બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 11

ગાર્ગીયં શિખિ^ચારં પારાશરમ્ અસિતદેવલ^કૃતં ચ।
અન્યાંશ્ ચ બહૂન્ દૃષ્ટ્વા ક્રિયતે +અયમ્ અનાકુલશ્ ચારઃ॥

દર્શનમ્ અસ્તમયો વા ન ગણિતવિધિના^અસ્ય શક્યતે જ્ઞાતુમ્।
દિવ્ય^અન્તરિક્ષ^ભૌમાસ્ ત્રિવિધાઃ સ્યુઃ કેતવો યસ્માત્॥

અહુતાશે +અનલરૂપં યસ્મિંસ્ તત્^કેતુરૂપમ્ એવ^ઉક્તમ્।
ખદ્યોત^પિશાચાલય^મણિ^રત્ન^આદીન્ પરિત્યજ્ય॥

ધ્વજ^શસ્ત્ર^ભવન^તરુ^તુરગ^કુઞ્જર^આદ્યેષ્વ્ અથ^અન્તરિક્ષાસ્ તે।
દિવ્યા નક્ષત્રસ્થા ભૌમાઃ સ્યુર્ અતો +અન્યથા શિખિનઃ॥

શતમ્ એક^અધિકમ્ એકે સહસ્રમ્ અપરે વદન્તિ કેતૂનામ્।
બહુરૂપમ્ એકમ્ એવ પ્રાહ મુનિર્ નારદઃ કેતુમ્॥

યદ્ય્ એકો યદિ બહવઃ કિમ્ અનેન ફલં તુ સર્વથા વાચ્યમ્।
ઉદય^અસ્તમયૈઃ સ્થાનૈઃ સ્પર્શૈર્ આધૂમનૈર્ વર્ણૈઃ।

યાવન્ત્ય્ અહાનિ દૃશ્યો માસાસ્ તાવન્ત એવ ફલપાકઃ।
માસૈર્ અબ્દાંશ્ ચ વદેત્ પ્રથમાત્ પક્ષત્રયાત્ પરતઃ॥

હ્રસ્વસ્ તનુઃ પ્રસન્નઃ સ્નિગ્ધસ્ ત્વ્ ઋજુર્ અચિર^સંસ્થિતઃ શુક્લઃ।
ઉદિતો *+અથ વા^અભિવૃષ્ટઃ[ક્.વા^અપ્ય્ અભિદૃષ્ટઃ] સુભિક્ષ^સૌખ્યાવહઃ કેતુઃ॥

ઉક્ત^વિપરીત^રૂપો ન શુભકરો ધૂમકેતુર્ ઉત્પન્નઃ।
ઇન્દ્રાયુધ^અનુકારી વિશેષતો દ્વિત્રિચૂલો વા॥

હાર^મણિ^હેમ^રૂપાઃ કિરણ^આખ્યાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ સશિખાઃ।
પ્રાગપરદિશોર્ દૃશ્યા નૃપતિ^વિરોધાવહા રવિજાઃ॥

શુક^દહન^બન્ધુજીવક^લાક્ષા^ક્ષતજ^ઉપમા હુતાશસુતાઃ।
આગ્નેય્યાં દૃશ્યન્તે તાવન્તસ્ તે +અપિ શિખિભયદાઃ॥

વક્રશિખા મૃત્યુસુતા રૂક્ષાઃ કૃષ્ણાશ્ ચ તે +અપિ તાવન્તઃ।
દૃશ્યન્તે યામ્યાયાં જન^મરક^આવેદિનસ્ તે ચ॥

દર્પણ^વૃત્ત^આકારા વિશિખાઃ કિરણાન્વિતા ધરાતનયાઃ।
ક્ષુદ્ભયદા દ્વાવિંશતિર્ ઐશાન્યામ્ અમ્બુતૈલનિભાઃ॥

શશિકિરણ^રજત^હિમ^કુમુદ^કુન્દ^કુસુમ^ઉપમાઃ સુતાઃ શશિનઃ।
ઉત્તરતો દૃશ્યન્તે ત્રયઃ સુભિક્ષાવહાઃ શિખિનઃ॥

બ્રહ્મસુત એક એવ ત્રિશિખો વર્ણૈસ્ ત્રિભિર્ યુગાન્તકરઃ।
અનિયતદિક્સમ્પ્રભવો વિજ્ઞેયો બ્રહ્મદણ્ડાખ્યઃ॥

શતમ્ અભિહિતમ્ એકસમેતમ્ એતદ્ એકેન વિરહિતાન્ય્ અસ્માત્।
કથયિષ્યે કેતૂનાં શતાનિ નવ લક્ષણૈઃ સ્પષ્ટૈઃ॥

