બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.2

બ્ર્હુપ્ભ્_3,1.10 યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચેતિ પૂર્વવત્ ।
કતિ સ્તોત્રિયાઃ સ્તોપ્યતીત્યયમુદ્ગાતા ।
સ્તોત્રિયા નામ ઋક્સામસમુદાયઃ કતિપયાનામૃચામ્ ।
સ્તોત્રિયાવાશમ્યાવાયાઃ કાશ્ચન ઋચઃ, તા સર્વાસ્તિસ્ત્ર એવેત્યાહ ।
તાશ્ચ વ્યાખ્યાતાઃ- મુરોનુવાક્યા ચ યાજ્યા ચ શસ્યૈવ તૃતીયેતિ ।
તત્ર પૂર્વમુક્તમ્ - યત્કિઞ્ચેદં પ્રાણભૃત સર્વે જયતીતિ તત્ કેન સામાન્યેન? ઇત્યુચ્યતે - કતમાસ્તાસ્તિસ્ત્ર ઋચો યા અધ્યાત્મં ભવન્તીતિ ।
પ્રાણ એવ પુરોનુવાક્યા, પશબ્દસામાન્યાત્ ।
અવાનો યાજ્યા, આનન્તર્યાત્ ।
અપાનેન હિ પ્રત્તં હવિર્દેવતા ગ્રસન્તિ, યાગશ્ચ પ્રદાનમ્ ।
વ્યાનઃશસ્યા -"અપ્રાણન્નનપાનન્નૃચમભિવ્યાહરતિ"(છ. ઉ. 1 । 3 । 4) । ઇતિ શ્રત્યન્તરાત્ ।
કિં તાભિર્જયતીતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્ર વિશેષસમ્બન્ધસામાન્યમનુક્તમિહોચ્યતે, સર્વમન્યદ્ વ્યાખ્યાતમ્ ।
લોકસમ્બન્ધસામાન્યેન પૃથિવીલોકમેવપુરોનુવાક્યયા જયતિ, અન્તરિક્ષલોકં યાજ્યયા, મધ્યમત્વસામાન્યાત્ ।
દ્યુલોકંશસ્યયોર્ધ્વત્વસામાન્યાત્ ।
તતો હ તસ્માદાત્મનઃ પ્રશ્નનિર્ણયાદસૌ હોતા અશ્વલ ઉપરરામ નાયમસ્મદ્ગેચર ઇતિ ॥10॥
ઇતિ તૃતીયાધ્યાયે પ્રથમમશ્વલબ્રાહ્મણમ્ ॥1॥
આખ્યાયિકાસમ્બન્ધઃ પ્રસિદ્ધ એવ ।
મૃત્યોરતિમુક્તિર્વ્યાખ્યાતા કાલલક્ષણાત્ કર્મલક્ષણાચ્ચ ।
કઃ પુનરસૌ મૃત્યુર્યસ્માદતિમુક્તિર્વ્યાખ્યાતા? સ ચ સ્વાભાવિકાજ્ઞાનાસઙ્ગાસ્પદો ઽધ્યાત્માધિભૂતાવિષયપરિચ્છિન્નો ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણો મૃત્યુઃ ।
તસ્માત્ પરિચ્છિન્નરૂપાન્મૃત્યોરતિમુક્તસ્ય રૂપાણ્યગન્યાદિત્યાદીન્યુદ્ગીથપ્રકરણે વ્યાખ્યાતાનિ ।
અશ્વલપ્રશ્નેચતદ્ગતો વિશેષઃ કશ્ચિત્ ।
તચ્ચૈતત્ કર્મણાં જ્ઞાનસહિતાનાં ફલમ્ ।
એતસ્માત્ સાધ્યસાધનરૂપાત્ સંસારાન્મોક્ષઃ કર્તવ્ય ઇત્યતોબન્ધનરૂપસ્યમૃત્યોઃ સ્વરૂપમુચ્યતે ।
બદ્ધસ્ય હિ મોક્ષઃ કર્તવ્યઃ ।
યદપ્યતિમુક્તસ્ય સ્વરૂપમુક્તં તત્રાપિ ગ્રહાતિગ્રહાભ્યામવિનિર્મુક્ત એવ મૃત્યુરૂપાભ્યામ્ ।
તથા ચોક્તં"અશનાયાહિમૃત્યુઃ"(બૃ.ઉ.1 । 2 । 1) "એષ એવ મૃત્યુઃ"ઇતિ ।
આદિત્યસ્થં પુરુષમઙ્ગીકૃત્યાહ"એકો મૃત્યુર્વહવા"ઇતિ ચ ।
તદાત્મભાવાપન્નો હિ મૃત્યોરાપ્તિમતિમુચ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
ન ચ તત્ર ગ્રહાતિગ્રહૌ મૃત્યુરૂપૌ નસ્તઃ ।
"અથૈતસ્ય મનસો દ્યૌઃ શરીરં જ્યોતીરૂપમસાવાદિત્યઃ"(બૃ. ઉ. 1 । 5 । 12) ઽમનશ્વઽગ્રહઃ સ કામેનાતિગ્રાહેણ ગૃહીતઃ"(3 । 2 । 7) ઇતિ, વક્ષ્યતિ"પ્રાણો વૈ ગ્રહઃ સો ઽપાનેનાતિગ્રાહેણ"(3 । 2 । 2) ઇતિ,"વાગ્વૈ ગ્રહઃ સ નામ્નાતિગ્રાહેણ"(3 । 2 । 3) ઇતિ ચ ।
તથા વ્યન્નવિભાગે વ્યાખ્યાતમસ્માભિઃ ।
સુવિચારિતં ચૈતદ્ યદેવ પ્રવૃત્તિકારણં તદેવ નિવૃત્તિકારણં ન ભવતીતિ ।
કેચિત્તુ સર્વમેવ નિવૃત્તિકારણં મન્યન્તે ।
અતઃ કાગ્ણાત્ પૂર્વસ્માત્પૂર્વસ્માન્મૃત્યોર્મુચ્યતે ઉત્તરમુત્તરં પ્રતિપદ્યમાનો વ્યાવૃત્ત્યર્થમેવ પ્રતિ પદ્યતે ન તુ તાદર્થ્યમ્, ઇત્યત આ દ્વૈતક્ષયાત સર્વં મૃત્યુઃ, દ્વૈનક્ષયે તુ પરમાર્થતા મૃત્યોરાપ્તિમતિમુચ્યતે ।
અતશ્ચ આપેક્ષિકી ગૌણી મુક્તિરન્તરાલે ।
સર્વમેતદ્ એવત્ અબાર્હદારણ્યકમ્ ।
નનુ સર્વૈકત્વં મોક્ષઃ"તસ્માત્તત્સર્વમભવત્"(બૃ. ઉ. 1 । 4 । 10) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
બાઢં ભવત્યેતદપિ, નતુ"ગ્રામકામો યજેત, પશુકામો યજેત"ઇત્યાદિશ્રુતીનાં તાદર્થ્યમ્ ।
યદિ હ્યદ્વૈતાર્થત્વમેવ આસાં ગ્રામપશુસ્વર્ગાદ્યર્થત્વં નાસ્તીતિ ગ્રામપશુસ્વર્ગાદયો ન ગૃહ્યેરન્, ગૃહ્યન્તે તુ કર્મફલવૈચિત્ર્યવિશેષાઃ ।
યદિ ચ વૈદિકાનાં કર્મણાં તાદર્થ્યમેવ, સંસાર એવ નાભવિષ્યત્ ।
અથ તાદર્થ્યે ઽપિ અનુનિષ્પાદિતપદાર્થસ્વભાવઃ સંસાર ઇતિ ચેત્ ।
યથા ચ રૂપદર્શનાર્થ આલોકે સર્વો ઽપિ તત્રસ્થઃ પ્રકાશ્યત એવ ।
ન;પ્રમાણાનુપપત્તેઃ ।
અદ્વૈતાર્થત્વે વૈદિકાનાં કર્મણાં વિદ્યાસહિતાનામ્ અન્યસ્પાનુનિષ્પાદિતત્વે પ્રમાણાનુપપત્તિઃ ।
ન પ્રત્યક્ષં નાનુમાનમત એવ ચ નાગમઃ ।
ઉભયમ્ એકેન વાક્યેન પ્રદર્શ્યત ઇતિ ચેત્ કુલ્યાપ્રણયનાલોકાદિવત્ ।
તન્નેવમ્;વાક્યધર્માનુપપત્તેઃ ।
ન ચ એકવાક્યગતસ્યાર્થસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિસાધનત્વમવગન્તું શક્યતે ।
કુલ્યાપ્રણયનાલોકાદાવર્થસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાદદોષઃ ।
યદપ્યુચ્યતે મન્ત્રા અસ્મિન્નર્થેઃ દૃષ્ટા ઇતિ ।
અયમેવ તુ તાવદર્થઃ પ્રમાણાગમ્યઃ ।
મન્ત્રાઃ પુનઃ કિમ્ અસ્મિન્નર્થ આહોસ્વિદન્યસ્મિન્નર્થ ઇતિ મૃગ્યમેતત્ ।
તસ્માદ્ ગ્રહાતિપ્રહલક્ષણો મૃત્યુર્બન્ધઃ, તસ્માન્ભોક્ષો વક્તવ્ય ઇત્યત ઇદમારભ્યતે ન ચ જાનીમો વિષયસન્ધાવિવાન્તરાલે ઽવસ્થાનમર્ધજરતીયં કૌશલમ્ ।
યત્તુ મૃત્યોરતિમુચ્યત ઇત્યુકત્વા ગ્રહાતિગ્રહાવુચ્યેતે, તચ્વર્થસમ્બન્ધાત્ ।
સર્વો ઽયં સાધ્યસાધનલક્ષણો બન્ધઃ, ગ્રહાતિગ્રહાવિનિર્મોકાત્ ।
નિગડે હિ નિર્જ્ઞાતે નિગડિતસ્ય મોક્ષાય યત્નઃ કર્તવ્યો ભવતિ;તસ્માતાદર્થ્યેનારમ્ભઃ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,2.1
અથ હૈનં જારત્કારવ આર્તભાગઃ પપ્રચ્છ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- કતિ ગ્રહાઃ કત્ય્ અતિગ્રહા ઇતિ ।
અષ્ટૌ ગ્રહા અષ્ટાવ્ અતિગ્રહા ઇતિ ।
યે તે ઽષ્ટૌ ગ્રહા અષ્ટાવ્ અતિગ્રહાઃ કતમે ત ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,2.1 અથ હૈનં હશબ્દ ઐતિહ્યાર્થઃ ।
અથાનન્તરમશ્વલ ઉપરતે પ્રકૃતં યાજ્ઞવલ્ક્યં જરત્કારુગોત્રો જારત્કારવ ઋતભાગસ્યાપત્યમાર્તભાગઃ પપ્રચ્છ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચેત્યભિમુખોકરણાય ।
પૂર્વવત્પ્રશ્નઃ કતિ ગ્રહાઃ કત્યતિગ્રહા ઇતિ ।
ઇતિશબ્દો વાક્યપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ।
તત્ર નિર્જ્ઞાતેષુ વા ગ્રહાતિગ્રહેષુ પ્રશ્નઃ સ્યાદનિર્જ્ઞાતેષુ વા ।
યદિ તાવદ્ગ્રહા અતિગ્રહાશ્ચ નિર્જ્ઞાતાસ્તદા તદ્ગતસ્યાપિ ગુણસ્ય સંખ્યાયા નિજ્ઞાતત્વાત્કતિ ગ્રહાઃ કત્યતિગ્રહા ઇતિ સંખ્યાવિષયઃ પ્રશ્નો નોપપદ્યતે ।
અથનિર્જ્ઞાતાસ્તદા સંખ્યેયવિષયપ્રશ્ન ઇતિ કે ગ્રહાઃ કે ઽતિગ્રહા ઇતિ પ્રષ્ટવ્યં ન તુ કતિ ગ્રહાઃ કત્યતિગ્રહા ઇતિ પ્રશ્નઃ ।
અપિ ચ નિર્જ્ઞાતસામાન્યકેશુ વિશેષવિજ્ઞાનાય પ્રશ્નો ભવતિ યથા કતમે ઽત્ર કઠાઃ કતમે ઽત્ર કાલાપા ઇતિ ।
ન ચાત્ર ગ્રહાતિગ્રહા નામ પદાર્થાઃ કેચન લોકે પ્રસિદ્ધાઃ ।
યેન વિશેષાર્થઃ પ્રશ્નઃ સ્યાત્ ।
નનુ ચાતિમુચ્યત ઇત્યુક્તં ગ્રહગૃહોતસ્ય હિ મોક્ષઃ સ મુક્તિઃ સાતિમુક્તિરિતિ હિ દ્વિરુક્તમ્ ।
તસ્માત્પ્રાપ્તા ગ્રહા અતિગ્રહાશ્ચ ।
નનુ તત્રાપિ ચત્વારો ગ્રહા અતિગ્રહાશ્ચ નિર્જ્ઞાતા વાક્ચક્ષુઃ પ્રાણમનાંસિ તત્ર કતીતિ પ્રશ્નો નોપપદ્યતે નિર્જ્ઞાતત્વાત્ ।
ન ।
અનવધારણાર્થત્વાત્ ।
ન હિ ચતુષ્ટ્વં તત્ર વિવક્ષિતમિહ તુ ગ્રહાતિગ્રહાદર્શને ઽષ્ઠત્વગુણવિવક્ષયા કતોતિ પ્રશ્ન ઉપપદ્યત એવ ।
તસ્માત્સ મુક્તિઃ સાતિમુક્તિરિતિ મુક્ત્યતિક્તી દ્વિરુક્તે ગ્રહાતિગ્રહા અપિ સિદ્ધાઃ ।
અતઃ કતિસંખ્યાકા ગ્રહાઃ કતિ વાતિગ્રહા ઇતિ પૃચ્છતિ ।
ઇતર આહ-અષ્ટૌ ગ્રહા અષ્ટાવતિગ્રહા ઇતિ ।
યે તે ઽષ્ટૌ ગ્રહા અભિહિતાઃ કતમે તે નિયમેન ગ્રહીતવ્યા ઇતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,2.2
પ્રાણો વૈ ગ્રહઃ ।
સો ઽપાનેનાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
પ્રાણેન હિ ગન્ધાઞ્ જિઘ્રતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,2.2 તત્રાઽહ ।
પ્રાણો વૈ ગ્રહઃ પ્રાણ ઇતિ ઘ્રાણમુચ્યતે ।
પ્રકરણાત્ ।
વાયુસહિતઃ સઃ ।
અપાનેનેતિ ગન્ધેનેત્યેતત્ ।
અપાનસચિવત્વાદપાનો ગન્ધ ઉચ્યતે ।
અપાનોપહૃતં હિ ગન્ધં ઘ્રાણેન સર્વો લોકો જિઘ્રતિ ।
તદેતદુચ્યતે ઽપાનેન હિ ગન્ધાઞ્જિઘ્રતીતિ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,2.3-9
વાગ્ વૈ ગ્રહઃ ।
સ નામ્નાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
વાચા હિ નામાન્ય્ અભિવદતિ

જિહ્વા વૈ ગ્રહઃ ।
સ રસેનાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
જિહ્વયા હિ રસાન્ વિજાનાતિ

ચક્ષુર્ વૈ ગ્રહઃ ।
સ રૂપેણાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
ચક્ષુષા હિ રૂપાણિ પશ્યતિ

શ્રોત્રં વૈ ગ્રહઃ ।
સ શબ્દેનાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
શ્રોત્રેણ હિ શબ્દાઞ્ શૃણોતિ

મનો વૈ ગ્રહઃ ।
સ કામેનાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
મનસા હિ કામાન્ કામયતે

હસ્તૌ વૈ ગ્રહઃ ।
સ કર્મણાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
હસ્તાભ્યાં હિ કર્મ કરોતિ

ત્વગ્ વૈ ગ્રહઃ ।
સ સ્પર્શેનાતિગ્રહેણ ગૃહીતઃ ।
ત્વચા હિ સ્પર્શાન્ વેદયત ।
ઇત્ય્ અષ્ટૌ ગ્રહા અષ્ટાવ્ અતિગ્રહાઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,2.3-9 વાગ્વૈ ગ્રહઃ ।
વાચા હ્યધ્યાત્મપરિચ્છિન્નયાઽસઙ્ગવિષયાસ્પદયાસત્યાનૃતાસભ્યબીભત્સાદ્ ઇવચનેષુ વ્યાપૃતયા ગૃહીતો લોકો ઽપહૃતસ્તેન ।
વાગ્ગ્રહઃ સ નામ્નાતિગ્રારેણ ગૃહીતઃ સ વાગાખ્યો ગ્રહો નામ્ના વક્તવ્યેન વિષયેણાતિગ્રહેણ અતિગ્રાહેણેતિ દૈઘ્યં છાન્દસં નામ વક્તવ્યાર્થા હિ વાક્તેન વક્તવ્યેનાર્થેન તાદર્થ્યેન પ્રયુક્તા વાક્તેન વશીકૃતા તેન તત્કાર્યમકૃત્વા નૈવ તસ્યા મોક્ષઃ ।
અતો નામ્નાતિગ્રાહેણ ગૃહીતા વાગિત્યુચ્યતે ।
વક્તવ્યાસઙ્ગેન હિ પ્રવૃત્તા સર્વાનર્થૈર્યુજ્યતે ।
સમાનમન્યત્ ।
ઇત્યેતે ત્વક્પર્યન્તા અષ્ટૌ ગ્રહાઃ સ્પર્શપર્યન્તાશ્ચૈતે ઽષ્ટાવતિગ્રહા ઇતિ ॥ 3-9 ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,2.10
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- યદ્ ઇદં સર્વં મૃત્યોર્ અન્નં કા સ્વિત્ સા દેવતા યસ્યા મૃત્યુર્ અન્નમ્ ઇતિ ।
અગ્નિર્ વૈ મૃત્યુઃ સો ઽપામ્ અન્નમ્ ।
અપ પુનર્મૃત્યું જયતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,2.10 ઉપસંહૃતેષુ ગ્રહાતિગ્રહેષ્વાહ પુનઃ - યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
યદિદં સર્વં મૃત્યોરન્નં યદિદં વ્યાકૃતં સર્વં મૃત્યોરન્નં સર્વં જાયતે વિપદ્યતે ચ ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણેન મૃત્યુના ગ્રસ્તમ્ ।
કાસ્વિત્કા નુ સ્યાત્સા દેવતા યસ્યા દેવતાયા મૃત્યુરપ્યન્નં ભવેત્ ।
"મૃત્યુર્યસ્યોપસેચનમ્"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અયમભિપ્રાયઃ પ્રષ્ટુઃ ।
યદિ મૃત્યોર્મૃત્યું વક્ષ્યત્યનવસ્થા સ્યાત્ ।
અથ ન વક્ષ્યત્યસ્માદ્ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણાન્મૃત્યોર્મોક્ષો નોપપદ્યતે ।
ગ્રહાતિગ્રહમૃત્યુવિનાશે હિ મોક્ષઃ યાત્ ।
સ યદિ મૃત્યોરપિ મૃત્યુઃ સ્યાદ્ભવેદ્ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણસ્ય મૃત્યોર્વિનાશઃ અતો દુર્વચનં પ્રશ્નં મન્વાનઃ પૃચ્છતિ કાસ્વિત્સા દેવતેતિ ।
અસ્તિ તાવન્મૃત્યોર્મૃત્યુઃ ।
નન્વનવસ્થા સ્યાત્તસ્યાપ્યન્યો મૃત્યુરિતિ ।
નાનવસ્થા ।
સર્વમૃત્યોર્મૃત્ય્વન્તરાનુપપત્તેઃ ।
કથં પુનરવગમ્યતે ઽસ્તિ મૃત્યોર્મૃત્યુરિતિ ।
દૃષ્ટત્વાત્ ।
અગ્નિસ્તાવત્સર્વસ્ય દૃષ્ટો મૃત્યુર્વિનાશકત્વાત્ ।
સો ઽદ્ભિર્ભક્ષ્યતે સો ઽગ્નિરપામન્નમ્ ।
ગૃહાણ તર્હ્યસ્તિ મૃત્યોર્મૃત્યુરિતિ ।
તેન સર્વં ગ્રહાતિગ્રહજાતં ભક્ષ્યતે મૃત્યોર્મૃત્યુના ।
તસ્મિન્બન્ધને નાશિતે મૃત્યુના ભક્ષિતે સંસારાન્મોક્ષ ઉપપન્નો ભવતિ ।
બન્ધનં હિ ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણમુક્તં તસ્માચ્ચ મોક્ષ ઉપપદ્યત ઇત્યેતત્પ્રસાધિતમ્ ।
અતો બન્ધમોક્ષાય પુરુષપ્રયાસઃ સફલો ભવત્યતો ઽપજયતિ પુનર્મૃત્યુમ્ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,2.11
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- યત્રાયં પુરુષો મ્રિયત ઉદ્ અસ્માત્ પ્રાણાઃ ક્રામન્ત્ય્ આહો નેતિ ।
નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
અત્રૈવ સમવનીયન્તે ।
સ ઉચ્છ્વયતિ ।
આધ્માયતિ ।
આધ્માતો મૃતઃ શેતે

બ્ર્હુપ્ભ્_3,2.11 પરેણ મૃત્યુના મૃત્યૌ ભક્ષિતે પરમાત્મદર્શનેન યો ઽસૌ મુક્તો વિદ્વાન્સો ઽયં પુરુષો યત્ર યસ્મિન્કાલે મ્રિયત ઉદૂર્ધ્વમસ્માદ્બ્રહ્મવિદો મ્રિયમાણાત્પ્રાણા વાગદયો ગ્રહા નામાદયશ્ચાતિગ્રહા વાસનારૂપા અન્તસ્થાઃ પ્રયોજકાઃ કામત્ન્યૂર્ધ્વમુત્ક્રામન્ત્યાહોસ્વિન્નેતિ ।
નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યો નોત્ક્રામન્ત્યત્રૈવાસ્મિન્નેવ પરેણાઽત્મનાવિભાગં ગચ્છન્તિ વિદુષિ કાર્યાણિ કરણાનિ ચ સ્વયોનૌ પરબ્રહ્મસતત્તવે સમવનીયન્ત એકીભાવેન સમવસૃજ્યન્તે પ્રલીયન્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઊર્મય ઇદ સમુદ્રે ।
તથા ચ શ્રુત્યન્તરં કલાશબ્દવાચ્યાનાં પ્રાણાનાં પરસ્મિન્નાત્મનિ પ્રલયં દર્શયતિ -"એવમેવાસ્ય પરિદ્રષ્ટુરિમાઃ ષોડશ કલાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છન્તી"તિ ।
ઇતિ પરેણાઽત્મનાવિભાગં ગચ્છન્તીતિ દર્શિતમ્ ।
ન તર્હિ મૃતો, નહિ, મૃતશ્ચાયં યસ્માત્સ ઉચ્છ્વયત્યુચ્છૂનતાં પ્રતિપદ્યત આધ્માયતિ બાહ્યેન વાયુના પૂર્યતે દૃતિવદાધ્માતો મૃતઃ શેતે નિશ્ચેષ્ટઃ બન્ધનનાશે મુક્તસ્ય ન ક્વચિદ્ગમનમિતિ વાક્યાર્થઃ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,2.12
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- યત્રાયં પુરુષો મ્રિયતે ।
કિમ્ એનં ન જહાતીતિ ।
નામેતિ ।
અનન્તં વૈ નામાનન્તા વિશ્વે દેવાઃ ।
અનન્તમ્ એવ સ તેન લોકં જયતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,2.12 મુક્તસ્ય કિં પ્રાણા એવ સમવનોયન્ત આહોસ્વિત્તત્પ્રયોજકમપિ સર્વમ્ ।
અથ પ્રાણા એવ ન તત્પ્રયોજકં સર્વ, પ્રયોજકે વિદ્યમાને પુનઃ પ્રાણાનાં પ્રસઙ્ગઃ ।
અથ સર્વમેવ કામકર્માદિ, તતો મોક્ષ ઉપપદ્યત ઇત્યેવમર્થ ઉત્તરઃ પ્રશ્નઃ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ યત્રાયં પુરુષો મ્રિયતે કિમેનં ન જહાતીતિ ।
આહેતરો નામેતિ સર્વં સમવનીયત ઇત્યર્થઃ ।
નામમાત્રં તુ ન લીયત આકૃતિસમ્બન્ધાત્ ।
નિત્યં હિ નામ ।
અનન્તં વૈ નામ ।
નિત્યત્વમેવાઽનન્ત્યં નામ્નઃ ।
તદાનન્ત્યાધિકૃતા અનન્તા બૈ વિશ્વે દેવા અનન્તમેવ સ તેન લોકં જયતિ ।
તન્નામાનન્ત્યાધિકૃતાન્વિશ્વાન્દેવાનાત્મત્વેનોપેત્ય તેનાઽનન્ત્યદર્શનેનાનન્તમેવ લોકં જયતિ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,2.13
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- યત્રાસ્ય પુરુષસ્ય મૃતસ્યાગ્નિં વાગ્ અપ્યેતિ વાતં પ્રાણશ્ ચક્ષુર્ આદિત્યં મનશ્ ચન્દ્રં દિશઃ શ્રોત્રં પૃથિવીં શરીરમ્ આકાશમ્ આત્મૌષધીર્ લોમાનિ વનસ્પતીન્ કેશા અપ્સુ લોહિતં ચ રેતશ્ ચ નિધીયતે ક્વાયં તદા પુરુષો ભવતીતિ ।
આહર સૌમ્ય હસ્તમ્ આર્તભાગ ।
આવામ્ એવૈતસ્ય વેદિષ્યાવો ન નાવ્ એતત્ સજન ઇતિ ।
તૌ હોત્ક્રમ્ય મન્ત્રયાં ચક્રાતે ।
તૌ હ યદ્ ઊચતુઃ કર્મ હૈવ તદ્ ઊચતુઃ ।
અથ હ યત્ પ્રશંસતુઃ કર્મ હૈવ તત્ પ્રશશંસતુઃ ।
પુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેનેતિ ।
તતો હ જારત્કારવ આર્તભાગ ઉપરરામ