Brihadaranyaka Upanishad (with commentary) · Chapter 3.1
BrhUpBh_2,6.3
ayedānīṃ brahmavidyārthasya madhukāṇḍasya vaṃśaḥ stutyartho brahmavidyāyāḥ /
mantraścāyaṃ svādhyāyārtho japārthaśca /
tatra vaṃśa iva vaṃśaḥ yathā veṇurvaṃśaḥ parvaṇaḥ parvaṇo hi bhidyate tadvadagratprabhṛti āmūlaprāpterayaṃ vaṃśaḥ /
adhyāyacatuṣṭayasya ācāryaparamparākramo vaṃśa ityucyate /
tatra prathamāntaḥ śiṣyaḥ pañcamayantaḥ ācāryaḥ /
parameṣṭhī virāṭ, brāhmaṇo hiraṇyagarbhāt /
tataḥ paramācāryaparamparānāsti /
yatpunarbrahma tannityaṃ svayambhū, tasmai brahmaṇai svayambhuve namaḥ //1-3//
iti ṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam //
=======================================================================
ADHYAYA 3
janako ha vaideha ityādi yājñavalkoyaṃ kāṇḍamārabhyate /
upapattipradhānatvādatikrāntena madhukāṇḍena samānārthatve 'pi sati na punaruktatā /
madhukāṇḍaṃ hyāgemapradhānam /
āgamopapattī hyātmaikatvaprakāśanāya pravṛtte śaknutaḥ karatalagatabilvamiva darśayitum /
śrotavyo mantavya iti hyuktam /
tasmādāgamārthasyaiva parīkṣāpūrvakaṃ nirdhāraṇāya yājñavalkīyaṃ kāṇḍamupapattipradhānamārabhyate /
ākhyāyikā tu vijñānastutyarthopāyavidhiparā vā /
prasiddho hyupāyo vidvadbhiḥ śāstreṣu ca dṛṣṭo dānam /
dānena hṛyupanamante prāṇinaḥ /
prabhūtaṃ hiraṇyaṃ gosahasradānaṃ cehopalabhyate /
tasmādanyapareṇāpi śāstreṇa vidyāprāptyupāyadānapradarśanārthā'khyāyikā'rabdhā /
api ca tadvidyasaṃyogastaiśva saha vādakaraṇaṃ vidyāprāptyupāyo nyāyavidyāyāṃ dṛṣṭaḥ /
taccāsminnadyāye prābalyena pradarśyate /
pratyakṣā ca vidvatsaṃyoge prajñāvṛddhiḥ /
tasmādvidyāprāptyupāyapradarśanārthaivākhyāyikā /
START BrhUp 3,1.1
janako ha vaideho bahudakṣiṇena yajñeneje |
tatra ha kurupañcālānāṃ brāhmaṇā abhisametā babhūvuḥ |
tasya ha janakasya vaidehasya vijijñāsā babhūva -- kaḥ svid eṣāṃ brāhmaṇānām anūcānatama iti |
sa ha gavāṃ sahasram avarurodha |
daśadaśa pādā ekaikasyāḥ śṛṅgayor ābaddhā babhūvuḥ
BrhUpBh_3,1.1 janako nāma ha kila samrāḍrājā babhūva videhānāṃ tatra bhavo vaidehaḥ /
sa ca bahudakṣiṇena yajñena śākhāntaraprasiddho vā bahudakṣiṇo nāma yajño 'śvamedho vā dakṣiṇābāhulyādbahudakṣiṇa ihocyate teneje 'yajat /
tatra tasminyajñe nimantritā darśanakāmā vā kurūṇāṃ deśānāṃ pañcālānāṃ ca brāhmaṇāsteṣu hi viduṣāṃ bāhulyaṃ prasiddhamabhisametā abhisaṃgatā babhūvuḥ /
tatra mahāntaṃ vidvatsamudāyaṃ dṛṣṭvā tasya ha kila janakasya vaidehasya yajamānasya ko nu khalvatra brahmiṣṭha iti viśeṣeṇa jñātumicchā vijijñāsā babhūva /
