Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brihadaranyaka Upanishad (with commentary) · Chapter 3.3

3.3.1

BrhUpBh_3,2.13 grahātigraharūpaṃ bandhanamuktaṃ mṛtyurūpaṃ tasya ca mṛtyormṛtyusadbhāvānmokṣaścopapadyate /
sa ca mokṣo grahātigraharūpāṇāmihaiva pralayaḥ pradīpanirvāṇavat /
yadvadgrahātigrahākhyaṃ bandhanaṃ mṛtyurūpaṃ tasya yatprayojakaṃ tatsvarūpanirdhāraṇārthamidamārabhyate /
yājñavalkyeti hovāca /
atra kecidvarṇayanti grahātigrahasya saprayojakasya vināśe 'pi kila na mucyate /
nāmāvaśiṣṭo 'vidyayoṣarasthānīyayā svātmaprabhavayā pa mātmanaḥ paricchinno bhojyācca jagato vyāvṛtta ucchinna kāmakarmāntarāle vyavatiṣṭhate /
tasya paramātmaikatvadarśane dvaitadarśanamapanetavyamityataḥ paraṃ paramātmadarśanamārabdhavyamityevamapavargākhyāmantarālāvasthāṃ parikalyottaragranthasaṃbandhaṃ kurvanti /
tatra vaktavyaṃ viśīrṇeṣu karaṇeṣu videhasya paramātmadarśanaśravaṇamanananididhyāsanāni kathamiti /
samavanītaprāṇasya hi nāmamātrāvaśiṣṭasyeti tairucyate /
mṛtaḥ śeta iti hayuktam /
na manorathenāpyetadupapādayituṃ śakyate /
atha jīvannevāvidyāmātrāvaśiṣṭo bhojyādapāvṛtta iti parikalpyate tattu kiṃnimittamiti vaktavyam /
samastadvaitaikatvātmaprāptinimittamiti yadyucyate tatpūrvameva nirākṛtam /
karmasahitena dvaitaikatvātmadarśanena sampanno vidvānmṛtaḥ samavanītaprāṇo jagadātmatvaṃ hiraṇyagarbhasvarūpaṃ vā prāpnuyādasamavanītaprāṇo bhojyājjīvanneva vyāvṛtto viraktaḥ paramātmadarśanābhimukhaḥ syāt /
na cobhayamekaprayatnaniṣpādyena sādhanena labhyam /
hiraṇyagarbhaprāptisādhanaṃ cenna tato vyāvṛttisādhanam /
paramātmābhimukhīkaraṇasya bhojyādvayāvṛtteḥ sādhanaṃ cenna hiraṇyagarbhaprāptisādhanam /
na hi yadgatisādhanaṃ tadgatinivṛtterapi /
atha mṛtvā hiraṇyagarbhaṃ prāpya tataḥ samavanītaprāṇo nāmāvaśiṣṭaḥ paramātmajñāne 'dhikriyate /
tato 'smadādyarthaṃ paramātmajñānopadeśo 'narthakaḥ syāt /
sarveṣāṃ hi brahmavidyā puruṣārthāyopadiśyate"tadyo yo devānām"ityādyayā śrutyā /
tasmādatyantanikṛṣṭā śāstrabāhyaiveyaṃ kalpanā /
prakṛtaṃ tu vartayiṣyāma /
tatra kena prayuktaṃ grahātigrahalakṣaṇaṃ bandhanamityetannirdidhārayiṣayā'ha-yatrāsya puruṣasyāsamyagdarśinaḥ śiraḥpāṇyādimato mṛtasya vāgagnimapyeti vātaṃ prāṇo 'pyeti cakṣurādityamapyetīti sarvatra sambadhyate /
manaścandraṃ diśaḥ śrotraṃ pṛthivīṃ śarīramākāśamātmetyatrā'tmādhiṣṭhānaṃ hṛdayākāśamucyate /
sa ākāśamapyeti /
oṣadhīrapiyati lomāni /
vanaspatīnapiyanti keśāḥ /
apsu lohitaṃ ca retaśca nidhīyata iti punarādānaliṅgam /
sarvatra hi vāgādiśabdena devatāḥ parigṛhyante na tu karaṇānyevāpakrāmanti prāṅmokṣāt /
tatra devatābhiranadhiṣṭhitāni karaṇāni nyastadātrādyupamānāni videhaśca kartā puruṣo 'svatantraḥ kimāśrito bhavatīti pṛcchayate-kvāyaṃ tadā puruṣo bhavatīti /
