Brihat Samhita · Chapter 11
gārgīyaṃ śikhi^cāraṃ pārāśaram asitadevala^kṛtaṃ ca/
anyāṃś ca bahūn dṛṣṭvā kriyate +ayam anākulaś cāraḥ//
darśanam astamayo vā na gaṇitavidhinā^asya śakyate jñātum/
divya^antarikṣa^bhaumās trividhāḥ syuḥ ketavo yasmāt//
ahutāśe +analarūpaṃ yasmiṃs tat^keturūpam eva^uktam/
khadyota^piśācālaya^maṇi^ratna^ādīn parityajya//
dhvaja^śastra^bhavana^taru^turaga^kuñjara^ādyeṣv atha^antarikṣās te/
divyā nakṣatrasthā bhaumāḥ syur ato +anyathā śikhinaḥ//
śatam eka^adhikam eke sahasram apare vadanti ketūnām/
bahurūpam ekam eva prāha munir nāradaḥ ketum//
yady eko yadi bahavaḥ kim anena phalaṃ tu sarvathā vācyam/
udaya^astamayaiḥ sthānaiḥ sparśair ādhūmanair varṇaiḥ/
yāvanty ahāni dṛśyo māsās tāvanta eva phalapākaḥ/
māsair abdāṃś ca vadet prathamāt pakṣatrayāt parataḥ//
hrasvas tanuḥ prasannaḥ snigdhas tv ṛjur acira^saṃsthitaḥ śuklaḥ/
udito *+atha vā^abhivṛṣṭaḥ[K.vā^apy abhidṛṣṭaḥ] subhikṣa^saukhyāvahaḥ ketuḥ//
ukta^viparīta^rūpo na śubhakaro dhūmaketur utpannaḥ/
indrāyudha^anukārī viśeṣato dvitricūlo vā//
hāra^maṇi^hema^rūpāḥ kiraṇa^ākhyāḥ pañcaviṃśatiḥ saśikhāḥ/
prāgaparadiśor dṛśyā nṛpati^virodhāvahā ravijāḥ//
śuka^dahana^bandhujīvaka^lākṣā^kṣataja^upamā hutāśasutāḥ/
āgneyyāṃ dṛśyante tāvantas te +api śikhibhayadāḥ//
vakraśikhā mṛtyusutā rūkṣāḥ kṛṣṇāś ca te +api tāvantaḥ/
dṛśyante yāmyāyāṃ jana^maraka^āvedinas te ca//
darpaṇa^vṛtta^ākārā viśikhāḥ kiraṇānvitā dharātanayāḥ/
kṣudbhayadā dvāviṃśatir aiśānyām ambutailanibhāḥ//
śaśikiraṇa^rajata^hima^kumuda^kunda^kusuma^upamāḥ sutāḥ śaśinaḥ/
uttarato dṛśyante trayaḥ subhikṣāvahāḥ śikhinaḥ//
brahmasuta eka eva triśikho varṇais tribhir yugāntakaraḥ/
aniyatadiksamprabhavo vijñeyo brahmadaṇḍākhyaḥ//
śatam abhihitam ekasametam etad ekena virahitāny asmāt/
kathayiṣye ketūnāṃ śatāni nava lakṣaṇaiḥ spaṣṭaiḥ//
saumyaiśānyor udayaṃ śukrasutā yānti caturaśītyākhyāḥ/
vipulasitatārakās te snigdhāś ca bhavanti tīvraphalāḥ//
snigdhāḥ prabhā^sametā dviśikhāḥ ṣaṣṭiḥ śanaiścarāṅgaruhāḥ/
atikaṣṭaphalā dṛśyāḥ sarvatraite kanakasaṃjñāḥ//
vikacā nāma gurusutāḥ sita^ekatārāḥ śikhāparityaktāḥ/
ṣaṣṭiḥ pañcabhir adhikā snigdhā yāmyāśritāḥ pāpāḥ//
na^ativyaktāḥ sūkṣmā dīrghāḥ śuklā yathā^iṣṭa^dik^prabhavāḥ/
budhajās taskarasaṃjñāḥ pāpaphalās tv ekapañcāśat//
kṣataja^anala^anurūpās tri^cūla^tārāḥ kujātmajāḥ ṣaṣṭiḥ/
nāmnā ca kauṅkumās te saumyāśāsaṃsthitāḥ pāpāḥ//
triṃśaty adhikā rāhos te tāmasakīlakā iti khyātāḥ/
raviśaśigā dṛśyante teṣāṃ phalam arkacāroktam//
viṃśatyadhikam anyat^śatam agner viśvarūpasaṃjñānām/
tīvra^anala^bhayadānāṃ jvālāmālākulatanūnām//
śyāmāruṇā vitārāś cāmararūpā vikīrṇadīdhitayaḥ/
aruṇākhyā vāyoḥ saptasaptatiḥ pāpadāḥ paruṣāḥ//
tārāpuñjanikāśā gaṇakā nāma prajāpater aṣṭau/
dve ca śate caturadhike *caturasrā[K.caturaśrā] brahmasantānāḥ//
kaṅkā nāma varuṇajā dvātriṃśad^vaṃśa^gulma^saṃsthānāḥ/
śaśivat^prabhā^sametās tīvraphalāḥ ketavaḥ proktāḥ//
ṣaṇṇavatiḥ kālasutāḥ kabandha^saṃjñāḥ kabandha^saṃsthānāḥ/
*puṇḍra[K.caṇḍa]^abhaya^pradāḥ syur virūpa^tārāś ca te śikhinaḥ//
śukla^vipula^ekatārā nava vidiśāṃ ketavaḥ samutpannāḥ/
evaṃ ketu^sahasraṃ viśeṣam eṣām ato vakṣye//
udagāyato mahān snigdha^mūrtir aparodayī vasāketuḥ/
sadyaḥ karoti marakaṃ subhikṣam apy uttamaṃ kurute//
tallakṣaṇo +asthiketuḥ sa tu rūkṣaḥ kṣud^bhaya^āvahaḥ proktaḥ/
snigdhas tādṛk prācyāṃ śastrākhyo ḍamara^marakāya//
dṛśyo +amāvāsyāyāṃ kapālaketuḥ sadhūmra^raśmi^śikhaḥ/
prāṅ nabhaso +ardhavicārī kṣut^maraka^avṛṣṭi^roga^karaḥ//
prāg *vaiśvānara[K.vaśvānara, K's tr. vaiśvānara]mārge śūlāgraḥ śyāva^rūkṣa^tāmra^arciḥ/
nabhasastribhāgagāmī raudra iti kapālatulyaphalaḥ//
aparasyāṃ calaketuḥ śikhayā yāmyāgrayāṅgula^ucchritayā/
gacched yathā yathodak tathā tathā dairghyam āyāti//
saptamunīn saṃspṛśya dhruvam abhijitam eva ca pratinivṛttaḥ/
nabhaso +ardhamātram itvā yāmyena^astam samupayāti//
hanyāt prayāgakūlād yāvad avantīṃ ca *puṣkarāraṇyam[K.puṣkarāṇyam]/
udag api ca devikām api bhūyiṣṭhaṃ madhyadeśākhyam//
anyān api sa deśān kva cit kva cid dhanti rogadurbhikṣaiḥ/
daśa māsān phalapāko +asya kaiś cid aṣṭādaśa proktaḥ//
prāgardharātradṛśyo yāmyāgraḥ śvetaketur anyaś ca/
ka iti yugākṛtir apare yugapattau saptadinadṛśyau//
snigdhau subhikṣaśivadāv athādhikaṃ dṛśyate kanāmā yaḥ/
daśa varṣāṇy upatāpaṃ janayati śastra^prakopakṛtam//
śveta iti jaṭākāro rūkṣaḥ śyāvo viyattribhāgagataḥ/
vinivartate +apasavyaṃ tribhāgaśeṣāḥ prajāḥ kurute//
ādhūmrayā tu śikhayā darśanam āyāti kṛttikāsaṃsthaḥ/
jñeyaḥ sa raśmiketuḥ śvetasamānaṃ phalaṃ dhatte//
dhruvaketur aniyata^gati^pramāṇa^varṇa^ākṛtir bhavati viṣvak/
divya^antarikṣa^bhaumo bhavaty ayaṃ snigdha iṣṭaphalaḥ//
senāṅgeṣu nṛpāṇāṃ gṛha^taru^śaileṣu ca^api deśānām/
gṛhiṇām upaskareṣu ca vināśināṃ darśanaṃ yāti//
kumuda iti kumudakāntir vāruṇyāṃ prākśikho niśām ekām/
dṛṣṭaḥ subhikṣam atulaṃ daśa kila varṣāṇi sa karoti//
sakṛd ekayāmadṛśyaḥ susūkṣmatāro +apareṇa maṇiketuḥ/
ṛjvī śikhāsya śuklā stanodgatā kṣīradhāreva//
udayann eva subhikṣaṃ caturo māsān karoty asau sārdhān/
prādurbhāvaṃ prāyaḥ karoti ca kṣudrajantūnām//
jalaketur api ca paścāt snigdhaḥ śikhayāpareṇa ca^unnatayā/
nava māsān sa subhikṣaṃ karoti śāntiṃ ca lokasya//
bhavaketur ekarātraṃ dṛśyaḥ prāk sūkṣmatārakaḥ snigdhaḥ/
harilāṅgūla^upamayā pradakṣiṇāvartayā śikhayā//
yāvata eva muhūrtān darśanam āyāti nirdiśet^māsān/
tāvad atulaṃ subhikṣaṃ rūkṣe prāṇāntikān rogān//
apareṇa padmaketur mṛṇālagauro bhaven niśām ekām/
sapta karoti subhikṣaṃ varṣāṇy atiharṣayuktāni//
āvarta iti niśārdhe savyaśikho +aruṇanibho +apare snigdhaḥ/
yāvat kṣaṇān sa dṛśyas tāvan māsān subhikṣakaraḥ//
paścāt sandhyākāle saṃvarto nāma dhūmra^tāmra^śikhaḥ/
ākramya viyattryaṃśaṃ śūlāgra^avasthito raudraḥ//
yāvata eva muhūrtān dṛśyo varṣāṇi hanti tāvanti/
bhūpān śastra^nipātair udaya^ṛkṣaṃ ca^api pīḍayati//
ye śastās tān hitvā ketubhir *ādhūpite[K.ādhūmite] +atha vā spṛṣṭe/
nakṣatre bhavati vadho yeṣāṃ rājñāṃ pravakṣye tān//
aśvinyām aśmakapaṃ bharaṇīṣu kirātapārthivaṃ hanyāt/
bahulāsu kaliṅgeśaṃ rohiṇyāṃ śūrasenapatim//
auśīnaram api saumye jalajājīvādhipaṃ tathārdrāsu/
āditye +aśmaka*nāthān[K.nāthaṃ] puṣye maghadhādhipaṃ hanti//
asikeśaṃ bhaujaṅge pitrye +aṅgaṃ pāṇḍyanātham api bhāgye/
*aujjayinikam[K.aujjayanikam] āryamṇe sāvitre daṇḍakādhipatim//
citrāsu kurukṣetrādhipasya maraṇaṃ samādiśet tajjñaḥ/
kāśmīraka^kāmbojau nṛpatī prābhañjane na staḥ//
ikṣvākur alaka*nāthaś[K.nāthau, K's tr. nātho] ca hanyate yadi bhaved viśākhāsu/
maitre puṇḍrādhipatir *jyeṣṭhāsu ca[K.jyeṣṭhāsvatha] sārvabhaumavadhaḥ//
mūle +andhra^madraka^patī jaladeve kāśipo maraṇam eti/
yaudheyaka^arjunāyana^śivi^caidyān vaiśvadeve ca//
hanyāt kaikayanāthaṃ pāñcanadaṃ siṃhalādhipaṃ vāṅgam/
naimiṣanṛpaṃ kirātaṃ śravaṇādiṣu ṣaṭsv imān kramaśaḥ//
ulkābhitāḍitaśikhaḥ śikhī śivaḥ śivataro *+atidṛṣṭo[K.abhivṛṣṭo] yaḥ/
aśubhaḥ sa eva cola^avagāṇa^sitahūṇa^cīnānām//
namrā yataḥ śikhi^śikhā^abhisṛtā yato vā
ṛkṣaṃ ca yat spṛśati tat kathitāṃś ca deśān/
divya^prabhāva^nihatān sa yathā garutmān
bhuṅkte gato narapatiḥ parabhogibhogān//
12 agastyacārādhyāyaḥ
Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0