kathaṃ, kaḥsvitko nu khalveṣāṃ brāhmaṇānāmanūcānatamaḥ sarva ime 'nūcānāḥ kaḥsvideṣāmatiśayenānūcāna iti /
sa hānūcānatamaviṣayotpannijijñāsaḥ saṃstadvijñānopāyārthaṃ gavāṃ sahasraṃ prathamavayasāmavarurodha goṣṭhe 'varodhaṃ kārayāmāsa /
kiṃviśiṣṭāstā gāvo 'varuddhā ityucyate /
palacaturthabhāgaḥ pādaḥ suvarṇasya /
daśa daśa pādā ekaikasyā goḥ śṛṅgayorābaddhā babhūvuḥ /
pañca pañca pādā ekaikasmiñśṛṅge //1//
START BrhUp 3,1.2
tān hovāca -- brāhmaṇā bhagavanto yo vo brahmiṣṭhaḥ sa etā gā udajatām iti |
te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ |
atha ha yājñavalkyaḥ svam eva brahmacāriṇam uvāca -- etāḥ saumyodaja sāmaśravā3 iti |
tā hodācakāra |
te ha brāhmaṇāś cukrudhuḥ: -- kathaṃ nu no brahmiṣṭho bruvīteti |
atha ha janakasya vaidehasya hotāśvalo babhūva |
sa hainaṃ papraccha -- tvaṃ nu khalu no yājñavalkya brahmiṣṭho 'sī3 iti |
sa hovāca -- namo vayaṃ brahmiṣṭhāya kurmo gokāmā eva vayaṃ sma iti |
taṃ ha tata eva praṣṭuṃ dadhre hotāśvalaḥ
BrhUpBh_3,1.2 gā evamavarudhya brāhmaṇāṃstānhovāca /
he brāhmaṇā bhagavanta ityāmantratha yo vo yuṣmākaṃ brahmiṣṭhaḥ sarve yūyaṃ brahmāṇo 'tiśayena yuṣmākaṃ brahmā yaḥ sa etā gā udajatāmutkālayatu svagṛhaṃ prati /
te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ ha kilaivamuktā brāhmaṇā brahmiṣṭhatāmātmanaḥ pratijñātuṃ na dadhṛpurna pragalbhāḥ saṃvṛttāḥ /
apragalbhabhūteṣu brāhmaṇeṣvatha ha yājñavalkyaḥ svamātmīyameva brahmacāriṇamantevāsinamuvāca- etā gā he somyodajodgamayāsmadgṛhān prati, he sāmaśravaḥ- sāmavidhiṃ hi śṛṇotyator'yāccaturvedo yājñavalkyaḥ /
tā gā hodācakārotkālitavānācāryagṛhaṃ prati /
yājñavalkyena brahmiṣṭhapaṇasvīkaraṇena ātmano brahmiṣṭhatā pratijñātā, iti te ha cukrudhuḥ kruddhavanto brāhmaṇāḥ /
teṣāṃ krodhābhiprāyamācaṣṭe- kathaṃ no 'smākaṃ ekaikapradhānānāṃ brahmiṣṭho 'smīti bruvīteti /
atha haivaṃ kruddheṣu brāhmaṇeṣu janakasya yajamānasya hotā ṛtvigaśvalo nāma babhūva āsīt /
sa enaṃ yājñavalkyam, brahmiṣṭhābhimānī rājāśrayatvāccadhṛṣṭaḥ, yājñavalkyaṃ papraccha pṛṣṭavān /
katham? tvaṃ nu khalu no yājñavalkya brahmiṣṭho 'sī 3 iti /
plutirbhartsanārthā /
sa hovāca yājñavalkyaḥ- namaskarmo vayaṃ brahmiṣṭhāya, idānīṃ gokāmāḥ smo vayamiti /
taṃ brahmiṣṭhapratijñaṃ santaṃ tata eva brahmiṣṭhapaṇasvīkaraṇāt praṣṭuṃ dadhre dhṛtavān mano hotā aśvalaḥ //2//
START BrhUp 3,1.3