kimāśritastadā puruṣo bhavatīti /
yamāśrayamāśritya punaḥ kāryakaraṇasaṃghātamupādatte yena grahātigrahalakṣaṇaṃ bandhanaṃ prayujyate tatkimiti praśnaḥ /
atrocyate-svabhāvayadṛcchākālakarmadaivavijñānamātraśūnyāni vādibhiḥ parikalpitāni /
ato 'nekavipratipattisthānatvānnaiva jalpanyāyena vastunirṇayaḥ /
atra vastunirṇayaṃ cedicchasyāhara sobhya hastasārtabhāga ha āvāmevaitasya tvatpṛṣṭasya veditavyaṃ yattadvediṣyāvo nirūpayiṣyāvaḥ /
kasmāt /
na nāvāvayoretadvastu sajane janasamudāye nirṇetuṃ śakyate /
ata ekānta gamiṣyāvo vicāraṇāya /
tau hetyādi śrutivacanam /
tau yājñavalkyārtabhāgāvekāntaṃ gatvā kiṃ cakraturityucyate-tau hotkramya sajanāddeśānmantrayāñcakrāte /
ādau laukikavādipakṣāṇāmekaikaṃ parugṛhya vicāritavantau /
tau ha vicārya yadūcaturapohya pūrvapakṣānsarvāneva tacchṛṇu /
karma haivā'śrayaṃ punaḥ punaḥ kāryakaraṇopādānahetuṃ tattatrocaturuktavantau /
na kevalaṃ kālakarmadaiveśvareṣvabhyupagateṣu hetuṣu yatpraśaśaṃsatustau karma haiva tatpraśaśaṃsatuḥ /
yasmānnirdhāritametatkarmaprayuktaṃ grahātigrahādikāryakaraṇopādānaṃ punaḥ punastasmātpuṇyo vai śāstravihitena puṇyena karmaṇā bhavati tadviparotena viparīto bhavati pāpaḥ pāpenetyevaṃ yājñavalkyena praśneṣu nirṇīteṣu tato 'śakyaprakampyatvādyājñavalkyasya ha jaratkārava ārtabhāga upararāma //13//
iti tṛtīyādhyāye dvitīyamārtabhāgabrāhmaṇam //2//
START BrhUp 3,3.1
atha hainaṃ bhujyur lāhyāyaniḥ papraccha -- yājñavalkyeti hovāca -- madreṣu carakāḥ paryavrajāma |
te patañcalasya kāpyasya gṛhān aima |
tasyāsīd duhitā gandharvagṛhītā |
tam apṛcchāma ko 'sīti |
so 'bravīt sudhanvāṅgirasa iti |
taṃ yadā lokānām antān apṛcchāma |
athainam abrūma -- kva pārikṣitā abhavann iti |
kva pārikṣitā abhavan |
sa tvā pṛcchāmi yājñavalkya |
kva pārikṣitā abhavann iti

3.3.2

BrhUpBh_3,3.1 atha hainaṃ bhujyurlāhyāyaniḥ papraccha /
grahātigrahalakṣaṇaṃ bandhanamuktam /
yasmātsaprayojakānmukto mucyate yena vā baddhaḥ saṃsarati sa mṛtyuḥ /
tasmācca mokṣa upapadyate /
yasmānmṛyormṛtyurasti /
muktasya ca na gatiḥ kvacit /
sarvotsādo nāmamātrāvaśeṣaḥ pradīpanirvāṇavaditi cāvadhṛtam /
tatra saṃsaratāṃ mucyamānānāṃ ca kāryakaraṇānāṃ svakāraṇasaṃsarge samāne muktānāmatyantameva punaranupādānam /
saṃsaratāṃ tu punaḥ punarupādānaṃ yena prayuktānāṃ bhavati tatkarmetyavadhāritaṃ vicāraṇāpūrvakam /
tatkṣaye ca nāmāvaśeṣeṇa sarvotsādo mokṣaḥ /
tacca puṇyapāpākhyaṃ karma /
puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpenetyavadhāritatvāt /
etatkṛtaḥ saṃsāraḥ /
