Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 9
tato madāndhavanitā kapolasthalakauśalam
sarojapattraṃ karajaiś chettum ārabdha gomukhaḥ ||
pattracchedyaṃ tatas tasyāḥ saritas taradambhasi
sajīvam iva saṃpannaṃ calatvāt paṭuraṃhasaḥ ||
anukūlaṃ prasarpantaṃ praśaṃsantaś ca gomukham
pattracchedyam apaśyāmo muktāvayavasaṃkaram ||
astmābhir anuyuktaś ca kathayeti savistaram
gomukho vyākaroti sma pattracchedasya lakṣaṇam ||
ihāryaputra vijñeyaṃ pattracchedyaṃ samāsataḥ
tryasraṃ ca caturasraṃ ca dīrghaṃ vṛttaṃ ca bhedataḥ ||
tryasraiḥ catuṣpadaśailā niṣpadyante gṛhādi ca
caturasraiḥ saśālāni purāṇi puruṣādi ca ||
dīrghe nadanadīmārga pratānabhujagādayaḥ
vṛtte bhūṣaṇasaṃyoga śakuntamithunādayaḥ ||
gomukhe kathayaty evam āgatya marubhūtikaḥ
aho nu mahad āścaryam āryaputrety abhāṣata ||
asau hariśikhenoktaḥ sarvam eva bhavādṛśām
kūpakacchapakalpānām āścaryaṃ sthūlacakṣuṣām ||
paśya duḥśraddadhāneti tam uktvā marubhūtikaḥ
idam āścaryam ity uccaiḥ pulinaṃ no vyadarśayat ||
tato hariśikhenoktaṃ kṛtvā hasitam ulbaṇam
āścaryaṃ pulinaṃ paśya namas tasmai sacakṣuṣe ||
nimnena salilaṃ yāti pulinaṃ sikatāsthalam
āścaryaṃ yadi tan mūḍha dveṣaḥ kaḥ salile tava ||
so 'bravīt kena pulinam āścaryam iti bhāṣitam
puline yat tad āścaryam atha vā dṛśyatām iti ||
tenoktaṃ puline santi sikatāḥ kiṃ tad adbhutam
nety ukte tena dṛṣṭvā tu pulinaṃ gomukho 'bravīt ||
mā mā bhadramukhaṃ kaścit paribhūn marubhūtikam
mayā hi puline dṛṣṭaṃ saṃniviṣṭaṃ padadvayam ||
uktaṃ hariśikhenāpi yady āścaryaṃ padadvayam
atyāścaryam idaṃ paśya padakoṭīś caturdaśa ||
tenoktaṃ sānubandhāsu nāścaryaṃ padakoṭiṣu
idaṃ vicchinnasaṃtānaṃ tenāścaryaṃ padadvayam ||
tenoktaṃ yadi śeṣāṇi parāmṛṣṭāni pāṇinā
bhaveyur iti tenoktaṃ tataḥ syād eva vālukā ||
yeyaṃ tīrataroḥ śākhā pulinaṃ yāvad āgatā
tayā gatvāvatīrṇaḥ syāt kaścin nāgarako yadi ||
etām eva samālambya dūram ālambapallavām
nivarteteti tenokte parṇākīrṇā mahī bhavet ||
kasya tarhīti tenokte divyasyety abravīt sa tam
divyānāṃ katamasyeti sa vidyādharam ādiśat ||
na spṛśanti bhuvaṃ devāḥ sthūlatvād yakṣarakṣasām
dūraṃ padāni majjanti pulineṣu viśeṣataḥ ||
tapaḥkṣāmaśarīratvāt siddhānām ṛṣibhiḥ saha
avyaktāṅgulipārṣṇyādi nikṣepaṃ jāyate padam ||
anyeṣāṃ ca manuṣyāṇām upapattyā niyujyate
avagāḍhaṃ bhavaty agre viparītaṃ tu yoṣitaḥ ||
bhārākrāntaḥ sa cety ukte bhuyo hariśikho 'bravīt
śilāpādapaśatrūṇāṃ ko 'sya bhāro bhaved iti ||
śilāyām avagāḍhaṃ syāt parṇakīrṇaṃ ca pādape
śatrau na śatruṃ puline ramaṇīye 'vatārayet ||
tasmād asiddhavidyāsya bhāro vidyādharī yataḥ
na vidyāsiddhim āptvāpi jāyante paṅguvṛttayaḥ ||