સૌમ્યૈશાન્યોર્ ઉદયં શુક્રસુતા યાન્તિ ચતુરશીત્યાખ્યાઃ।
વિપુલસિતતારકાસ્ તે સ્નિગ્ધાશ્ ચ ભવન્તિ તીવ્રફલાઃ॥

સ્નિગ્ધાઃ પ્રભા^સમેતા દ્વિશિખાઃ ષષ્ટિઃ શનૈશ્ચરાઙ્ગરુહાઃ।
અતિકષ્ટફલા દૃશ્યાઃ સર્વત્રૈતે કનકસંજ્ઞાઃ॥

વિકચા નામ ગુરુસુતાઃ સિત^એકતારાઃ શિખાપરિત્યક્તાઃ।
ષષ્ટિઃ પઞ્ચભિર્ અધિકા સ્નિગ્ધા યામ્યાશ્રિતાઃ પાપાઃ॥

ન^અતિવ્યક્તાઃ સૂક્ષ્મા દીર્ઘાઃ શુક્લા યથા^ઇષ્ટ^દિક્^પ્રભવાઃ।
બુધજાસ્ તસ્કરસંજ્ઞાઃ પાપફલાસ્ ત્વ્ એકપઞ્ચાશત્॥

ક્ષતજ^અનલ^અનુરૂપાસ્ ત્રિ^ચૂલ^તારાઃ કુજાત્મજાઃ ષષ્ટિઃ।
નામ્ના ચ કૌઙ્કુમાસ્ તે સૌમ્યાશાસંસ્થિતાઃ પાપાઃ॥

ત્રિંશત્ય્ અધિકા રાહોસ્ તે તામસકીલકા ઇતિ ખ્યાતાઃ।
રવિશશિગા દૃશ્યન્તે તેષાં ફલમ્ અર્કચારોક્તમ્॥

વિંશત્યધિકમ્ અન્યત્^શતમ્ અગ્નેર્ વિશ્વરૂપસંજ્ઞાનામ્।
તીવ્ર^અનલ^ભયદાનાં જ્વાલામાલાકુલતનૂનામ્॥

શ્યામારુણા વિતારાશ્ ચામરરૂપા વિકીર્ણદીધિતયઃ।
અરુણાખ્યા વાયોઃ સપ્તસપ્તતિઃ પાપદાઃ પરુષાઃ॥

તારાપુઞ્જનિકાશા ગણકા નામ પ્રજાપતેર્ અષ્ટૌ।
દ્વે ચ શતે ચતુરધિકે *ચતુરસ્રા[ક્.ચતુરશ્રા] બ્રહ્મસન્તાનાઃ॥

કઙ્કા નામ વરુણજા દ્વાત્રિંશદ્^વંશ^ગુલ્મ^સંસ્થાનાઃ।
શશિવત્^પ્રભા^સમેતાસ્ તીવ્રફલાઃ કેતવઃ પ્રોક્તાઃ॥

ષણ્ણવતિઃ કાલસુતાઃ કબન્ધ^સંજ્ઞાઃ કબન્ધ^સંસ્થાનાઃ।
*પુણ્ડ્ર[ક્.ચણ્ડ]^અભય^પ્રદાઃ સ્યુર્ વિરૂપ^તારાશ્ ચ તે શિખિનઃ॥

શુક્લ^વિપુલ^એકતારા નવ વિદિશાં કેતવઃ સમુત્પન્નાઃ।
એવં કેતુ^સહસ્રં વિશેષમ્ એષામ્ અતો વક્ષ્યે॥

ઉદગાયતો મહાન્ સ્નિગ્ધ^મૂર્તિર્ અપરોદયી વસાકેતુઃ।
સદ્યઃ કરોતિ મરકં સુભિક્ષમ્ અપ્ય્ ઉત્તમં કુરુતે॥

તલ્લક્ષણો +અસ્થિકેતુઃ સ તુ રૂક્ષઃ ક્ષુદ્^ભય^આવહઃ પ્રોક્તઃ।
સ્નિગ્ધસ્ તાદૃક્ પ્રાચ્યાં શસ્ત્રાખ્યો ડમર^મરકાય॥

દૃશ્યો +અમાવાસ્યાયાં કપાલકેતુઃ સધૂમ્ર^રશ્મિ^શિખઃ।
પ્રાઙ્ નભસો +અર્ધવિચારી ક્ષુત્^મરક^અવૃષ્ટિ^રોગ^કરઃ॥