tatrāpuṇyena sthāvarajaṅgameṣu svabhāvaduḥkhabahuleṣu narakatiryakpretādiṣu ca duḥkhamanubhavati punaḥ punarjāyamāno mriyamāṇaścetyetadrājavartmavatsarvalokaprasiddham /
yattu śāstrīyaṃ puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati tatraivādaraḥ kriyata iha śrutyā /
puṇyameva ca karma sarvapuruṣārthasādhanamiti sarve śrutismṛtivādāḥ /
mokṣasyāpi puruṣārthatvāttatsādhyatā prāptā /
yāvadyāvatpuṇyotkarṣastāvattāvatphalotkarṣaprāptiḥ /
tasmāduttameva puṇyotkarṣeṇa mokṣo bhaviṣyatītyāśaṅkā syāt /
sā nivartayitavyā jñānasahitasya ca prakṛṣṭasya karmaṇa etāvatī gatiḥ /
vyākṛtanāmarūpāspadatvātkarmaṇastatphalasya ca /
na tvakārye nitye 'vyākṛtadharmiṇyanāmarūpātmake kriyākārakaphalasvabhāvavarjite karmaṇo vyāpāro 'sti /
yatra ca vyāpāraḥ sa saṃsāra evetyasyārthasya pradarśanāya brahmaṇamārabhyate /
yattu kaiściducyate vidyāsahitaṃ karma nirabhisaṃdhi mantraśarkarādiyuktaviṣadadhyādivatkāryāntaramārabhata iti /
tanna /
anārabhyatvānmokṣasya /
bandhanāśa eva hi mokṣo na kāryabhūtaḥ bandhanaṃ cāvidyetyavocāma /
avidyāyāśca na karmaṇā nāśa upapadyate /
dṛṣṭaviṣayatvācva karmasāmarthyasya /
utpattyāptivikārasaṃskārā hi karmasāmarthyasya viṣayāḥ /
utpādayituṃ prāpayituṃ vikartuṃ ca sāmarthyaṃ karmaṇo nāto vyatiriktaviṣayo 'sti karmasāmarthyasya /
loke 'prasiddhatvāt /
na ca mokṣa eṣāṃ padārthānāmanyatamaḥ /
avidyāmātravyavahita ityavocāma /
bāḍham /
bhavatu kevalasyaiva karmaṇa evaṃsvabhāvatā /
vidyāsaṃyuktasya tu nirabhisaṃdherbhavatyanyathā svabhāvaḥ /
dṛṣṭaṃ hyanyaśaktitvena nirjñātānāmapi padārthānāṃ viṣadadhyādīnāṃ vidyāmantraśarkarādisaṃyuktānāmanyaviṣaye sāmathyam /
tathā karmaṇo 'pyastviti cet /
na /
pramāṇābhāvāt /
tatra hi karmaṇa uktaviṣayavyatirekeṇa viṣayāntare sāmarthyāstitve pramāṇaṃ na pratyakṣaṃ nānumānaṃ nopamānaṃ nārthāpattirna śabdo 'sti /
nanu phalāntarābhāve codanānyathānupapattiḥ pramāṇamiti /
na hi nityānāṃ karmaṇāṃ viśvajinnyāyena phalaṃ kalpyate /
nāpi śrutaṃ phalamasti /
codyante ca tāni /
pāriśeṣyānmokṣasteṣāṃ phalamiti gamyate /
anyathā hi puruṣā na pravarteran /
nanu viśvajinnyāya evā'yāto mokṣasya phalasya kalpitatvāt /
mokṣe vānyasminvā phale 'kalpite puruṣā na pravarteranniti mokṣaḥ phalaṃ kalpyate śrutārthāpattyā yathā viśvajiti /
nanvevaṃ sati kathamucyate viśvajinnyāyo na bhavatīti /
phalaṃ ca kalpyate viśvajinnyāyaśca na bhavatīti vipratiṣiddhamabhidhīyate /
mokṣaḥ phalameva na bhavatīti cet /
na /
pratijñāhānāt /
karma kāryāntaraṃ viṣadadhyādivadārabhata iti hi pratijñātam /
sa cenmokṣaḥ karmaṇaḥ kāryaṃ phalameva na bhavatīti sā pratijñā hīyeta /
karmakāryatve ca mokṣasya svargādiphalebhyo viśeṣo vaktavyaḥ /
atha karmakāryaṃ na bhavati nityānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ mokṣa ityasyā vacanavyakteḥ kor'tha iti vaktavyam /