āropitaṃ ca tenāsyā jaghanaṃ dakṣiṇaṃ bhujam
nimagnaṃ yena tasyedaṃ dakṣiṇaṃ kāminaḥ padam ||
patitair uttamāṅgāc ca keśadhūpādhivāsitaiḥ
mālatīkusumair vāsam avakīrṇaṃ na paśyasi ||
ramaṇīyatarāṃ caiṣāṃ na tyakṣyati sa nimagnām
tenānyatrāpi dṛśyantāṃ padāni nipuṇair iti ||
tataḥ paurair madīyaiś ca vicinvadbhir itas tataḥ
strīpuṃsayor adṛśyanta padāni salilāntike ||
sahāsmābhis tam uddeśaṃ gatvā dṛṣṭvā ca gomukhaḥ
tena nāgarakenāpi bhāvyam ity etad uktavān ||
kathaṃ vettheti pṛṣṭaś ca sa vihasyedam uktavān
jñeyaṃ kim atra durjñānam atha vā kathayāmi vaḥ ||
paracittānuvṛttiś ca svacittasya ca nigrahaḥ
yeyaṃ nāgarakair uktā sā nāgarakatā matā ||
mantharaṃ parisarpantīṃ kāminīm anugacchati
ayaṃ nāgarako yasmād atikramya na gacchati ||
idānīm eva tau yātau padavī dṛśyatām iyam
tathā hi caraṇākrānti natam adyāpi śādvalam ||
iti tām anugacchanto navāṃ caraṇapaddhatim
saptaparṇam apaśyāma pravṛttabhramarotsavam ||
tanmūle yāni vṛttāni raho viharamāṇayoḥ
svayam ācaritānīva gomukhas tāny avarṇayat ||
iha sā kupitā tasmai tena ceha prasāditā
ayaṃ sakusumaś cātra kḹptaḥ pallavasaṃstaraḥ ||
śrāntā cātropaviṣṭā sā tathā cedaṃ nirūpyatām
āsanaṃ jaghanākrānti jātajarjarapallavam ||
nidhāya jaghane hastau vinamayya gurutrikam
iyaṃ vijṛmbhamāṇāyā magnāgracaraṇā mahī ||
evaṃ nirūpayantaś ca saptaparṇatalād vayam
niryāntīm anvagacchāma tayoś caraṇapaddhatim ||
athāgamyam apaśyāma candrasūryānalānilaiḥ
mādhavīgahanaṃ veśma kāminām anivāritam ||
vāruṇīpānasaṃjāta madabhṛṅgaviluptayā
puṣpavatyā pariṣvaktaṃ śyāmayā tan nirantaram ||
dṛṣṭvā ca gomukhenoktam atraivāste sa kāmukaḥ
pracchannaṃ ramaṇīyaṃ ca na hīdaṃ tyāgam arhati ||
na cāpi darśanaṃ yuktam āsīnasya yathāsukham
tasmān muhūrtam anyatra kvacid viśramyatām iti ||
nīlaśītalamūlasya dūrvayā vaṭaśākhinaḥ
chāyayā ca palāśānām atiṣṭhāma tale tataḥ ||
gomukhas tu tad ālokya latāgṛhakam unmukhaḥ
nāsty asāv atra kāmīti saśiraḥkampam uktavān ||
tato hariśikhenoktaṃ pūrvam astīti bhāṣase
idānīm api nāstīti sarvathonmattako bhavān ||
tenoktam idam atrastaṃ niṣkrāntaṃ mādhavīgṛhāt
śikhaṇḍimithunaṃ kasmān mūkam andha na paśyasi ||
yadi kaścid bhaved atra trastam etat tatas tataḥ
muktārtakekam uḍḍīya vṛkṣadurgaṃ viśed iti ||
tataḥ prasthāpayāmi sma vicetuṃ parivārakān
calayantaś tu hastāṃs te śūnyam ākhyaṃl latāgṛham ||
svayaṃ tatrāpy apaśyāma racitaṃ prastaraṃ mahat
prakīrṇapallavanyāsaṃ kiśoraluṭhitair iva ||
taruśākhāvasaktaṃ ca hāranūpuramekhalam
anyatrānyatra ca kṣaumam ambhoruhadalāruṇam ||
patitārkanikāśaṃ ca vidyādharadhanaṃ kvacit
varmaratnaṃ sphuradratna prabhākuñcitalocanam ||
sarvaṃ tad grāhayāmi sma puruṣair bhūṣaṇādikam
tasmai niryātayiṣyāmi dṛṣṭāyety atha gomukhaḥ ||
abravīd vairiṇā nūnaṃ sa nītaḥ saha kāntayā
tābhyāṃ hi paratantrābhyāṃ bhūṣaṇādīdam ujjhitam ||
dīrghāyuṣkaṃ ca taṃ vitta snigdhās tasya śiroruhāḥ
lagnāḥ pādapaśākhāyām adyāpi hi sugandhayaḥ ||
evaṃ nirūpayantaś ca samantād dattadṛṣṭayaḥ
nātidūram atikramya kvacit tuṅgatarau vane ||
baddhaṃ skandhe kadambasya pañcabhir lohaśaṅkubhiḥ
vidyādharam apaśyāma lepavidyādharācalam ||
athāvatāryatām eṣa skandhād ity abhidhāya tān
apasṛtya tataś chāyām āśrayāmi sma śākhinaḥ ||
gomukhas tv abravīn naite kenacil lohaśaṅkavaḥ
śakyāḥ kraṣṭum upayena sarvair api surair iti ||
athāham abruvaṃ smṛtvā rājājalpan mayā śrutam
etā oṣadhayaḥ pañca sadāsthāḥ kila varmaṇi ||
viśalyakaraṇī kācit kācin māṃsavivardhanī
vraṇasaṃrohiṇī kācit kācid varṇaprasādanī ||
mṛtasaṃjīvanī cāsāṃ pañcamī paramauṣadhiḥ
yadi varmaṇi tāḥ santi tābhiḥ saṃjīvyatām iti ||
muhūrtād iva cāgatya vismito gomukho 'bravīt
prasādād aryaputrasya jīvitaḥ sa nabhaścaraḥ ||
tā mahauṣadhayo dṛṣṭā nihitās tasya varmaṇi
śalyaprote ca hariṇe prayuktāḥ kramaśas tataḥ ||
tatra dṛṣṭaprabhāvābhiḥ sa vidyādharasundaraḥ
akṛtāṅgaḥ kṛtaḥ sadyaḥ samāśvasyeti bhāṣate ||
jīvitaḥ kena baddho 'ham ity athāhaṃ tam uktavān
asmākam aryaputreṇa prakārais caturair iti ||
tenoktaṃ kiṃ ca yuṣmākam aryaputro 'pi vidyate
āmeti ca mayā prokte tenoktaṃ na sa mānuṣaḥ ||
asmākam aryaputro 'pi devo vidyādharo 'pi vā
prasīdantu tam ākhyāta prasādaṃ cakṣuṣām iti ||
mayoktam aryaputreṇa vayam ājñāpitā yathā
jīvayitvābhyanujñeyo mā sma paśyat sa mām iti ||
kṛtopakāras tvāṃ draṣṭuṃ nāyam icchati lajjayā
punaḥsaṃdarśanāyātas tāta prasthīyatām iti ||
atha visrastahastena dattvā jānunipātanam
viniśvasya ca tenoktaṃ dainyagadgadayā girā ||
idānīm asmi sumṛtaḥ prāṇadānopakāriṇam
svāminaṃ yan na paśyāmi bhaviṣyacakravartinam ||
pradāya yadi me prāṇān paścāt tāpena khedyate
evaṃ muñcāmi bhūyas tān na cet paśyatu mām iti ||
mayā datte 'bhyanujñāne paśyatv evaṃ karotv iti
gāṃ spṛśañ jānuśirasā sa mām idam abhāṣata ||
vidyādharo 'mṛtagatiḥ kauśikasya muneḥ sutaḥ
sarvavidyādhareśena praṇaman dṛśyatām iti ||
ehīha ca mayāhūya spṛṣṭaḥ pṛṣṭhe nirāmayaḥ
suhṛddṛṣṭyā ca dṛṣṭaḥ san prahṛṣṭaḥ samupāviśat ||
tato hariśikhenoktam uktaṃ vṛṣasutena yat
satyaṃ tat priyasaṃbhāṣo mahānāgarako hy ayam ||
idaṃ śrutvāmitagatir idam asmān abhāṣata
nedaṃ nāgarakatvaṃ me śrūyatāṃ ca kathā yathā ||
asti prāleyaśailasya manonayanahāriṇi
śikhare kauśiko nāma munis tulyāśmakāñcanaḥ ||
taṃ ca bindumatī nāma tyaktanandanakānanā
ārādhitavatī yatnāt sudīrghaṃ kālam apsarāḥ ||