પ્રાગ્ *વૈશ્વાનર[ક્.વશ્વાનર, ક્ઽસ્ ત્ર્. વૈશ્વાનર]માર્ગે શૂલાગ્રઃ શ્યાવ^રૂક્ષ^તામ્ર^અર્ચિઃ।
નભસસ્ત્રિભાગગામી રૌદ્ર ઇતિ કપાલતુલ્યફલઃ॥

અપરસ્યાં ચલકેતુઃ શિખયા યામ્યાગ્રયાઙ્ગુલ^ઉચ્છ્રિતયા।
ગચ્છેદ્ યથા યથોદક્ તથા તથા દૈર્ઘ્યમ્ આયાતિ॥

સપ્તમુનીન્ સંસ્પૃશ્ય ધ્રુવમ્ અભિજિતમ્ એવ ચ પ્રતિનિવૃત્તઃ।
નભસો +અર્ધમાત્રમ્ ઇત્વા યામ્યેન^અસ્તમ્ સમુપયાતિ॥

હન્યાત્ પ્રયાગકૂલાદ્ યાવદ્ અવન્તીં ચ *પુષ્કરારણ્યમ્[ક્.પુષ્કરાણ્યમ્]।
ઉદગ્ અપિ ચ દેવિકામ્ અપિ ભૂયિષ્ઠં મધ્યદેશાખ્યમ્॥

અન્યાન્ અપિ સ દેશાન્ ક્વ ચિત્ ક્વ ચિદ્ ધન્તિ રોગદુર્ભિક્ષૈઃ।
દશ માસાન્ ફલપાકો +અસ્ય કૈશ્ ચિદ્ અષ્ટાદશ પ્રોક્તઃ॥

પ્રાગર્ધરાત્રદૃશ્યો યામ્યાગ્રઃ શ્વેતકેતુર્ અન્યશ્ ચ।
ક ઇતિ યુગાકૃતિર્ અપરે યુગપત્તૌ સપ્તદિનદૃશ્યૌ॥

સ્નિગ્ધૌ સુભિક્ષશિવદાવ્ અથાધિકં દૃશ્યતે કનામા યઃ।
દશ વર્ષાણ્ય્ ઉપતાપં જનયતિ શસ્ત્ર^પ્રકોપકૃતમ્॥

શ્વેત ઇતિ જટાકારો રૂક્ષઃ શ્યાવો વિયત્ત્રિભાગગતઃ।
વિનિવર્તતે +અપસવ્યં ત્રિભાગશેષાઃ પ્રજાઃ કુરુતે॥

આધૂમ્રયા તુ શિખયા દર્શનમ્ આયાતિ કૃત્તિકાસંસ્થઃ।
જ્ઞેયઃ સ રશ્મિકેતુઃ શ્વેતસમાનં ફલં ધત્તે॥

ધ્રુવકેતુર્ અનિયત^ગતિ^પ્રમાણ^વર્ણ^આકૃતિર્ ભવતિ વિષ્વક્।
દિવ્ય^અન્તરિક્ષ^ભૌમો ભવત્ય્ અયં સ્નિગ્ધ ઇષ્ટફલઃ॥

સેનાઙ્ગેષુ નૃપાણાં ગૃહ^તરુ^શૈલેષુ ચ^અપિ દેશાનામ્।
ગૃહિણામ્ ઉપસ્કરેષુ ચ વિનાશિનાં દર્શનં યાતિ॥

કુમુદ ઇતિ કુમુદકાન્તિર્ વારુણ્યાં પ્રાક્શિખો નિશામ્ એકામ્।
દૃષ્ટઃ સુભિક્ષમ્ અતુલં દશ કિલ વર્ષાણિ સ કરોતિ॥

સકૃદ્ એકયામદૃશ્યઃ સુસૂક્ષ્મતારો +અપરેણ મણિકેતુઃ।
ઋજ્વી શિખાસ્ય શુક્લા સ્તનોદ્ગતા ક્ષીરધારેવ॥

ઉદયન્ન્ એવ સુભિક્ષં ચતુરો માસાન્ કરોત્ય્ અસૌ સાર્ધાન્।
પ્રાદુર્ભાવં પ્રાયઃ કરોતિ ચ ક્ષુદ્રજન્તૂનામ્॥

જલકેતુર્ અપિ ચ પશ્ચાત્ સ્નિગ્ધઃ શિખયાપરેણ ચ^ઉન્નતયા।
નવ માસાન્ સ સુભિક્ષં કરોતિ શાન્તિં ચ લોકસ્ય॥

ભવકેતુર્ એકરાત્રં દૃશ્યઃ પ્રાક્ સૂક્ષ્મતારકઃ સ્નિગ્ધઃ।
હરિલાઙ્ગૂલ^ઉપમયા પ્રદક્ષિણાવર્તયા શિખયા॥

