Brihadaranyaka Upanishad (with commentary) · Chapter 3.2

BrhUpBh_3,1.10 yājñavalkyeti hovāceti pūrvavat /
kati stotriyāḥ stopyatītyayamudgātā /
stotriyā nāma ṛksāmasamudāyaḥ katipayānāmṛcām /
stotriyāvāśamyāvāyāḥ kāścana ṛcaḥ, tā sarvāstistra evetyāha /
tāśca vyākhyātāḥ- muronuvākyā ca yājyā ca śasyaiva tṛtīyeti /
tatra pūrvamuktam - yatkiñcedaṃ prāṇabhṛta sarve jayatīti tat kena sāmānyena? ityucyate - katamāstāstistra ṛco yā adhyātmaṃ bhavantīti /
prāṇa eva puronuvākyā, paśabdasāmānyāt /
avāno yājyā, ānantaryāt /
apānena hi prattaṃ havirdevatā grasanti, yāgaśca pradānam /
vyānaḥśasyā -"aprāṇannanapānannṛcamabhivyāharati"(cha. u. 1 / 3 / 4) / iti śratyantarāt /
kiṃ tābhirjayatīti vyākhyātam /
tatra viśeṣasambandhasāmānyamanuktamihocyate, sarvamanyad vyākhyātam /
lokasambandhasāmānyena pṛthivīlokamevapuronuvākyayā jayati, antarikṣalokaṃ yājyayā, madhyamatvasāmānyāt /
dyulokaṃśasyayordhvatvasāmānyāt /
tato ha tasmādātmanaḥ praśnanirṇayādasau hotā aśvala upararāma nāyamasmadgecara iti //10//
iti tṛtīyādhyāye prathamamaśvalabrāhmaṇam //1//
ākhyāyikāsambandhaḥ prasiddha eva /
mṛtyoratimuktirvyākhyātā kālalakṣaṇāt karmalakṣaṇācca /
kaḥ punarasau mṛtyuryasmādatimuktirvyākhyātā? sa ca svābhāvikājñānāsaṅgāspado 'dhyātmādhibhūtāviṣayaparicchinno grahātigrahalakṣaṇo mṛtyuḥ /
tasmāt paricchinnarūpānmṛtyoratimuktasya rūpāṇyaganyādityādīnyudgīthaprakaraṇe vyākhyātāni /
aśvalapraśnecatadgato viśeṣaḥ kaścit /
taccaitat karmaṇāṃ jñānasahitānāṃ phalam /
etasmāt sādhyasādhanarūpāt saṃsārānmokṣaḥ kartavya ityatobandhanarūpasyamṛtyoḥ svarūpamucyate /
baddhasya hi mokṣaḥ kartavyaḥ /
yadapyatimuktasya svarūpamuktaṃ tatrāpi grahātigrahābhyāmavinirmukta eva mṛtyurūpābhyām /
tathā coktaṃ"aśanāyāhimṛtyuḥ"(bṛ.u.1 / 2 / 1) "eṣa eva mṛtyuḥ"iti /
ādityasthaṃ puruṣamaṅgīkṛtyāha"eko mṛtyurvahavā"iti ca /
tadātmabhāvāpanno hi mṛtyorāptimatimucyata ityucyate /
na ca tatra grahātigrahau mṛtyurūpau nastaḥ /
"athaitasya manaso dyauḥ śarīraṃ jyotīrūpamasāvādityaḥ"(bṛ. u. 1 / 5 / 12) 'manaśva'grahaḥ sa kāmenātigrāheṇa gṛhītaḥ"(3 / 2 / 7) iti, vakṣyati"prāṇo vai grahaḥ so 'pānenātigrāheṇa"(3 / 2 / 2) iti,"vāgvai grahaḥ sa nāmnātigrāheṇa"(3 / 2 / 3) iti ca /
tathā vyannavibhāge vyākhyātamasmābhiḥ /
suvicāritaṃ caitad yadeva pravṛttikāraṇaṃ tadeva nivṛttikāraṇaṃ na bhavatīti /
kecittu sarvameva nivṛttikāraṇaṃ manyante /
ataḥ kāgṇāt pūrvasmātpūrvasmānmṛtyormucyate uttaramuttaraṃ pratipadyamāno vyāvṛttyarthameva prati padyate na tu tādarthyam, ityata ā dvaitakṣayāta sarvaṃ mṛtyuḥ, dvainakṣaye tu paramārthatā mṛtyorāptimatimucyate /
ataśca āpekṣikī gauṇī muktirantarāle /
sarvametad evat abārhadāraṇyakam /
nanu sarvaikatvaṃ mokṣaḥ"tasmāttatsarvamabhavat"(bṛ. u. 1 / 4 / 10) iti śruteḥ /
bāḍhaṃ bhavatyetadapi, natu"grāmakāmo yajeta, paśukāmo yajeta"ityādiśrutīnāṃ tādarthyam /
yadi hyadvaitārthatvameva āsāṃ grāmapaśusvargādyarthatvaṃ nāstīti grāmapaśusvargādayo na gṛhyeran, gṛhyante tu karmaphalavaicitryaviśeṣāḥ /
yadi ca vaidikānāṃ karmaṇāṃ tādarthyameva, saṃsāra eva nābhaviṣyat /
atha tādarthye 'pi anuniṣpāditapadārthasvabhāvaḥ saṃsāra iti cet /
yathā ca rūpadarśanārtha āloke sarvo 'pi tatrasthaḥ prakāśyata eva /
na;pramāṇānupapatteḥ /
advaitārthatve vaidikānāṃ karmaṇāṃ vidyāsahitānām anyaspānuniṣpāditatve pramāṇānupapattiḥ /
na pratyakṣaṃ nānumānamata eva ca nāgamaḥ /
ubhayam ekena vākyena pradarśyata iti cet kulyāpraṇayanālokādivat /
tannevam;vākyadharmānupapatteḥ /
na ca ekavākyagatasyārthasya pravṛttinivṛttisādhanatvamavagantuṃ śakyate /
kulyāpraṇayanālokādāvarthasya pratyakṣatvādadoṣaḥ /
yadapyucyate mantrā asminnartheḥ dṛṣṭā iti /
ayameva tu tāvadarthaḥ pramāṇāgamyaḥ /
mantrāḥ punaḥ kim asminnartha āhosvidanyasminnartha iti mṛgyametat /
tasmād grahātiprahalakṣaṇo mṛtyurbandhaḥ, tasmānbhokṣo vaktavya ityata idamārabhyate na ca jānīmo viṣayasandhāvivāntarāle 'vasthānamardhajaratīyaṃ kauśalam /
yattu mṛtyoratimucyata ityukatvā grahātigrahāvucyete, tacvarthasambandhāt /
sarvo 'yaṃ sādhyasādhanalakṣaṇo bandhaḥ, grahātigrahāvinirmokāt /
nigaḍe hi nirjñāte nigaḍitasya mokṣāya yatnaḥ kartavyo bhavati;tasmātādarthyenārambhaḥ /
START BrhUp 3,2.1
atha hainaṃ jāratkārava ārtabhāgaḥ papraccha |
yājñavalkyeti hovāca -- kati grahāḥ katy atigrahā iti |
aṣṭau grahā aṣṭāv atigrahā iti |
ye te 'ṣṭau grahā aṣṭāv atigrahāḥ katame ta iti

BrhUpBh_3,2.1 atha hainaṃ haśabda aitihyārthaḥ /
athānantaramaśvala uparate prakṛtaṃ yājñavalkyaṃ jaratkārugotro jāratkārava ṛtabhāgasyāpatyamārtabhāgaḥ papraccha yājñavalkyeti hovācetyabhimukhokaraṇāya /
pūrvavatpraśnaḥ kati grahāḥ katyatigrahā iti /
itiśabdo vākyaparisamāptyarthaḥ /
tatra nirjñāteṣu vā grahātigraheṣu praśnaḥ syādanirjñāteṣu vā /
yadi tāvadgrahā atigrahāśca nirjñātāstadā tadgatasyāpi guṇasya saṃkhyāyā nijñātatvātkati grahāḥ katyatigrahā iti saṃkhyāviṣayaḥ praśno nopapadyate /
athanirjñātāstadā saṃkhyeyaviṣayapraśna iti ke grahāḥ ke 'tigrahā iti praṣṭavyaṃ na tu kati grahāḥ katyatigrahā iti praśnaḥ /
api ca nirjñātasāmānyakeśu viśeṣavijñānāya praśno bhavati yathā katame 'tra kaṭhāḥ katame 'tra kālāpā iti /
na cātra grahātigrahā nāma padārthāḥ kecana loke prasiddhāḥ /
yena viśeṣārthaḥ praśnaḥ syāt /
nanu cātimucyata ityuktaṃ grahagṛhotasya hi mokṣaḥ sa muktiḥ sātimuktiriti hi dviruktam /
tasmātprāptā grahā atigrahāśca /
nanu tatrāpi catvāro grahā atigrahāśca nirjñātā vākcakṣuḥ prāṇamanāṃsi tatra katīti praśno nopapadyate nirjñātatvāt /
na /
anavadhāraṇārthatvāt /
na hi catuṣṭvaṃ tatra vivakṣitamiha tu grahātigrahādarśane 'ṣṭhatvaguṇavivakṣayā katoti praśna upapadyata eva /
tasmātsa muktiḥ sātimuktiriti muktyatiktī dvirukte grahātigrahā api siddhāḥ /
ataḥ katisaṃkhyākā grahāḥ kati vātigrahā iti pṛcchati /
itara āha-aṣṭau grahā aṣṭāvatigrahā iti /
ye te 'ṣṭau grahā abhihitāḥ katame te niyamena grahītavyā iti //1//
START BrhUp 3,2.2
prāṇo vai grahaḥ |
so 'pānenātigraheṇa gṛhītaḥ |
prāṇena hi gandhāñ jighrati

BrhUpBh_3,2.2 tatrā'ha /
prāṇo vai grahaḥ prāṇa iti ghrāṇamucyate /
prakaraṇāt /
vāyusahitaḥ saḥ /
apāneneti gandhenetyetat /
apānasacivatvādapāno gandha ucyate /
apānopahṛtaṃ hi gandhaṃ ghrāṇena sarvo loko jighrati /
tadetaducyate 'pānena hi gandhāñjighratīti //2//
START BrhUp 3,2.3-9
vāg vai grahaḥ |
sa nāmnātigraheṇa gṛhītaḥ |
vācā hi nāmāny abhivadati

jihvā vai grahaḥ |
sa rasenātigraheṇa gṛhītaḥ |
jihvayā hi rasān vijānāti

cakṣur vai grahaḥ |
sa rūpeṇātigraheṇa gṛhītaḥ |
cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati

śrotraṃ vai grahaḥ |
sa śabdenātigraheṇa gṛhītaḥ |
śrotreṇa hi śabdāñ śṛṇoti

mano vai grahaḥ |
sa kāmenātigraheṇa gṛhītaḥ |
manasā hi kāmān kāmayate

hastau vai grahaḥ |
sa karmaṇātigraheṇa gṛhītaḥ |
hastābhyāṃ hi karma karoti

tvag vai grahaḥ |
sa sparśenātigraheṇa gṛhītaḥ |
tvacā hi sparśān vedayata |
ity aṣṭau grahā aṣṭāv atigrahāḥ

BrhUpBh_3,2.3-9 vāgvai grahaḥ /
vācā hyadhyātmaparicchinnayā'saṅgaviṣayāspadayāsatyānṛtāsabhyabībhatsād ivacaneṣu vyāpṛtayā gṛhīto loko 'pahṛtastena /
vāggrahaḥ sa nāmnātigrāreṇa gṛhītaḥ sa vāgākhyo graho nāmnā vaktavyena viṣayeṇātigraheṇa atigrāheṇeti daighyaṃ chāndasaṃ nāma vaktavyārthā hi vāktena vaktavyenārthena tādarthyena prayuktā vāktena vaśīkṛtā tena tatkāryamakṛtvā naiva tasyā mokṣaḥ /
ato nāmnātigrāheṇa gṛhītā vāgityucyate /
vaktavyāsaṅgena hi pravṛttā sarvānarthairyujyate /
samānamanyat /
ityete tvakparyantā aṣṭau grahāḥ sparśaparyantāścaite 'ṣṭāvatigrahā iti // 3-9 //
START BrhUp 3,2.10
yājñavalkyeti hovāca -- yad idaṃ sarvaṃ mṛtyor annaṃ kā svit sā devatā yasyā mṛtyur annam iti |
agnir vai mṛtyuḥ so 'pām annam |
apa punarmṛtyuṃ jayati

BrhUpBh_3,2.10 upasaṃhṛteṣu grahātigraheṣvāha punaḥ - yājñavalkyeti hovāca /
yadidaṃ sarvaṃ mṛtyorannaṃ yadidaṃ vyākṛtaṃ sarvaṃ mṛtyorannaṃ sarvaṃ jāyate vipadyate ca grahātigrahalakṣaṇena mṛtyunā grastam /
kāsvitkā nu syātsā devatā yasyā devatāyā mṛtyurapyannaṃ bhavet /
"mṛtyuryasyopasecanam"iti śrutyantarāt /
ayamabhiprāyaḥ praṣṭuḥ /
yadi mṛtyormṛtyuṃ vakṣyatyanavasthā syāt /
atha na vakṣyatyasmādgrahātigrahalakṣaṇānmṛtyormokṣo nopapadyate /
grahātigrahamṛtyuvināśe hi mokṣaḥ yāt /
sa yadi mṛtyorapi mṛtyuḥ syādbhavedgrahātigrahalakṣaṇasya mṛtyorvināśaḥ ato durvacanaṃ praśnaṃ manvānaḥ pṛcchati kāsvitsā devateti /
asti tāvanmṛtyormṛtyuḥ /
nanvanavasthā syāttasyāpyanyo mṛtyuriti /
nānavasthā /
sarvamṛtyormṛtyvantarānupapatteḥ /
kathaṃ punaravagamyate 'sti mṛtyormṛtyuriti /
dṛṣṭatvāt /
agnistāvatsarvasya dṛṣṭo mṛtyurvināśakatvāt /
so 'dbhirbhakṣyate so 'gnirapāmannam /
gṛhāṇa tarhyasti mṛtyormṛtyuriti /
tena sarvaṃ grahātigrahajātaṃ bhakṣyate mṛtyormṛtyunā /
tasminbandhane nāśite mṛtyunā bhakṣite saṃsārānmokṣa upapanno bhavati /
bandhanaṃ hi grahātigrahalakṣaṇamuktaṃ tasmācca mokṣa upapadyata ityetatprasādhitam /
ato bandhamokṣāya puruṣaprayāsaḥ saphalo bhavatyato 'pajayati punarmṛtyum //10//
START BrhUp 3,2.11
yājñavalkyeti hovāca -- yatrāyaṃ puruṣo mriyata ud asmāt prāṇāḥ krāmanty āho neti |
neti hovāca yājñavalkyaḥ |
atraiva samavanīyante |
sa ucchvayati |
ādhmāyati |
ādhmāto mṛtaḥ śete

BrhUpBh_3,2.11 pareṇa mṛtyunā mṛtyau bhakṣite paramātmadarśanena yo 'sau mukto vidvānso 'yaṃ puruṣo yatra yasminkāle mriyata udūrdhvamasmādbrahmavido mriyamāṇātprāṇā vāgadayo grahā nāmādayaścātigrahā vāsanārūpā antasthāḥ prayojakāḥ kāmatnyūrdhvamutkrāmantyāhosvinneti /
neti hovāca yājñavalkyo notkrāmantyatraivāsminneva pareṇā'tmanāvibhāgaṃ gacchanti viduṣi kāryāṇi karaṇāni ca svayonau parabrahmasatattave samavanīyanta ekībhāvena samavasṛjyante pralīyanta ityarthaḥ /
ūrmaya ida samudre /
tathā ca śrutyantaraṃ kalāśabdavācyānāṃ prāṇānāṃ parasminnātmani pralayaṃ darśayati -"evamevāsya paridraṣṭurimāḥ ṣoḍaśa kalāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchantī"ti /
iti pareṇā'tmanāvibhāgaṃ gacchantīti darśitam /
na tarhi mṛto, nahi, mṛtaścāyaṃ yasmātsa ucchvayatyucchūnatāṃ pratipadyata ādhmāyati bāhyena vāyunā pūryate dṛtivadādhmāto mṛtaḥ śete niśceṣṭaḥ bandhananāśe muktasya na kvacidgamanamiti vākyārthaḥ //11//
START BrhUp 3,2.12
yājñavalkyeti hovāca -- yatrāyaṃ puruṣo mriyate |
kim enaṃ na jahātīti |
nāmeti |
anantaṃ vai nāmānantā viśve devāḥ |
anantam eva sa tena lokaṃ jayati

BrhUpBh_3,2.12 muktasya kiṃ prāṇā eva samavanoyanta āhosvittatprayojakamapi sarvam /
atha prāṇā eva na tatprayojakaṃ sarva, prayojake vidyamāne punaḥ prāṇānāṃ prasaṅgaḥ /
atha sarvameva kāmakarmādi, tato mokṣa upapadyata ityevamartha uttaraḥ praśnaḥ /
yājñavalkyeti hovāca yatrāyaṃ puruṣo mriyate kimenaṃ na jahātīti /
āhetaro nāmeti sarvaṃ samavanīyata ityarthaḥ /
nāmamātraṃ tu na līyata ākṛtisambandhāt /
nityaṃ hi nāma /
anantaṃ vai nāma /
nityatvamevā'nantyaṃ nāmnaḥ /
tadānantyādhikṛtā anantā bai viśve devā anantameva sa tena lokaṃ jayati /
tannāmānantyādhikṛtānviśvāndevānātmatvenopetya tenā'nantyadarśanenānantameva lokaṃ jayati //12//
START BrhUp 3,2.13
yājñavalkyeti hovāca -- yatrāsya puruṣasya mṛtasyāgniṃ vāg apyeti vātaṃ prāṇaś cakṣur ādityaṃ manaś candraṃ diśaḥ śrotraṃ pṛthivīṃ śarīram ākāśam ātmauṣadhīr lomāni vanaspatīn keśā apsu lohitaṃ ca retaś ca nidhīyate kvāyaṃ tadā puruṣo bhavatīti |
āhara saumya hastam ārtabhāga |
āvām evaitasya vediṣyāvo na nāv etat sajana iti |
tau hotkramya mantrayāṃ cakrāte |
tau ha yad ūcatuḥ karma haiva tad ūcatuḥ |
atha ha yat praśaṃsatuḥ karma haiva tat praśaśaṃsatuḥ |
puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpeneti |
tato ha jāratkārava ārtabhāga upararāma