ekadā kauśikenoktā varaṃ brūhīti sābravīt
yadi me bhagavān prītaḥ tato 'patyaṃ dadātv iti ||
tena cotpāditaṃ tasyām apatyayugalaṃ kramāt
ahaṃ ca putraḥ putrī ca matsvasā matsanāmikā ||
so 'haṃ saṃvardhitas tena nāsti tad yan na śikṣitam
dhārayāmi ca tadvidyās tena vidyādharo 'bhavam ||
ekadā pitaraṃ dṛṣṭvā rudantam aham abruvam
mādṛśaṃ putram utpādya kiṃ roditi bhavān iti ||
tenoktaṃ cakravartitvaṃ na te paśyāmi putraka
aṅgād aṅgān madīyāt tu vṛthā jāto bhavān iti ||
mayoktaṃ mama yaḥ svāmī sa mahyaṃ kathyatām iti
tenoktaṃ cakracartī yaḥ sa cāpy anviṣyatām iti ||
mayoktaṃ cakravartitvaṃ yaiś cihnair avagamyate
dṛṣṭvā tāni dhiyā mahyam ācaṣṭāṃ bhagavān iti ||
tenoktaṃ śatruṇā baddhaṃ yas tvāṃ śaṅkubhir āyasaiḥ
jīvayiṣyati jānīyāt svāminaṃ taṃ bhavān iti ||
mama tv aṅgārako nāma vyālakaś cābhavat suhṛt
saudaryo gamayāmi sma tābhyāṃ kālaṃ sukhaṃ saha ||
atha vāyupatho nāma rājā tena sahāgamam
kāśyapasthalakaṃ nāma puraṃ mānasalobhanam ||
tatraikadā vicaratā mayopavanacariṇī
dṛṣṭā kanyāparivārā kanyakā kusumālikā ||
praśasyavarṇasaṃsthānā sā me buddhau sthirā sthitā
praśastir iva vinyastā bhittau vindhyaśilābhṛtaḥ ||
tām ādāya tayā sārdhaṃ suhṛdbhyāṃ ca manoharāḥ
rataye saṃcarāmi sma saridgiritarusthalīḥ ||
aṅgārakam athāpaśyaṃ paśyantaṃ kusumālikām
rāgād apatrapātrāsaṃ vakragrīvānirīkṣitam ||
lakṣito 'ham aneneti lakṣayitvā sahānujaḥ
anāmantryaiva māṃ nīco nīcair utthāya yātavān ||
ahaṃ tu jātavailakṣyāt saṃraktāc ca tatas trasan
na jānāmi kva yāmīti cakitaḥ saha kāntayā ||
adya cemāṃ samāsādya ramaṇīyāṃ nagāpagām
avatīrṇo 'smi puline komalāmalavāluke ||
suratānubhave yogyaṃ dṛṣṭvā tac ca susaṃvṛtam
latāgṛham ahaṃ prāptaḥ phullaśyāmālatāvṛtam ||
yac ca śeṣam aśeṣaṃ tat kathitaṃ gomukhena vaḥ
tasmād āptopadeśo 'yaṃ na nāgarakatā mama ||
ko hi vidyādharair baddham avidyādharasainyapaḥ
mocayen mādṛśaṃ tasmāt tathedam ṛṣibhāṣitam ||
sevante sevakāḥ sevyān prajñāprāṇadhanādibhiḥ
yena tenātmarakṣārthaṃ madvidyā gṛhyatām iti ||
sadyaḥ kṛtopakāreṇa mayā mandādareṇa ca
na gṛhītābruvaṃ cainam anugaccha priyām iti ||
abravīc ca dinād asmāt pareṇāham aharniśam
apramatto bhaviṣyāmi bhavato deharakṣaṇe ||
smartavyaḥ saṃkaṭe cāham ity uktvā naḥ praṇamya ca
vegenākāśam utpatya prāgād aṅgārakaṃ prati ||
ādityaśarmavacanaṃ vacanaṃ ca yakṣyā yānaṃ pradakṣiṇam iṣoś ca marunmṛgāṇām
prahlādināmitagateḥ kathitena jātam utkhātasaṃśayakalaṅkatayā viśuddham ||
Original text: Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Edition: the text edited by Felix Lacote (Paris, 1908). It was · Data entry Andreas Bigger · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0