યાવત એવ મુહૂર્તાન્ દર્શનમ્ આયાતિ નિર્દિશેત્^માસાન્।
તાવદ્ અતુલં સુભિક્ષં રૂક્ષે પ્રાણાન્તિકાન્ રોગાન્॥

અપરેણ પદ્મકેતુર્ મૃણાલગૌરો ભવેન્ નિશામ્ એકામ્।
સપ્ત કરોતિ સુભિક્ષં વર્ષાણ્ય્ અતિહર્ષયુક્તાનિ॥

આવર્ત ઇતિ નિશાર્ધે સવ્યશિખો +અરુણનિભો +અપરે સ્નિગ્ધઃ।
યાવત્ ક્ષણાન્ સ દૃશ્યસ્ તાવન્ માસાન્ સુભિક્ષકરઃ॥

પશ્ચાત્ સન્ધ્યાકાલે સંવર્તો નામ ધૂમ્ર^તામ્ર^શિખઃ।
આક્રમ્ય વિયત્ત્ર્યંશં શૂલાગ્ર^અવસ્થિતો રૌદ્રઃ॥

યાવત એવ મુહૂર્તાન્ દૃશ્યો વર્ષાણિ હન્તિ તાવન્તિ।
ભૂપાન્ શસ્ત્ર^નિપાતૈર્ ઉદય^ઋક્ષં ચ^અપિ પીડયતિ॥

યે શસ્તાસ્ તાન્ હિત્વા કેતુભિર્ *આધૂપિતે[ક્.આધૂમિતે] +અથ વા સ્પૃષ્ટે।
નક્ષત્રે ભવતિ વધો યેષાં રાજ્ઞાં પ્રવક્ષ્યે તાન્॥

અશ્વિન્યામ્ અશ્મકપં ભરણીષુ કિરાતપાર્થિવં હન્યાત્।
બહુલાસુ કલિઙ્ગેશં રોહિણ્યાં શૂરસેનપતિમ્॥

ઔશીનરમ્ અપિ સૌમ્યે જલજાજીવાધિપં તથાર્દ્રાસુ।
આદિત્યે +અશ્મક*નાથાન્[ક્.નાથં] પુષ્યે મઘધાધિપં હન્તિ॥

અસિકેશં ભૌજઙ્ગે પિત્ર્યે +અઙ્ગં પાણ્ડ્યનાથમ્ અપિ ભાગ્યે।
*ઔજ્જયિનિકમ્[ક્.ઔજ્જયનિકમ્] આર્યમ્ણે સાવિત્રે દણ્ડકાધિપતિમ્॥

ચિત્રાસુ કુરુક્ષેત્રાધિપસ્ય મરણં સમાદિશેત્ તજ્જ્ઞઃ।
કાશ્મીરક^કામ્બોજૌ નૃપતી પ્રાભઞ્જને ન સ્તઃ॥

ઇક્ષ્વાકુર્ અલક*નાથશ્[ક્.નાથૌ, ક્ઽસ્ ત્ર્. નાથો] ચ હન્યતે યદિ ભવેદ્ વિશાખાસુ।
મૈત્રે પુણ્ડ્રાધિપતિર્ *જ્યેષ્ઠાસુ ચ[ક્.જ્યેષ્ઠાસ્વથ] સાર્વભૌમવધઃ॥

મૂલે +અન્ધ્ર^મદ્રક^પતી જલદેવે કાશિપો મરણમ્ એતિ।
યૌધેયક^અર્જુનાયન^શિવિ^ચૈદ્યાન્ વૈશ્વદેવે ચ॥

હન્યાત્ કૈકયનાથં પાઞ્ચનદં સિંહલાધિપં વાઙ્ગમ્।
નૈમિષનૃપં કિરાતં શ્રવણાદિષુ ષટ્સ્વ્ ઇમાન્ ક્રમશઃ॥

ઉલ્કાભિતાડિતશિખઃ શિખી શિવઃ શિવતરો *+અતિદૃષ્ટો[ક્.અભિવૃષ્ટો] યઃ।
અશુભઃ સ એવ ચોલ^અવગાણ^સિતહૂણ^ચીનાનામ્॥

નમ્રા યતઃ શિખિ^શિખા^અભિસૃતા યતો વા
ઋક્ષં ચ યત્ સ્પૃશતિ તત્ કથિતાંશ્ ચ દેશાન્।
દિવ્ય^પ્રભાવ^નિહતાન્ સ યથા ગરુત્માન્
ભુઙ્ક્તે ગતો નરપતિઃ પરભોગિભોગાન્॥
12 અગસ્ત્યચારાધ્યાયઃ