Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brihat Samhita · Chapter 11

11.01

gārgīyaṃ śikhi^cāraṃ pārāśaram asitadevala^kṛtaṃ ca/
anyāṃś ca bahūn dṛṣṭvā kriyate +ayam anākulaś cāraḥ//

11.02

darśanam astamayo vā na gaṇitavidhinā^asya śakyate jñātum/
divya^antarikṣa^bhaumās trividhāḥ syuḥ ketavo yasmāt//

11.03

ahutāśe +analarūpaṃ yasmiṃs tat^keturūpam eva^uktam/
khadyota^piśācālaya^maṇi^ratna^ādīn parityajya//

11.04

dhvaja^śastra^bhavana^taru^turaga^kuñjara^ādyeṣv atha^antarikṣās te/
divyā nakṣatrasthā bhaumāḥ syur ato +anyathā śikhinaḥ//

11.05

śatam eka^adhikam eke sahasram apare vadanti ketūnām/
bahurūpam ekam eva prāha munir nāradaḥ ketum//

11.06

yady eko yadi bahavaḥ kim anena phalaṃ tu sarvathā vācyam/
udaya^astamayaiḥ sthānaiḥ sparśair ādhūmanair varṇaiḥ/

11.07

yāvanty ahāni dṛśyo māsās tāvanta eva phalapākaḥ/
māsair abdāṃś ca vadet prathamāt pakṣatrayāt parataḥ//

11.08

hrasvas tanuḥ prasannaḥ snigdhas tv ṛjur acira^saṃsthitaḥ śuklaḥ/
udito *+atha vā^abhivṛṣṭaḥ[K.vā^apy abhidṛṣṭaḥ] subhikṣa^saukhyāvahaḥ ketuḥ//

11.09

ukta^viparīta^rūpo na śubhakaro dhūmaketur utpannaḥ/
indrāyudha^anukārī viśeṣato dvitricūlo vā//

11.10

hāra^maṇi^hema^rūpāḥ kiraṇa^ākhyāḥ pañcaviṃśatiḥ saśikhāḥ/
prāgaparadiśor dṛśyā nṛpati^virodhāvahā ravijāḥ//

11.11

śuka^dahana^bandhujīvaka^lākṣā^kṣataja^upamā hutāśasutāḥ/
āgneyyāṃ dṛśyante tāvantas te +api śikhibhayadāḥ//

11.12

vakraśikhā mṛtyusutā rūkṣāḥ kṛṣṇāś ca te +api tāvantaḥ/
dṛśyante yāmyāyāṃ jana^maraka^āvedinas te ca//

11.13

darpaṇa^vṛtta^ākārā viśikhāḥ kiraṇānvitā dharātanayāḥ/
kṣudbhayadā dvāviṃśatir aiśānyām ambutailanibhāḥ//

11.14

śaśikiraṇa^rajata^hima^kumuda^kunda^kusuma^upamāḥ sutāḥ śaśinaḥ/
uttarato dṛśyante trayaḥ subhikṣāvahāḥ śikhinaḥ//

11.15

brahmasuta eka eva triśikho varṇais tribhir yugāntakaraḥ/
aniyatadiksamprabhavo vijñeyo brahmadaṇḍākhyaḥ//

11.16

śatam abhihitam ekasametam etad ekena virahitāny asmāt/
kathayiṣye ketūnāṃ śatāni nava lakṣaṇaiḥ spaṣṭaiḥ//

11.17

saumyaiśānyor udayaṃ śukrasutā yānti caturaśītyākhyāḥ/
vipulasitatārakās te snigdhāś ca bhavanti tīvraphalāḥ//

11.18

snigdhāḥ prabhā^sametā dviśikhāḥ ṣaṣṭiḥ śanaiścarāṅgaruhāḥ/
atikaṣṭaphalā dṛśyāḥ sarvatraite kanakasaṃjñāḥ//

11.19

vikacā nāma gurusutāḥ sita^ekatārāḥ śikhāparityaktāḥ/
ṣaṣṭiḥ pañcabhir adhikā snigdhā yāmyāśritāḥ pāpāḥ//

11.20

na^ativyaktāḥ sūkṣmā dīrghāḥ śuklā yathā^iṣṭa^dik^prabhavāḥ/
budhajās taskarasaṃjñāḥ pāpaphalās tv ekapañcāśat//

11.21

kṣataja^anala^anurūpās tri^cūla^tārāḥ kujātmajāḥ ṣaṣṭiḥ/
nāmnā ca kauṅkumās te saumyāśāsaṃsthitāḥ pāpāḥ//