yājñavalkyeti hovāca -- yad idaṃ sarvaṃ mṛtyunāptaṃ sarvaṃ mṛtyunābhipannaṃ kena yajamāno mṛtyor āptim atimucyata iti |
hotrartvijāgninā vācā |
vāg vai yajñasya hotā |
tad yeyaṃ vāk so 'yam agniḥ sa hotā sā muktiḥ sātimuktiḥ
BrhUpBh_3,1.3 yājñavalkyeti hovāca /
tatra madhukāṇḍe pāḍaktena karmaṇā darśanasaptuccitena yajamānasya mṛtyoratyayo vyākhyāta udgīthaprakaraṇe saṅkṣepataḥ /
tasyaiva parīkṣāviṣayo 'yamititadgatadarśanaviśeṣārtho 'yaṃ vistara ārabhyate /
yadidaṃ sādhanajātam asya karmaṇa ṛtvigagnyādi mṛtyunā karmalakṣaṇena svābhāvikāsaṅgasahitena āptaṃ jyāptam, na kevalaṃ vyāptamabhiṣannaṃ ca mṛtyunā baśīkṛtaṃ ca /
kena darśanalakṣaṇena sādhanena yajamāno mṛtyorāptimati mṛtyugacaratvam atikramya mucyate svatantro mṛtyoravaśo bhavatītyarthaḥ /
nanūdgītha evābhihitaṃ yenātimucyatemukhyaprāṇātmadarśaneneti /
bāḍhamuktam, yo 'nukto viśeṣastatra, tadartho 'yamārambha ityadoṣaḥ /
hotrartvijāgninā vācetyāha yājñavalkyaḥ /
etasyārthaṃvyācaṣṭe /
kaḥ punarhetā yena mṛtyumatikāmati? ityucyate-vāgvai yajñasya yajamānasya"yajño vai yajamānaḥ"iti śruteḥ /
yajñasya yajamānasya yāvāksaiva hotādhiyajñe /
katham? tatatrayeyaṃvanga yajñasyayajamānasya so 'yaṃ prasiddho 'gniradhidaivatam /
tadetatvyannaprakaraṇevyākhyātam /
sa cāgnirhetā"agnirvai hotā"iti śruteḥ /
yadetad yajñasya sādhanadvayamhotā catviṅg adhiyajñam, adhyātmaṃ ca vāk etadubhayaṃ sādhanadvayaṃ paricchinnaṃ mṛtyunā āptaṃ svābhāvikājñānāsaṅgaprayuktena karmaṇā mṛtyunā pratikṣaṇamanyathātvamāpadyamānaṃ vaśīkṛtam /
tad anenādhidaivatarūpeṇāgninā'dṛśyamānaṃ'yajamānasya yajñasya sṛtyoratimuktaye bhavati /
tadetadāha-sa muktiḥ sa hotā agnirmuktiḥ, agnisvarūpadarśanameva muktiḥ /
yadaiva sādhanadvayamagnirūpeṇa gaśyati, tadānīmeva hi svābhāvikādāsaṅgānmṛtyorvimucyate ādhyātmikāt paricchinnarūpādādhibhautikācca /
tasmāt sa hotā agnirūpeṇa dṛṣṭo muktirmuktisādhanaṃ yajamānasya /
sā atimuktiḥ-yaiva ca muktiḥ sātimuktiḥ, atimuktisādhanamityarthaḥ /
sādhanadvayasya paricchinnasya yā adhidevatārūpeṇāparicchinnenāgnirūpeṇa dṛṣṭiḥ, sā muktiḥ /
yāsau muktiradhidevatādṛṣṭiḥ saiva, adhyātmādhibhūtaparicchedaviṣayāsaṅgāspadaṃ mṛtyumatikramya adhidevatātvasyāgnibhāvasya prāptiryā phalabhūtā, sā atimuktirityucyate /
tasyā atimuktermuktireva sādhanamiti kṛtvā sā atimuktirityāha /
yajamānasya hyatimuktirvāgādīnāmagnyādibhāva ityudgīthaprakaraṇe vyākhyātam /
tatra sāmānyena mukhyaprāṇadarśanamātraṃ muktisādhanamuktam, na tadviśeṣaḥ /
vāgādīnām agnyādidarśanamiha viśeṣo varṇyate /
mṛtyuprāptyatimuktistu saiva phalabhūtā, yodgīthabrāhmaṇena vyākhyātā -'mṛtyupratikrānto dīpyate'(1 / 3 / 12) ityādyā //3//
START BrhUp 3,1.4
yājñavalkyeti hovāca -- yad idaṃ sarvam ahorātrābhyām āptaṃ sarvam ahorātrābhyām abhipannaṃ kena yajamāno 'horātrayor āptim atimucyata iti |
adhvaryuṇartvijā cakṣuṣādityena |
cakṣur vai yajñasyādhvaryuḥ |
tad yad idaṃ cakṣuḥ so 'sāv ādityaḥ |
so 'dhvaryuḥ sā muktiḥ sātimuktiḥ
BrhUpBh_3,1.4 yājñavalkyeti hovāca /
svābhāvikādajñānāsaṅgaprayuktāt karmalakṣaṇānmṛtyoratimuktirvyākhyātā /
tasya karmaṇaḥ sāsaṅgasya mṛtyorāśrayabhūtānāṃ darśapūrṇamāsādikarmasādhanānāṃ yo vipariṇāmahetuḥ kālaḥ, tasmāt kālāt pṛthagatinuṣṭhānavyatirekeṇāpi prāgūrdhvaṃ ca kriyāyāḥ sādhanavipariṇāmahetutvena vyāpāradarśanāt kālasya /
tasmāt pṛthakkālādatimuktirvaktavyetyata āha- yadidaṃ sarvamahorātrābhyāmāptam, sa ca kālo dvirūpaḥ - ahorātrādilakṣaṇāḥ, tithyādilakṣaṇaśca /
tatrāhorātrādilakṣaṇāttāvadatimuktimāha - ahorātrābhyāṃ hi sarvaṃ jāyate vardhate vinaśyati ca, tathā yajñasādhanaṃ ca /
yajñasya yajamānasya cakṣuradhvaryuśca /
śiṣṭānyakṣarāṇi pūrvavanneyāni /
yajamānasya cakṣuradhvaryuśca sādhanadvayamadhyātmādhibhūtaparicchedaṃ hitvā adhidaivatātmanā dṛṣṭaṃ yat sa muktiḥ so 'dhvaryurādityabhāvena dṛṣṭo muktiḥ /
saiva muktirevātimuktiriti /
pūrvavat ādityātmabhāvamāpannasya hi nāhorātre sambhavataḥ //4//
idānīṃ tithyādilakṣaṇādatimuktirucyate-
START BrhUp 3,1.5
yājñavalkyeti hovāca -- yad idaṃ sarvaṃ pūrvapakṣāparapakṣābhyām āptaṃ sarvaṃ pūrvapakṣāparapakṣābhyām abhipannaṃ kena yajamānaḥ pūrvapakṣāparapakṣayor āptim atimucyata iti |
udgātrartvijā vayunā prāṇena |
prāṇo vai yajñasyodgātā |
tad yo 'yaṃ prāṇaḥ sa vāyuḥ sa udgātā |
sa muktiḥ sātimuktiḥ
BrhUpBh_3,1.5 idānīṃ tithyādilakṣaṇādatimuktirūcyate-yadidaṃ sarvam - ahorātrayoraviśiṣṭayorādityaḥ kartā, na prati padādīnāṃ tithīnām;tāsāṃ tu vṛddhikṣayopagamanenapratipatprabhṛtīnāṃ candramāḥ kartā /
atastadāpācyā pūrvapakṣāparapakṣātyayaḥ, ādityāpacyā ahorātrātyayavat /
tatra yajamānasya prāṇo vāyuḥ, sa evaudgātā - ityudgīthabrāhmaṇe 'vagatam'vācā ca hyeva sa prāṇena codagāyat'iti ca nirdhāritam /
'athaitasya prāṇasyāpaḥ śarīraṃ jyotīrūpamasau candraḥ'iti ca /
prāṇāvāyucandramasāmekatvāccandramasā vāyunā copasaṃhāre na kaścid viśeṣaḥ /
evaṃ manyamānā śrutirvāyunā adhidaivatarūpeṇopasaṃharati /
api ca vāyunimittau hi vṛddhikṣayau candramasaḥ /
tena tithyādilakṣaṇasya kālasya karturapi kārayitā vāyuḥ /
ato vāyurūpāpannastithyādikālādatīto bhavatītyupapannataraṃ bhavati /
tena śrutyantare candrarūpeṇa dṛṣṭirmuktiratimuktiśca /
iha tu kāṇvānāṃ sādhanadvayasya tatkāraṇarūpeṇa vāyvātmanā dṛṣṭirmuktiratimuktiśceti na śrutyorvirodhaḥ //5//
START BrhUp 3,1.6
yājñavalkyeti hovāca -- yad idam antarikṣam anārambaṇam iva kenākrameṇa yajamānaḥ svargaṃ lokam ākramata iti |
brahmaṇartvijā manasā candreṇa |
mano vai yajñasya brahmā |
tad yad idaṃ manaḥ so 'sau candraḥ sa brahmā sa muktiḥ sātimuktir ity atimokṣā |
atha saṃpadaḥ
BrhUpBh_3,1.6 mṛtyoḥ kālādatimuktirvyākhyātā yajamānasya /
so 'timucyamānaḥ kenāvaṣṭambhena paricchedaviṣayaṃ mṛtyumatotya phalaṃ prāpnotyatimucyata ityucyate /
yadidaṃ prasiddhamantarikṣamākāśo 'nārambaṇamanālambanamivaśabdādastyeva tatrā'lambanaṃ tattu na jñāyata ityabhiprāyaḥ /
yattu tadajñāyamānamālambanaṃ tatsarvanāmnā keneti pṛcchyate /
anyathā phalaprāpterasaṃbhavāt /
yenāvaṣṭambhenā'krameṇa yajamānaḥ karmaphalaṃ pratipadyamāno 'timucyate kiṃ taditi praśnaviṣaya /
kenā'krameṇa yajamānaḥ svargaṃ lokamākramata iti svargaṃ lokaṃ phalaṃ prāpnotyatimucyata ityarthaḥ /
brahmaṇartvijā manasā candreṇetyakṣaranyāsaḥ pūrvavat /
tatrādhyātmaṃ yajñasya yajamānasya yadidaṃ prasiddhaṃ manaḥ so 'sau candro 'dhidaivatam /
mano 'dhyātmaṃ candramā adhidaivatamiti hi prasiddham /
sa eva candramā brahmartviktenādhibhūtaṃ brāhmaṇaḥ paricchinnaṃ rūpamadhyātmaṃ ca manasa etaddvayamaparicchinnena candramaso rūpeṇa paśyati /
tena candramasā manasāvalambanena karmaphalaṃ svargaṃ lokaṃ prāpnotyatimucyata ityabhiprāyaḥ /
itītyupasaṃhārāthaṃ vacanam /
ityevaṃprakārā mṛtyoratimokṣāḥ /
sarvāṃṇi hi darśanaprakārāṇi yajñāṅgaviṣayāṇyasminnavasara uktānīti kṛtvopasaṃhāra ityatimokṣāḥ /
evaṃprakārā atimokṣā ityarthaḥ /
atha saṃpadaḥ /
athādhunā saṃpada ucyante /
saṃpannāma kenacitsāmānyenāgnihotrādīnāṃ karmaṇāṃ mahatāṃ phalavatāṃ tatphalāya saṃpādanaṃ saṃpat /
phalasyaiva vā sarvotsāhena phalasādhanānuṣṭhāne prayatatāṃ kenacidvaiguṇyenāsaṃbhavaḥ /
tadidānīmāhitāgniḥ sanyatkiñcitkarmāgnihotrādīnāṃ yathāsaṃbhavamādāyā'lambanīkṛtya karmaphalavidvattāyāṃ satyāṃ yatkarmaphalakāmo bhavati tadeva saṃpādayati /
anyathā rājasūyāśvamedhapuruṣamedhasarvamedhalakṣaṇānāmadhikṛtānāṃ traivarṇikānāmapyasaṃbhavasteṣāṃ tatpāṭhaḥ svādhyāyārtha eva kevalaḥ syāt /
yadi tatphalaprāptyupāyaḥ kaścana na syāt /
tasmātteṣāṃ sepadaiva tatphalaprāptistasmātsaṃpadāmapi phalavattvamataḥ saṃpada ārabhyante //6//
START BrhUp 3,1.7
yājñavalkyeti hovāca -- katibhir ayam adyargbhir hotāsmin yajñe kariṣyatīti |
tisṛbhir iti |
katamās tās tisra iti |
puronuvākyā ca yājyā ca śasyaiva tṛtīyā |
kiṃ tābhir jayatīti |
yat kiñcedaṃ prāṇabhṛd iti
BrhUpBh_3,1.7 yājñavalkyeti hovāca abhimukhīkaraṇāya /
katibhirayamadyargbhirhetāsmin yajñe katibhiḥ katisaṅkhyābhirṛgbhirṛgjātibhiḥ ayaṃhotartvigasmin yajñe kariṣyati śastraṃ śaṃsati /
āhetaraḥ-tisṛbhirṛgjātibhiḥ /
ityukkavantaṃ pratyā hetaraḥ-katamāstāstistra iti /
saṅkhyeyaviṣayo 'yaṃ praśnaḥ, pūrvastu saṅkhyāviṣayaḥ /
puronuvākyāca-prāgyāgaphālād yāḥ prayujyante ṛcaḥ, sā ṛgjātiḥ puronuvākyetyucyate /
yāgārthaṃ yāḥ prayujyante ṛcaḥ, sā ṛgjātiryājyā /
śastrārthaṃ yāḥ prayujyante ṛcaḥ, sā ṛgjātiḥ śasyā /
sarvāstu yāḥ kāścana ṛcaḥ;tāḥ stotriyā vā anyā vā sarvā etāsveva tisṛṣu ṛgjātiṣvantarbhavanti /
kiṃ tābhirjayatīti yatkiñcedaṃ prāṇabhṛditi-ataścasaṅkhyāsāmānyād yatkiñcitprāṇabhṛjjātama, tat sarvaṃ jayati tat sarvaṃ phalajātaṃ sampādayati saṅkhyādisāmānyena //7//
START BrhUp 3,1.8
yājñavalkyeti hovāca -- katy ayam adyādhvaryur asmin yajña āhutīr hoṣyatīti |
tisra iti |
katamās tās tisra iti |
yā hutā ujjvalanti yā hutā atinedanti yā hutā adhiśerate |
kiṃ tābhir jayatīti |
yā hutā ujjvalanti devalokam eva tābhir jayati |
dīpyata iva hi devaloko |
yā hutā atinedante pitṛlokam eva tābhir jayati |
atīva hi pitṛlokaḥ |
yā hutā adhiśerate manuṣyalokam eva tābhir jayatyi |
adha iva hi manuṣyalokaḥ
BrhUpBh_3,1.8 yājñavalkyeti hovāveti pūrvavat /
katyayamadyādhvaryurasmin yajña āhutīrheṣyatīti, katyāhutiprakārāḥ? tastra iti, katamāstāstistra iti pūrvavat /
itara āha-yā hūtā ujjvalanti samidājyāhutayaḥ yā hutā atinedante 'tīva śabdaṃ kuvanti māsādyāhutayaḥ, yā hutā adhiśerate 'dhyādho gatvā bhūmeradhiśerate payaḥsomāhutayaḥ /
kiṃ tābhirjayatīti, tābhirevaṃ nirvartitābhirāhutibhiḥ kiṃ jayatīti /
yā āhutayo hutā ujjvalantyujjvalanayuktā āhutayo nirvartitāḥ, phalaṃ ca devalokākhyamujjvalameva, tena sāmānyena yā mayatā ujjvalantya āhutayo nirvartyamānāstā etāḥ sākṣāddevalokasya karmaphalasyarūpaṃ devalokākhyaṃ phalameva mayā nirvartyata ityevaṃ sampādayati /
yā hutā atinedante āhutayaḥ pitṛlokameva tābhirjayati kutsitaśabdakartṛtvasāmānyena /
pitṛlokameva tābhirjayati kutsitaśabdakartṛtvasāmānyena /
pitṛlokasambaddhāyāṃ hi saṃyamanyāṃ puryāṃ vaivasvatena yātyamānānāṃ'hā hatāḥ sma muñca muñca'iti śabdobhavati /
tathāvadānāhutayaḥ tena pitṛlokasāmānyāt pitṛloka eva mayā nirvartyata iti sampādayati /
yā hutā adhiśerate manuṣyalokameva tāmijayati bhūmyupari sambandhasāmānyāt /
adha iva hyagha eva hi manuṣyalokaḥ uparitanān sādhyāṃllokānapekṣya, athavādhogamanamapekṣya /
ato manuṣyaloka eva mayā nirvartyata iti sampādayati /
yā hutā adhiśerate manuṣyalokameva tābhijayati bhūmyupari sambandhasāmānyāt /
adha iva hyadha eva hi manuṣyalokaḥ uparitanān sādhyāṃllokānapekṣya, athavādhogamanamapekṣya /
ato manuṣyaloka eva mayā nirvartyata iti sampādayati payaḥsomāhutinirvartanakāle //8//
START BrhUp 3,1.9
yājñavalkyeti hovāca -- katibhir ayam adya brahmā yajñaṃ dakṣiṇato devatābhir gopāyatīti |
ekayeti |
katamā saiketi |
mana eveti |
anantaṃ vai mano 'nantā viśve devāḥ |
anantam eva sa tena lokaṃ jayati
BrhUpBh_3,1.9 yājñavalkyeti hovāceti pūrvavat /
ayamṛtvigbrahmā dakṣiṇato brahmāsane sthitvā yajñaṃ gopāyati /
katibhirdevatābhirgopāyatīti prāsaṅgikametadvahuvacanam /
ekayā hi devatayā gopāyatyasau /
evaṃ jñāte bahuvacanena praśno nopapadyate svayaṃ jānatastasmātpūrvayoḥ kaṇḍikayoḥ praśnaprativacaneṣu katibhiḥ kati tisṛbhististra iti prasaṅgaṃ dṛṣṭvehāpi bahuvacanenaiva praśnopakramaḥ kriyate /
athavā prativādivyāmohārtha bahuvacanam /
itara āhaikayetyekā sā devatā yayā dakṣiṇataḥ sthitvā brahmā'sane yajñaṃ gopāyati /
katamā saiketi /
mana eveti manaḥ sā devatā /
manasā hi brahmā vyāpriyate dhyānenaiva /
"tasya yajñasya manaśca vākca vartanī tayoranyatarāṃ manasā saṃskaroti brahmā"(cha.u.4 / 16 / 1) iti śrutyantarāt /
tena mana eva devatā tayā manasā hi gopāyati brahmā yajñam /
tacca mano vṛttibhedenānantam /
vaiśabdaḥ prasiddhāvadyotanārthaḥ /
prasiddhaṃ manasa ānantyma /
tadānantyābhimānino devāḥ,"sarve devā yatraikaṃ bhavanti"ityādiśrutyantarāt /
tenānantyasāmānyādanantameva sa tena lokaṃ jayati //9//
START BrhUp 3,1.10
yājñavalkyeti hovāca -- katy ayam adyodgātāsmin yajñe stotriyāḥ stoṣyatīti |
tisra iti |
katamās tās tisra iti |
puronuvākyā ca yājyā ca śasyaiva tṛtīyā |
katamās tāḥ |
yā adhyātmam iti |
prāṇa eva puronuvākyāpāno yājyā vyānaḥ śasyā |
kiṃ tābhir jayatīti |
pṛthivīlokam eva puronuvākyayā jayaty antarikṣalokaṃ yājyayā dyulokaṃ śasyayā |
tato ha hotāśvala upararāma
Original text: Bṛhadāraṇyakopaniṣad, Kāṇva recension with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0