na ca kāryaphalaśabdabhedamātreṇa viśeṣaḥ śakyaḥ kalpayitum /
aphalaṃ ca mokṣo nityaiśca karmabhiḥ kriyate nityānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ na kāryamiti caiṣor'tho vipratiṣiddho 'bhidhīyate yathāgniḥ śīta iti /
jñānavaditi cet /
yathā jñānasya kāryaṃ mokṣo jñānenākriyamāṇo 'pyucyate tadvatkarmakāryatvamiti cet /
na /
ajñānanivartakatvājjñānasya /
ajñānavyavadhānanivartakatvājjñānasya mokṣo jñānakāryamityupacaryate /
na tu karmaṇā nivartayitavyamajñānam /
na cājñānavyatirekeṇa mokṣasya vyavadhānāntaraṃ kalpayituṃ śakyam /
nityatvānmokṣasya sādhakasvarūpāvyatirekācca, yatkarmaṇā nivartyeta /
ajñānameva nivartayatīti cet /
na /
vilakṣaṇatvāt /
anabhivyaktirajñānamabhivyaktilakṣaṇena jñānena virudhyate /
karma tu tājñānena virudhyate tena jñānavilakṣaṇaṃ karma /
yadi jñānābhāvo yadi saṃśayajñānaṃ yadi viparītajñānaṃ vocyate 'jñānamiti sarvaṃ hi tajjñānenaiva nivartyate /
na tu karmaṇānyatamenāpi virodhābhāvāt /
athādṛṣṭaṃ karmaṇāmajñānanivartakatvaṃ kalpyamiti cet /
na /
jñānenājñānanivṛttau gamyamānāyāmadṛṣṭanivṛttikalpanānupapatteḥ /
yathāvaghātena vrīhīṇāṃ tuṣanivṛttau gamyamānāyāmagnihotrādinityakarmakāryādṛṣṭā na kalpyate tuṣanivṛttiḥ /
tadvadajñānanivṛttirapi nityakarmakāryādṛṣṭā na kalpyate /
jñānena viruddhatvaṃ cāsakṛtkarmaṇāmavocāma /
yadaviruddhaṃ jñānaṃ karmabhistaddevalokaprāptinimittamityuktaṃ"vidyayā devalokaḥ"iti śruteḥ /
kiñcānyatkalpye ca phale nityānāṃ karmaṇāṃ śrutānāṃ yatkarmabhirvirudhyate dravyaguṇakarmaṇāṃ kāryameva na bhavati, kiṃ tatkalpyatāmiti? yasminkarmaṇaḥ sāmarthyameva na dṛṣṭam, kiṃvā yasmindṛṣṭaṃ sāmarthyaṃ yacca karmaṇāṃ phalamaviruddhaṃ tatkalpyatāmiti /
puruṣapravṛttijananāyāvaśyaṃ cetkarmaphalaṃ kalpayitavyam karmāviruddhaviṣaya eva śrutārthāpatteḥ kṣīṇatvānnityo mokṣaḥ phalaṃ kalpayituṃ na śakyastadvyavadhānājñānanivṛttirvā /
aviruddhatvāddṛṣṭasāmarthyaviṣayatvācceti /
pāriśeṣyanyāyānmokṣa eva kalpayitavya iti cet /
sarveṣāṃ hi karmaṇāṃ sarvaṃ phalam na cānyaditarakarmaphalavyatirekeṇa phalaṃ kalpanāyogyamasti /
pariśiṣṭaśca mokṣaḥ /
sa ceṣṭo vedavidāṃ phalam /
tasmātsa eva kalpayitavya iti cet /
na /
karmaphalavyaktonāmānantyātpāriśeṣyanyāyānupapatteḥ /
nahi puruṣecchāviṣayāṇāṃ karmaphalānāmetāvattvaṃ nāma kenacidasarvajñenāvadhṛtaṃ tatsādhanānāṃ vā puruṣecchānāṃ vāniyatadeśakālanimittatvātpuruṣecchāviṣayasādhanānāṃ ca puruṣeṣṭaphalaprayuktatvāt /
pratiprāṇi cecchāvaicitryātphalānāṃ tatsādhanānāṃ cā'nantyasiddhiḥ /
tadānantyāccāśakyametāvattvaṃ puruṣairjñātum /
ajñāte ca sādhanaphalaitāvattve kathaṃ mokṣasya pariśeṣasiddhiriti /
karmaphalajātipāriśeṣyamiti cet /
satyapīcchāviṣayāṇāṃ tatsādhanānāṃ cā'nantye karmaphalajātitvaṃ nāma sarveṣāṃ tulyam /

mokṣasatvakarmaphalatvātpariśiṣṭaḥ syāt /
tasmātpariśeṣātsa eva yuktaḥ kalpayitumiti cet /
na /
tasyāpi nityakarmaphalatvābhyupagame karmaphalasamānajātīyatvopapatteḥ pariśeṣānupapattiḥ /
tasmādanyathāpyupapatteḥ kṣīṇā śrutārthāpattiḥ /
utpattayāptivikārasaṃskārāṇāmanyatamapi nityānāṃ karmaṇāṃ phalamupapadyata iti kṣīṇā śrutārthāpattiḥ /
caturṇāmanyatama eva mokṣa iti cet /
na tāvadutpādyo nityatvāt /
ata evāvikāryo 'saṃskāryaścāta eva, asādhanadravyātmakatvācca /
sādhanātmakaṃ hi dravyaṃ saṃskriyate /
yathā pātrājyādi prokṣaṇādinā /
na ca saṃskriyamāṇaḥ saṃskāranirvartyo vā yūpādivat /
pāriśeṣyādāpyaḥ syāt /
nā'pyo 'pyātmasvabhāvatvādekatvācca /
itaraiḥ karmabhirvailakṣaṇyānnityānāṃ karmaṇāṃ tatphalenāpi vilakṣaṇena bhavitavyamiti cet /
na /
karmatvasālakṣaṇyātsalakṣaṇaṃ kasmātphalaṃ na bhavatītarakarmaphalaiḥ /
nimittavailakṣaṇyāditi cet /
na /
kṣāmavatyādibhiḥ samānatvāt /
yathā hi gṛhadāhādau nimitte kṣāmavatyādīṣṭiryathā bhinne juhoti skanne juhotītyevamādau naimittikeṣu karmasu na mokṣaḥ phalaṃ kalpyate /
taiścāviśeṣānnaimittikatvena jīvanādinimitte ca śravaṇāt /
tathā nityānāmapi na mokṣaḥ phalam /
ālokasya sarveṣāṃ rūpadarśanasādhanatva ulūkādaya ālokena rūpaṃ na paśyantītyulukādicakṣuṣo vailakṣaṇyāditaralokacakṣurbhirna rasādiviṣayatvaṃ parikalpyate rasādiviṣaye sāmarthyasyādṛṣṭatvāt /
sudūramapi gatvā yadviṣaye dṛṣṭaṃ sāmarthyaṃ tatraiva kaścidviśeṣaḥ kalpayitavyaḥ /
yatpunaruktaṃ vidyāmantraśarkarādisaṃyuktaviṣadadadhyādivannityāni kāryāntaramārabhanta iti /
ārabhyatāṃ viśiṣṭaṃ kāryaṃ tadiṣṭatvādavirodhaḥ /
nirabhisaṃdheḥ karmaṇo vidyāsaṃyuktasya viśiṣṭakāryāntarārambhe na kaścidvirodhaḥ /
devayājyātmayājinorātmayājino viśeṣaśravaṇāddevayājinaḥ'śreyānātmayājī'tyādau'yadeva vidyayā karotī'tyādau ca /
yastu paramātmadarśanaviṣaye manunokta ātmayājiśabdaḥ'samaṃ paśyannātmayājī'tyatra samaṃ paśyannātmayājī bhavatītyarthaḥ /
athavā bhūtapūrvagatyā /
ātmayājyātmasaṃskārārthaṃ nityāni karmāṇi karoti"idaṃ me 'nenāṅga saṃskriyate"iti śruteḥ /
tathā gārbhairhemairityādiprakaraṇe kāryakaraṇasaṃskārārthatvaṃ nityānāṃ karmaṇāṃ darśayati /
saṃskṛtaśca ya ātmayājī taiḥ karmabhiḥ samaṃ draṣṭuṃ samartho bhavati /
tasyeha vā janmāntare vā samamātmadarśanamutpadyate samaṃ paśyansvārājyamadhigacchatītyeṣor'thaḥ /
ātmayājiśabdastu bhūtapūrvagatyā prayujyate /
jñānayuktānāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ jñānotpattisādhanatvapradarśanārtham /
kiñcānyat- brahmā viśvasṛjo dharmo mahānavyaktameva ca /