11.22

triṃśaty adhikā rāhos te tāmasakīlakā iti khyātāḥ/
raviśaśigā dṛśyante teṣāṃ phalam arkacāroktam//

11.23

viṃśatyadhikam anyat^śatam agner viśvarūpasaṃjñānām/
tīvra^anala^bhayadānāṃ jvālāmālākulatanūnām//

11.24

śyāmāruṇā vitārāś cāmararūpā vikīrṇadīdhitayaḥ/
aruṇākhyā vāyoḥ saptasaptatiḥ pāpadāḥ paruṣāḥ//

11.25

tārāpuñjanikāśā gaṇakā nāma prajāpater aṣṭau/
dve ca śate caturadhike *caturasrā[K.caturaśrā] brahmasantānāḥ//

11.26

kaṅkā nāma varuṇajā dvātriṃśad^vaṃśa^gulma^saṃsthānāḥ/
śaśivat^prabhā^sametās tīvraphalāḥ ketavaḥ proktāḥ//

11.27

ṣaṇṇavatiḥ kālasutāḥ kabandha^saṃjñāḥ kabandha^saṃsthānāḥ/
*puṇḍra[K.caṇḍa]^abhaya^pradāḥ syur virūpa^tārāś ca te śikhinaḥ//

11.28

śukla^vipula^ekatārā nava vidiśāṃ ketavaḥ samutpannāḥ/
evaṃ ketu^sahasraṃ viśeṣam eṣām ato vakṣye//

11.29

udagāyato mahān snigdha^mūrtir aparodayī vasāketuḥ/
sadyaḥ karoti marakaṃ subhikṣam apy uttamaṃ kurute//

11.30

tallakṣaṇo +asthiketuḥ sa tu rūkṣaḥ kṣud^bhaya^āvahaḥ proktaḥ/
snigdhas tādṛk prācyāṃ śastrākhyo ḍamara^marakāya//

11.31

dṛśyo +amāvāsyāyāṃ kapālaketuḥ sadhūmra^raśmi^śikhaḥ/
prāṅ nabhaso +ardhavicārī kṣut^maraka^avṛṣṭi^roga^karaḥ//

11.32

prāg *vaiśvānara[K.vaśvānara, K's tr. vaiśvānara]mārge śūlāgraḥ śyāva^rūkṣa^tāmra^arciḥ/
nabhasastribhāgagāmī raudra iti kapālatulyaphalaḥ//

11.33

aparasyāṃ calaketuḥ śikhayā yāmyāgrayāṅgula^ucchritayā/
gacched yathā yathodak tathā tathā dairghyam āyāti//

11.34

saptamunīn saṃspṛśya dhruvam abhijitam eva ca pratinivṛttaḥ/
nabhaso +ardhamātram itvā yāmyena^astam samupayāti//

11.35

hanyāt prayāgakūlād yāvad avantīṃ ca *puṣkarāraṇyam[K.puṣkarāṇyam]/
udag api ca devikām api bhūyiṣṭhaṃ madhyadeśākhyam//

11.36

anyān api sa deśān kva cit kva cid dhanti rogadurbhikṣaiḥ/
daśa māsān phalapāko +asya kaiś cid aṣṭādaśa proktaḥ//

11.37

prāgardharātradṛśyo yāmyāgraḥ śvetaketur anyaś ca/
ka iti yugākṛtir apare yugapattau saptadinadṛśyau//

11.38

snigdhau subhikṣaśivadāv athādhikaṃ dṛśyate kanāmā yaḥ/
daśa varṣāṇy upatāpaṃ janayati śastra^prakopakṛtam//

11.39

śveta iti jaṭākāro rūkṣaḥ śyāvo viyattribhāgagataḥ/
vinivartate +apasavyaṃ tribhāgaśeṣāḥ prajāḥ kurute//

11.40

ādhūmrayā tu śikhayā darśanam āyāti kṛttikāsaṃsthaḥ/
jñeyaḥ sa raśmiketuḥ śvetasamānaṃ phalaṃ dhatte//

11.41

dhruvaketur aniyata^gati^pramāṇa^varṇa^ākṛtir bhavati viṣvak/
divya^antarikṣa^bhaumo bhavaty ayaṃ snigdha iṣṭaphalaḥ//

11.42

senāṅgeṣu nṛpāṇāṃ gṛha^taru^śaileṣu ca^api deśānām/
gṛhiṇām upaskareṣu ca vināśināṃ darśanaṃ yāti//

11.43

kumuda iti kumudakāntir vāruṇyāṃ prākśikho niśām ekām/
dṛṣṭaḥ subhikṣam atulaṃ daśa kila varṣāṇi sa karoti//

11.44

sakṛd ekayāmadṛśyaḥ susūkṣmatāro +apareṇa maṇiketuḥ/
ṛjvī śikhāsya śuklā stanodgatā kṣīradhāreva//

11.45

udayann eva subhikṣaṃ caturo māsān karoty asau sārdhān/
prādurbhāvaṃ prāyaḥ karoti ca kṣudrajantūnām//

11.46

jalaketur api ca paścāt snigdhaḥ śikhayāpareṇa ca^unnatayā/
nava māsān sa subhikṣaṃ karoti śāntiṃ ca lokasya//

11.47

bhavaketur ekarātraṃ dṛśyaḥ prāk sūkṣmatārakaḥ snigdhaḥ/
harilāṅgūla^upamayā pradakṣiṇāvartayā śikhayā//

11.48

yāvata eva muhūrtān darśanam āyāti nirdiśet^māsān/
tāvad atulaṃ subhikṣaṃ rūkṣe prāṇāntikān rogān//

11.49

apareṇa padmaketur mṛṇālagauro bhaven niśām ekām/
sapta karoti subhikṣaṃ varṣāṇy atiharṣayuktāni//

11.50

āvarta iti niśārdhe savyaśikho +aruṇanibho +apare snigdhaḥ/
yāvat kṣaṇān sa dṛśyas tāvan māsān subhikṣakaraḥ//

11.51

paścāt sandhyākāle saṃvarto nāma dhūmra^tāmra^śikhaḥ/
ākramya viyattryaṃśaṃ śūlāgra^avasthito raudraḥ//

11.52

yāvata eva muhūrtān dṛśyo varṣāṇi hanti tāvanti/
bhūpān śastra^nipātair udaya^ṛkṣaṃ ca^api pīḍayati//

11.53

ye śastās tān hitvā ketubhir *ādhūpite[K.ādhūmite] +atha vā spṛṣṭe/
nakṣatre bhavati vadho yeṣāṃ rājñāṃ pravakṣye tān//

11.54

aśvinyām aśmakapaṃ bharaṇīṣu kirātapārthivaṃ hanyāt/
bahulāsu kaliṅgeśaṃ rohiṇyāṃ śūrasenapatim//

11.55

auśīnaram api saumye jalajājīvādhipaṃ tathārdrāsu/
āditye +aśmaka*nāthān[K.nāthaṃ] puṣye maghadhādhipaṃ hanti//

11.56

asikeśaṃ bhaujaṅge pitrye +aṅgaṃ pāṇḍyanātham api bhāgye/
*aujjayinikam[K.aujjayanikam] āryamṇe sāvitre daṇḍakādhipatim//

11.57

citrāsu kurukṣetrādhipasya maraṇaṃ samādiśet tajjñaḥ/
kāśmīraka^kāmbojau nṛpatī prābhañjane na staḥ//

11.58

ikṣvākur alaka*nāthaś[K.nāthau, K's tr. nātho] ca hanyate yadi bhaved viśākhāsu/
maitre puṇḍrādhipatir *jyeṣṭhāsu ca[K.jyeṣṭhāsvatha] sārvabhaumavadhaḥ//

11.59

mūle +andhra^madraka^patī jaladeve kāśipo maraṇam eti/
yaudheyaka^arjunāyana^śivi^caidyān vaiśvadeve ca//

11.60

hanyāt kaikayanāthaṃ pāñcanadaṃ siṃhalādhipaṃ vāṅgam/
naimiṣanṛpaṃ kirātaṃ śravaṇādiṣu ṣaṭsv imān kramaśaḥ//

11.61

ulkābhitāḍitaśikhaḥ śikhī śivaḥ śivataro *+atidṛṣṭo[K.abhivṛṣṭo] yaḥ/
aśubhaḥ sa eva cola^avagāṇa^sitahūṇa^cīnānām//

11.62

namrā yataḥ śikhi^śikhā^abhisṛtā yato vā
ṛkṣaṃ ca yat spṛśati tat kathitāṃś ca deśān/
divya^prabhāva^nihatān sa yathā garutmān
bhuṅkte gato narapatiḥ parabhogibhogān//
12 agastyacārādhyāyaḥ

Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc