Brihat Samhita · Chapter 103
prāyeṇa sūtreṇa vinākṛtāni prakāśa^randhrāṇi cirantanāni/
ratnāni śāstrāṇi ca yojitāni navair guṇair bhūṣayituṃ kṣamāṇi//
prāyeṇa gocaro vyavahāryo +atas tatphalāni vakṣyāmi/
nānāvṛttair āryā[K.tanno] mukhacapalatvaṃ *kṣamadhvaṃ naḥ [K.kṣamantv āryāḥ]//
māṇḍavya^giraṃ śrutvā na madīyā rocate +atha vā naivam/
sādhvī tathā na puṃsāṃ priyā yathā syāj jaghanacapalā//
sūryaḥ ṣaṭ^tri^daśa^sthitas tri^daśa^ṣaṭ^saptādyagaś candramā
jīvaḥ sapta^nava^dvi^pañcama^gato vakra^arkajau ṣaṭtrigau/
saumyaḥ ṣaḍ^dvi^catur^daśa^aṣṭama^gataḥ sūrye[K.ū.sarve] +apy upānte śubhāḥ
śukraḥ saptama^ṣaḍ^daśa^ṛkṣa^sahitaḥ śārdūlavat trāsakṛt//
janmany āyāsado +arkaḥ kṣapayati vibhavān koṣṭharoga^adhva^dātā
vitta^bhraṃśaṃ dvitīye diśati ca na sukhaṃ vañcanāṃ dṛgrujaṃ ca/
sthānaprāptiṃ tṛtīye *dhana^nicaya^mudā kalya^kṛc[K.dhananicayamudākalyakṛc] ca^ari^hartā[K.hantā]
rogān datte[K.dhatte] caturthe janayati ca muhuḥ sragdharā^bhoga^vighnam//
pīḍāḥ syuḥ pañcamasthe savitari bahuśo roga^ari^janitāḥ
ṣaṣṭhe +arko hanti rogān kṣapayati ca ripūn śokāṃś ca nudati/
adhvānaṃ saptamastho jaṭhara^gada^bhayaṃ dainyaṃ ca kurute/
ruk^trāsau[K.rukkāsau] ca^aṣṭamasthe bhavati suvadanā na svāpi vanitā//
ravāv āpaddainyaṃ rug iti navame vitta[K.citta]ceṣṭāvirodho
jayaṃ prāpnoty ugraṃ daśama^gṛhage karma^siddhiṃ krameṇa/
jaya^sthānaṃ[K.jayaṃ sthānaṃ] mānaṃ vibhavam api ca^ekādaśe roganāśaṃ
suvṛttānāṃ ceṣṭā bhavati saphalā dvādaśe na^itareṣām//
śaśī janmany anna^pravara^śayana^ācchādana^karo
dvitīye mānārthān[K.mānārthau] glapayati savighnaś ca bhavati/
tṛtīye vastra^strī^dhana^vijaya[K.nicaya]saukhyāni labhate
caturthe +aviśvāsaḥ śikhariṇi bhujaṅgena sadṛśaḥ//
dainyaṃ vyādhiṃ śucam api śaśī pañcame mārgavighnaṃ
ṣaṣṭhe vittaṃ janayati sukhaṃ śatrurogakṣayaṃ ca/
yānaṃ mānaṃ śayanam aśanaṃ saptame vittalābhaṃ
mandākrānte phaṇini himagau ca aṣṭame bhīr na kasya//
navama^gṛhago bandha^udvega^śrama^udararogakṛd
daśama^bhavane ca ājñā^karma^prasiddhi^karaḥ *śaśī[K.omitted]/
upacaya^suhṛtsaṃyoga^arthapramodam upāntyago
vṛṣabha^caritān doṣān antye[K.ante] karoti ca[K.hi] savyayān//
kuje +abhighātaḥ prathame dvitīye narendrapīḍā kalahāridoṣaiḥ/
bhṛśaṃ ca pitta^anala^*caura^rogair[K.rogacaurair] upendravajra^pratimo +api yaḥ syāt//
tṛtīyagaś caura^kumārakebhyo
bhaumaḥ sakāśāt phalam ādadhāti/
pradīptim ājñāṃ dhanam aurṇikāni
dhātv^ākara^ākhyāni kila aparāṇi//
bhavati dharaṇije caturthage jvara^jaṭhara^gada^asṛg^udbhavaḥ/
kupuruṣa^janitāc ca saṅgamāt prasabham api karoti ca aśubham//
ripu^gada^kopa^bhayāni pañcame
tanayakṛtāś ca śuco mahīsute/
dyutir api na asya ciraṃ bhavet sthirā
śirasi kaper iva mālatī yathā[K.kṛtā]//
ripu^bhaya^kalahair vivarjitaḥ sakanaka^vidruma^tāmra^*kāmagaḥ[K.kāgamaḥ ū.cāgama]/
ripubhavana^gate mahīsute kim aparavaktra^vikāram īkṣate//
kalatra^kalaha^akṣi^rug^jaṭhararoga^kṛt saptame
kṣarat^kṣataja^rūkṣitaḥ kṣapita[K.kṣayita]^vitta^māno +aṣṭame/
kuje navama^saṃsthite paribhava^arthanāśa^ādibhir
vilambitagatir bhavaty abala^deha^dhātu^klamaiḥ//
daśama^gṛhagate samaṃ mahīje vividha^dhana^āptir upāntyage jayaś ca/
janapadam upari sthitaś ca bhuṅkte vanam iva ṣaṭcaraṇaḥ supuṣpita^agram//
nānāvyayair dvādaśage mahīsute
santāpyate +anartha^śataiś ca mānavaḥ/
strī^kopa^pittaiś ca sanetra^vedanair
yo +api indravaṃśa^abhijanena garvitaḥ//
duṣṭa^vākya^piśuna^ahita^bhedair bandhanaiḥ sakalahaiś ca hṛtasvaḥ/
janmage śaśisute pathi gacchan svāgate +api kuśalaṃ na śṛṇoti//
paribhavo dhanagate dhanalabdhiḥ sahajage śaśisute hṛdaya^āptiḥ[K.ū.suhṛdāptiḥ]/
nṛpati^śatru^bhaya^śaṅkita^*cito[K.citto] drutapadaṃ vrajati duścaritaiḥ svaiḥ//
caturthage svajana^kuṭumba^vṛddhayo
dhana^āgamo bhavati ca śītaraśmije/
suta^sthite tanaya^kalatra^vigraho
niṣevate na ca rucirām api striyam//
saubhāgyaṃ vijayam atha unnatiṃ ca ṣaṣṭhe
vaivarṇyaṃ kalaham atīva saptame jñaḥ/
mṛtyusthe jaya^suta[K.sutajaya]^vastra^vitta^lābhā
naipuṇyaṃ bhavati mati^praharṣaṇīyam//
vighnakaro navamaḥ śaśiputraḥ karmagato ripuhā dhanadaś ca/
sapramadaṃ śayanaṃ ca vidhatte tadgṛhado +atha *kathāṃ staraṇaṃ ca[K.kathāstaraṇaṃ]//
dhana^*suta^sukha[K.sukhasuta]^yoṣin^mitra^*vāha[K.vāhya]^āpti^tuṣṭis
tuhinakiraṇa^putre lābhage mṛṣṭa^vākyaḥ/
ripu^paribhava^rogaiḥ pīḍito dvādaśasthe
na sahati paribhoktuṃ mālinī^yoga^saukhyam//
jīve janmany apagata^dhana^dhīḥ
sthāna^bhraṣṭo bahu^kalaha^yutaḥ/
prāpya arthe +arthān vyarir api kurute
kāntā^āsya^abje bhramaravilasitam//
sthāna^bhraṃśāt kārya^vighātāc ca tṛtīye
+anekaiḥ[K.naikaiḥ] kleśair bandhujana^utthaiś ca caturthe/
jīve śāntiṃ pīḍitacittaś ca sa vinded[K.vinden]
naiva grāme nāpi vane matta^mayūre//
janayati ca tanayabhavanam upagataḥ
parijana^śubha^suta^kari^turaga^vṛṣān/
sakanaka^pura^gṛha^yuvati^vasana^kṛn
maṇiguṇanikara^kṛd api vibudha^guruḥ//
na sakhī^vadanaṃ tilakojjvalaṃ
na *ca vanaṃ[K.bhavanaṃ] śikhi^kokila^nāditam/
hariṇa^pluta^śāva^vicitritaṃ
ripugate manasaḥ sukhadaṃ gurau//
tridaśaguruḥ śayanaṃ ratibhogaṃ
dhanam aśanaṃ kusumāny upavāhyam/
janayati saptamarāśim upeto
lalitapadāṃ ca giraṃ dhiṣaṇāṃ ca//
bandhaṃ vyādhim ca^aṣṭame śokam ugraṃ
mārga^*kleśān[K.kleśaṃ] mṛtyu^tulyāṃś ca rogān/
naipuṇyā^ājñā^putra^karma^artha^siddhiṃ
dharme jīvaḥ śālinīnāṃ ca lābham//
sthāna^kalya^dhana^hā daśa^ṛkṣagas
tatprado bhavati lābhago guruḥ/
dvādaśe +adhvani viloma^duḥkha^bhāg
yāti yady api naro rathoddhataḥ//
prathamagṛha^upago bhṛgusutaḥ smara^upakaraṇaiḥ
surabhi^manojña^gandha^kusuma^ambarair upacayam/
śayana^gṛha^āsana^aśana^yutasya ca anukurute
samada^vilāsinī^mukha^saroja^ṣaṭcaraṇatām//
śukre dvitīyagṛhage prasava^artha^dhānya^
bhūpāla^*sannata[K.sannati]^kuṭumba^hitāny avāpya/
saṃsevate kusuma^ratna^vibhūṣitaś ca
kāmaṃ vasantatilaka^dyuti^mūrdhajo +api//
ājñā^artha^māna^āspada^bhūti^vastra^śatru^kṣayān daityagurus tṛtīye/
datte[K.dhatte] caturthaś ca suhṛt^samājaṃ rudra^indra^vajra^pratimāṃ ca śaktim//
janayati śukraḥ pañcamasaṃstho guru^paritoṣaṃ bandhujana^āptim/
suta^dhana^labdhiṃ mitra^sahāyān anavasitatvaṃ ca ari^baleṣu//
ṣaṣṭho bhṛguḥ paribhava^roga^tāpadaḥ
strīhetukaṃ janayati saptamo +aśubham/
yāto +aṣṭamaṃ bhavana^paricchada^prado
lakṣmīvatīm upanayati striyaṃ ca saḥ//
navame tu dharma^vanitā^sukha^bhāg
bhṛguje +artha^vastra^nicayaś ca bhavet/
daśame +avamāna^kalahān niyamāt
pramitākṣarāṇy api vadan labhate//
upāntyago bhṛgo sutaḥ suhṛd^dhana^anna^gandha^daḥ/
dhana^ambara^āgamo +antyagaḥ sthiras tu na^ambara^āgamaḥ//
prathame ravije viṣa^vahni^hataḥ svajanair viyutaḥ kṛta^bandhu^vadhaḥ/
paradeśam upaity asuhṛd^bhavano vimukha^artha^suto +aṭaka^dīna^mukhaḥ//
cāravaśād dvitīyagṛhage dinakara^tanaye
rūpa^sukha^apavarjita^tanur vigata^mada^balaḥ/
anyaguṇaiḥ kṛtaṃ vasucayam tad api khalu bhavaty
ambv iva vaṃśapatrapatitaṃ na bahu na ca ciram//
sūryasute tṛtīyagṛhage dhanāni labhate
dāsa^paricchada^uṣṭra^mahiṣā^aśva^kuñjara^kharān/
sadma^vibhūti^saukhyam amitaṃ gada^vyuparamaṃ
bhīrur api praśāsty adhiripūṃś ca vīra^lalitaiḥ//
caturthaṃ gṛhaṃ sūryaputre +abhyupete
suhṛd^vitta^bhārya^ādibhir viprayuktaḥ/
bhavaty asya sarvatra ca^asādhu duṣṭaṃ
bhujaṅga^prayāta^anukāraṃ ca cittam//
suta^dhana^parihīṇaḥ pañcamasthe
pracura^kalaha^yuktaś ca arkaputre/
vinihata^ripu^rogaḥ ṣaṣṭhayāte
pibati ca vanitā^āsyaṃ śrī^puṭoṣṭham//
gacchaty adhvānaṃ saptame ca aṣṭame ca
hīnaḥ strī^putraiḥ sūryaje dīnaceṣṭaḥ/
tadvad dharmasthe vaira^hṛd^roga^bandhair
dharmo +apy ucchidyed vaiśvadevī^kriyā^ādyaḥ//
karma^prāptir daśame +arthakṣayaś ca
vidyā^kīrtyoḥ parihāniś ca saure/
taikṣṇyaṃ lābhe parayoṣārtha^*lābhaś[K.lābhā]
ca antye[K.ante] prāpnoty api śoka^ūrmimālām//
api kālam apekṣya ca pātraṃ śubhakṛd vidadhāty anurūpam/
na madhau bahu kaṃ kuḍave vā[K.ca] visṛjaty api meghavitānaḥ//
raktaiḥ puṣpair gandhais tāmraiḥ kanaka^vṛṣa^bakula^kusumair divākara^bhūsutau
bhaktyā pūjyāv indur dhenvā sitakusuma^rajata^madhuraiḥ sitaś ca madapradaiḥ/
kṛṣṇadravyaiḥ sauriḥ saumyo maṇi^rajata^tilaka^kusumair guruḥ paripītakaiḥ
prītaiḥ pīḍā na syād uccād yadi patati viśati yadi vā bhujaṅgavijṛmbhitam//
śamaya^udgatām aśubhadṛṣṭim api vibudhaviprapūjayā/
śānti^japa^niyama^dāna^damaiḥ sujana^abhibhāṣaṇa^samāgamais tathā//
ravi^bhaumau pūrvārdhe śaśisaurau kathayato +antyagau rāśeḥ/
sadasal^lakṣaṇam āryagīty^upagītyor yathāsaṃkhyam//
ādau yādṛk saumyaḥ paścād api tādṛśo bhavati/
upagīter mātrāṇāṃ gaṇavat satsamprayogo vā//
āryāṇām api kurute vināśam antargurur viṣamasaṃsthaḥ/
gaṇa iva ṣaṣṭhe dṛṣṭaḥ sa[K.ca] sarvalaghutāṃ janaṃ[K.gato] nayati//
aśubha^nirīkṣitaḥ śubha^phalo balinā balavān
aśubha^phala^pradaś ca śubha^dṛg^viṣaya^upagataḥ/
aśubhaśubhāv api svaphalayor vrajataḥ samatām
idam api gītakaṃ ca khalu narkuṭakaṃ ca yathā//
nīce +aribhe +aste *ca aridṛṣṭasya[K's tr. aridṛṣṭasya] sarvaṃ vṛthā yat[K's tr. yathā] parikīrtitam/
purato +andhasya iva kāminyāḥ savilāsa^kaṭākṣa^nirīkṣaṇam//
sūryasuto +arkaphalasamaś candrasutaś chandataḥ samanuyāti yathā/
skandhakam āryāgītir vaitālīyaṃ ca māgadhī gāthā^āryām//
sauro +arkaraśmi^*yogāt[K.rāgāt] savikāro labdha^vṛddhir adhikataram/
pittavad ācarati nṛṇāṃ pathyakṛtāṃ na tu tathā^āryāṇām//
yādṛśena graheṇa^indur yuktas tādṛg bhavet so +api/
mano^vṛtti^samāyogād vikāra iva vaktrasya//
pañcamaṃ *laghu sarveṣu[K.sarvapādeṣu] saptamaṃ dvi^caturthayoḥ/
yadvat^śloka^akṣaraṃ tadval laghutāṃ yāti duḥsthitaiḥ//
prakṛtyā^api laghur yaś ca vṛttabāhye vyavasthitaḥ/
sa yāti gurutāṃ loke yadā syuḥ susthitā grahāḥ//
prārabdham asusthitair grahair yat karma^ātma^vivṛddhaye budhaiḥ[K.+abudhaiḥ]/
vinihanti tad eva karma tān vaitālīyam iva ayathākṛtam//
sausthityam avekṣya yo grahebhyaḥ kāle prakramaṇaṃ karoti rājā/
aṇunā api sa pauruṣeṇa vṛttasya^aupacchandasikasya yāti pāram//
upacaya^bhavana^upayātasya bhānor dine kārayed dhema^tāmra^aśva^kāṣṭha^asthi^carma^aurṇika^adri^druma^tvag^nakha^vyāla^caura^āyudhīya^aṭavī^krūra^rājopaseva^abhiṣeka^auṣadha^kṣauma^paṇyādi^gopāla^kāntāra^vaidya^aśma^kūṭa^avadāta^abhivikhyāta^śūra^āhavaślāghya^*yāyy[K.yājya]^*agnikarmāṇi[K.^agnikāryāṇi] siddhyanti lagnasthite vā ravau/
śiśirakiraṇa^vāsare tasya va apy udgame kendrasaṃsthe +atha vā bhūṣaṇaṃ śaṅkha^muktā^abja^rūpya^ambu^yajña^ikṣu^bhojya^aṅganā^kṣīra^susnigdhavṛkṣa^kṣupa^anūpa^dhānya^dravadravya^*vipra^adhva^gīta[K.viprāśvaśīta]kriyā^śṛṅgi^kṛṣyādi^senādhipa^ākranda^bhūpāla^saubhāgya^naktañcara^ślaiṣmika^dravya^mātulya[K.mātuṅga]puṣpa^ambara^ārambha^siddhir bhavet//
kṣititanaya^dine prasiddhyanti[K.prasidhyanti] dhātvākarādīni sarvāṇi kāryāṇi cāmīkara^agni^pravāla^āyudha^kraurya^caurya^abhighāta^aṭavī^durga^senādhikārās tathā rakta^puṣpa^drumā raktam anyac ca tiktaṃ kaṭu^dravya^kūṭa^ahi^pāśa^arjita^svāḥ kumārā bhiṣak^śākyabhikṣu^kṣapāvṛtti^kośeśa[K.kauśeya]^śāṭhyāni siddhyanti[K.sidhyanti] dambhās tathā//
harati[U.harita, K.harita]maṇi^mahī^sugandhīni vastrāṇi sādhāraṇaṃ nāṭakaṃ śāstra^vijñāna^kāvyāni sarvāḥ kalā^yuktayo mantra^dhātu^kriyā^vāda^naipuṇya^puṇya^vratāyoga^dūtās tathā^āyuṣya^māyā^anṛta^snāna^hrasvāṇi dīrghāṇi madhyāni ca chandataś[K.cchandanaś] caṇḍavṛṣṭi^prayāta^anukārīṇi kāryāṇi siddhyanti[K.sidhyanti] saumyasya lagne +ahni vā//
suraguru^divase kanakaṃ rajataṃ turagāḥ kariṇo vṛṣabhā bhiṣag^auṣadhayaḥ[K.oṣadhayaḥ]
dvija^pitṛ^sura^kārya^puraḥsthita^gharma^nivāraṇa^cāmara^bhūṣaṇa^bhūpatayaḥ/
vibudha^bhavana^dharmasamāśraya^maṅgala^śāstra^manojña^balaprada^satyagiraḥ
vrata^havana^dhanāni ca siddhikarāṇi tathā rucirāṇi ca varṇaka^daṇḍakavat//
bhṛgusutadivase ca citra^vastra^vṛṣya^veśya^kāminī^vilāsa^hāsa^yauvanopabhoga^ramya^bhūmayaḥ
sphaṭika^rajata^manmatha^upacāra^vāhana^ikṣu^śārada^prakāra^go^vaṇik^kṛṣīvala^auṣadha^ambujāni ca/
savitṛsutadine ca kārayen mahiṣy^aja^uṣṭra^kṛṣṇaloha^dāsa^vṛddha^nīca^karma^pakṣi^caura^pāśikān
cyutavinaya^viśīrṇabhāṇḍa^hasty^apekṣa^vighnakāraṇāni ca anyathā na sādhayet samudrago +apy apāṃ kaṇam//
vipulām api buddhvā chandovicitiṃ bhavati kāryam etāvat/
śruti^sukhada^vṛtta^saṃgraham imam āha varāhamihiro +ataḥ//
104 rūpasatrādhyāyaḥ
Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0