uttamāṃ sāttvikīmetāṃ gatimāhurmanīṣiṇaḥ //
iti ca devasārṣṭivyatirekeṇa bhūtāpyayaṃ darśayati bhūtānyapyeti pañca vai /
bhūtānyatyetīti pāṭhaṃ ye kurvanti teṣāṃ vedaviṣaye paricchinnabuddhitvādadoṣaḥ /
na cārthavādatvamadhyāyasya brahmāntakarmavipākārthasya tadvayatiriktātmajñānārthasya ca karmakāṇḍopaniṣadbhayāṃ tulyārthatvadarśanāt /
vihitākaraṇapratiṣiddhakarmaṇāṃ ca sthāvaraśvasūkarādiphaladarśanāt /
vāntāśyādipretadarśanācca /
na ca śrutismṛtivīrītapratiṣiddhavyatirekeṇa vihitāni vā pratiṣiddhānivā karmāṇi kenacidavagantuṃ śakyante /
yeṣāmakaraṇādanuṣṭhānācca pretaśvasūkarasthāvarādīni karmaphalāni pratyakṣānumānābhyāmupalabhyante /
na caiṣāmakarmaphalatvaṃ kenacidabhyupagamyate /
tasmādvihitākaraṇapratiṣiddhasevānāṃ yathaite karmavipākāḥ pretatiryaksthāvarādayastathotkṛṣṭeṣvapi brahmānteṣu karmavipākatvaṃ veditavyam /
tasmāt"sa ātmano vapāmudakhidat" "so 'rodīdi"tyādivannābhūtārthavādatvam /
tatrāpyabhūtārthavadatvaṃ mā bhūditi cet /
bhavatvevam /
na caitāvatāsya nyāyasya bādho bhavati /
na cāsmatpakṣo vā duṣyati /
na ca"brahmā viśvasṛja"ityādīnāṃ kāmyakarmaphalatvaṃ śakyaṃ vaktum /
teṣāṃ devasārṣṭitāyāḥ phalasyoktatvāt /
tasmātsābhisaṃdhīnāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ sarvamedhāśvamedhādīnāṃ ca brahmatvādīni phalāni /
yeṣāṃ punarnityāni nirabhisaṃdhīnyātmasaṃskārārthāni teṣāṃ jñānotpattyarthāni tāni /
"brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ"iti smaraṇāt /
teṣāmārādupakārakatvānmokṣasādhanānyapi karmāṇi bhavantīti na virudhyate /
yathā cāyamarthaḥ ṣaṣṭhe janakākhyāyikāsamāptau vakṣyāmaḥ /
yattu viṣadadhyādivadityuktaṃ tatra pratyakṣānumānaviṣayatvādavirodhaḥ /
yastvatyantaśabdagamyor'thastatra vākyasyābhāve tadarthapratipādakasya na śakyaṃ kalpayituṃ viṣadadhyādisādharmyam /
na ca pramāṇāntaraviruddhārthaviṣaye śruteḥ prāmāṇyaṃ kalpyate yathā śīto 'gniḥ kledayatīti /
śrute tu tādarthye vākyasya pramāṇāntarasyā'bhāsatvama /
yathā khadyoto 'gniriti talamalinamantarikṣamiti bālānāṃ yatpratyakṣamapi tadviṣayapramāṇāntarasya yathārthatve niścite niścitārthamapi bālapratyakṣamābhāsībhavati /
tasmādvedaprāmāṇyasyāvyabhicārāttādarthye sati vākyasya tathātvaṃ syāt /
na tu puruṣamatikauśalam /
nahi puruṣamatikauśalātsavitā rūpaṃ na prakāśayati /
tathā vedavākyānyapi nānyārthāni bhavanti /
tasmānna mokṣārthāni karmāṇīti siddham /
ataḥ karmaphalānāṃ saṃsāratvapradarśanāyaiva brāhmaṇamārabhyate /
athānantaram uparate jāratkārave, bhujyuriti nāmato lahyasyāpatyaṃ lāhyastadapatyaṃ lāhyāyaniḥ papraccha /
yājñavalkyeti hovāca /
ādābuktamaśvamedhadarśanam;samaṣṭivyaṣṭiphalaścāśvamedhakratuḥ, jñānasamuccito vā kevalajñānasampādito vā, sarvakarmaṇāṃ parā kāṣṭhā;bhraṇahatyāśvamedhābhyāṃ na paraṃ puṇyapāpayoriti hi smaranti;tena hi samaṣṭiṃ vyaṣṭīśca prāpnoti;tatra vyaṣṭayo nirjñātā antaraṇḍaviṣayā aśvamedhayāgaphalabhūtāḥ;'mṛtyurasyātmā bhavatyetāsāṃ devatānāmekā bhavati'(1 / 2 / 7) ityuktam /
mṛtyuścāśanāyālakṣaṇo buddhayātmā samaṣṭiḥ prathamajo vāyuḥ sūtraṃ satyaṃ hiraṇyagarbhaḥ;tasya vyākṛto viṣayaḥ-yadātmakaṃ sarvaṃ dvaitaikatvam /
yaḥ sarvabhūtāntarātmā liṅgam amūrtaraso yadāśritāni sarvabhūtakarmāṇi, yaḥ karmaṇāṃ karmasambaddhānāṃ ca vijñānānāṃ parā gatiḥ paraṃ phalam, tasya kiyān gocaraḥ kiyati vyāptiḥ sarvataḥ parimaṇḍalībhūtā, sā vaktavyā;tasyām uktāyāṃ sarvaḥ saṃsāro bandhagocara ukto bhavati /
tasya ca samaṣṭivyaṣṭyātmadarśanasya alaukikatvapradarśanārthamākhyāyikāmātmano vṛttāṃ prakurute;tena ca prativādibuddhiṃvyāmohayiṣyāmīti manyate /
madreṣu madrā nāma janapadāsteṣu, carakā adhyayanārthavratacaraṇāccarakā adhvaryavo vā, paryavrajāma paryaṭitavantaḥ;te patañcalasya nāmataḥ, kāpyasya kapigotrasya, gṛhān aima gatavantaḥ /

tasyāsīd duhitā gandharvagṛhītā-gandharveṇa amānuṣeṇa sacvena kenacidāviṣṭā;gandharvo vā dhiṣṇyo 'gnirṛtvigadevatā viśiṣṭavijñānatvādavasīyate;na hi sacvamātrasyedṛśaṃ vijñānamupapadyate /
taṃ sarve vayaṃ parivāritāḥ santo 'pṛcchāma-ko 'sīti, kastvamasi kinnāmā kiṃsatacvaḥ /
so 'bravīd gandharvaḥ sudhanvā nāmataḥ, āṅgiraso gotrataḥ /
taṃ yadā yasmin kāle lokānāmantān paryavasānāni apṛcchāma athainaṃ gandharvamabrūma-bhūvanakośaparimāṇajñānāya pravṛtteṣu sarveṣvātmānaṃ ślāghayantaḥ pṛṣṭavanto vayam;katham? kva pārikṣitā abhavanniti /
sa ca gandharvaḥ sarvamasmabhyabravīt /
tena divyebhyo mayā labdhaṃ jñānam, tattava nāsti, ato nigṛhīto 'si, ityabhiprāyaḥ /
so 'haṃ vidyāsampanno labdhāgamo gandharvāt tvā tvāṃ pṛcchāmi yājñavalkya-kva pārikṣitā abhavantat tvaṃ kiṃ jānāsi? he yājñavalkya'kathaya pṛcchāmi kva pārikṣitā abhavanniti //1//
START BrhUp 3,3.2
sa hovāca -- uvāca vai saḥ |
agacchan vai te tad yatrāśvamedhayājino gacchantīti |
kva nv aśvamedhayājino gacchantīti |
dvātriṃśataṃ vai devarathāhnyāny ayaṃ lokaḥ |
taṃ samantaṃ pṛthivī dvistāvat paryeti |
tāṃ samantaṃ pṛthivīṃ dvistāvat samudraḥ paryeti |
tad yāvatī kṣurasya dhārā yāvad vā makṣikāyāḥ pattraṃ tāvān antareṇākāśaḥ tān aindraḥ suparṇo bhūtvā vāyave prāyacchat |
tān vāyur ātmani dhitvā tatrāgamayad yatrāśvamedhayājino 'bhavann iti |
evam iva vai sa vāyum eva praśaśaṃsa tasmād vāyur eva vyaṣṭir vāyuḥ samaṣṭiḥ |
apa punarmṛtyuṃ jayati ya evaṃ veda |
tato ha bhujyur lāhyāyanir upararāma

Original text: Bṛhadāraṇyakopaniṣad, Kāṇva recension with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc