દીધિતિઃ।
[ક્.3.40ચ્દ્] અવિકૃત^તનુ^વર્ણ^ચિહ્ન^ભૃજ્ જગતિ કરોતિ શિવં દિવા^કરઃ॥
4 ચન્દ્રચારાધ્યાયઃ।