Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 9

9.1

tato madāndhavanitā kapolasthalakauśalam
sarojapattraṃ karajaiś chettum ārabdha gomukhaḥ ||

9.2

pattracchedyaṃ tatas tasyāḥ saritas taradambhasi
sajīvam iva saṃpannaṃ calatvāt paṭuraṃhasaḥ ||

9.3

anukūlaṃ prasarpantaṃ praśaṃsantaś ca gomukham
pattracchedyam apaśyāmo muktāvayavasaṃkaram ||

9.4

astmābhir anuyuktaś ca kathayeti savistaram
gomukho vyākaroti sma pattracchedasya lakṣaṇam ||

9.5

ihāryaputra vijñeyaṃ pattracchedyaṃ samāsataḥ
tryasraṃ ca caturasraṃ ca dīrghaṃ vṛttaṃ ca bhedataḥ ||

9.6

tryasraiḥ catuṣpadaśailā niṣpadyante gṛhādi ca
caturasraiḥ saśālāni purāṇi puruṣādi ca ||

9.7

dīrghe nadanadīmārga pratānabhujagādayaḥ
vṛtte bhūṣaṇasaṃyoga śakuntamithunādayaḥ ||

9.8

gomukhe kathayaty evam āgatya marubhūtikaḥ
aho nu mahad āścaryam āryaputrety abhāṣata ||

9.9

asau hariśikhenoktaḥ sarvam eva bhavādṛśām
kūpakacchapakalpānām āścaryaṃ sthūlacakṣuṣām ||

9.10

paśya duḥśraddadhāneti tam uktvā marubhūtikaḥ
idam āścaryam ity uccaiḥ pulinaṃ no vyadarśayat ||

9.11

tato hariśikhenoktaṃ kṛtvā hasitam ulbaṇam
āścaryaṃ pulinaṃ paśya namas tasmai sacakṣuṣe ||

9.12

nimnena salilaṃ yāti pulinaṃ sikatāsthalam
āścaryaṃ yadi tan mūḍha dveṣaḥ kaḥ salile tava ||

9.13

so 'bravīt kena pulinam āścaryam iti bhāṣitam
puline yat tad āścaryam atha vā dṛśyatām iti ||

9.14

tenoktaṃ puline santi sikatāḥ kiṃ tad adbhutam
nety ukte tena dṛṣṭvā tu pulinaṃ gomukho 'bravīt ||

9.15

mā mā bhadramukhaṃ kaścit paribhūn marubhūtikam
mayā hi puline dṛṣṭaṃ saṃniviṣṭaṃ padadvayam ||

9.16

uktaṃ hariśikhenāpi yady āścaryaṃ padadvayam
atyāścaryam idaṃ paśya padakoṭīś caturdaśa ||

9.17

tenoktaṃ sānubandhāsu nāścaryaṃ padakoṭiṣu
idaṃ vicchinnasaṃtānaṃ tenāścaryaṃ padadvayam ||

9.18

tenoktaṃ yadi śeṣāṇi parāmṛṣṭāni pāṇinā
bhaveyur iti tenoktaṃ tataḥ syād eva vālukā ||

9.19

yeyaṃ tīrataroḥ śākhā pulinaṃ yāvad āgatā
tayā gatvāvatīrṇaḥ syāt kaścin nāgarako yadi ||

9.20

etām eva samālambya dūram ālambapallavām
nivarteteti tenokte parṇākīrṇā mahī bhavet ||

9.21

kasya tarhīti tenokte divyasyety abravīt sa tam
divyānāṃ katamasyeti sa vidyādharam ādiśat ||

9.22

na spṛśanti bhuvaṃ devāḥ sthūlatvād yakṣarakṣasām
dūraṃ padāni majjanti pulineṣu viśeṣataḥ ||

9.23

tapaḥkṣāmaśarīratvāt siddhānām ṛṣibhiḥ saha
avyaktāṅgulipārṣṇyādi nikṣepaṃ jāyate padam ||

9.24

anyeṣāṃ ca manuṣyāṇām upapattyā niyujyate
avagāḍhaṃ bhavaty agre viparītaṃ tu yoṣitaḥ ||

9.25

bhārākrāntaḥ sa cety ukte bhuyo hariśikho 'bravīt
śilāpādapaśatrūṇāṃ ko 'sya bhāro bhaved iti ||

9.26

śilāyām avagāḍhaṃ syāt parṇakīrṇaṃ ca pādape
śatrau na śatruṃ puline ramaṇīye 'vatārayet ||

9.27

tasmād asiddhavidyāsya bhāro vidyādharī yataḥ
na vidyāsiddhim āptvāpi jāyante paṅguvṛttayaḥ ||

9.28

āropitaṃ ca tenāsyā jaghanaṃ dakṣiṇaṃ bhujam
nimagnaṃ yena tasyedaṃ dakṣiṇaṃ kāminaḥ padam ||

9.29

patitair uttamāṅgāc ca keśadhūpādhivāsitaiḥ
mālatīkusumair vāsam avakīrṇaṃ na paśyasi ||

9.30

ramaṇīyatarāṃ caiṣāṃ na tyakṣyati sa nimagnām
tenānyatrāpi dṛśyantāṃ padāni nipuṇair iti ||

9.31

tataḥ paurair madīyaiś ca vicinvadbhir itas tataḥ
strīpuṃsayor adṛśyanta padāni salilāntike ||

9.32

sahāsmābhis tam uddeśaṃ gatvā dṛṣṭvā ca gomukhaḥ
tena nāgarakenāpi bhāvyam ity etad uktavān ||

9.33

kathaṃ vettheti pṛṣṭaś ca sa vihasyedam uktavān
jñeyaṃ kim atra durjñānam atha vā kathayāmi vaḥ ||

9.34

paracittānuvṛttiś ca svacittasya ca nigrahaḥ
yeyaṃ nāgarakair uktā sā nāgarakatā matā ||

9.35

mantharaṃ parisarpantīṃ kāminīm anugacchati
ayaṃ nāgarako yasmād atikramya na gacchati ||

9.36

idānīm eva tau yātau padavī dṛśyatām iyam
tathā hi caraṇākrānti natam adyāpi śādvalam ||

9.37

iti tām anugacchanto navāṃ caraṇapaddhatim
saptaparṇam apaśyāma pravṛttabhramarotsavam ||

9.38

tanmūle yāni vṛttāni raho viharamāṇayoḥ
svayam ācaritānīva gomukhas tāny avarṇayat ||

9.39

iha sā kupitā tasmai tena ceha prasāditā
ayaṃ sakusumaś cātra kḹptaḥ pallavasaṃstaraḥ ||

9.40

śrāntā cātropaviṣṭā sā tathā cedaṃ nirūpyatām
āsanaṃ jaghanākrānti jātajarjarapallavam ||

9.41

nidhāya jaghane hastau vinamayya gurutrikam
iyaṃ vijṛmbhamāṇāyā magnāgracaraṇā mahī ||

9.42

evaṃ nirūpayantaś ca saptaparṇatalād vayam
niryāntīm anvagacchāma tayoś caraṇapaddhatim ||

9.43

athāgamyam apaśyāma candrasūryānalānilaiḥ
mādhavīgahanaṃ veśma kāminām anivāritam ||

9.44

vāruṇīpānasaṃjāta madabhṛṅgaviluptayā
puṣpavatyā pariṣvaktaṃ śyāmayā tan nirantaram ||

9.45

dṛṣṭvā ca gomukhenoktam atraivāste sa kāmukaḥ
pracchannaṃ ramaṇīyaṃ ca na hīdaṃ tyāgam arhati ||

9.46

na cāpi darśanaṃ yuktam āsīnasya yathāsukham
tasmān muhūrtam anyatra kvacid viśramyatām iti ||

9.47

nīlaśītalamūlasya dūrvayā vaṭaśākhinaḥ
chāyayā ca palāśānām atiṣṭhāma tale tataḥ ||

9.48

gomukhas tu tad ālokya latāgṛhakam unmukhaḥ
nāsty asāv atra kāmīti saśiraḥkampam uktavān ||

9.49

tato hariśikhenoktaṃ pūrvam astīti bhāṣase
idānīm api nāstīti sarvathonmattako bhavān ||

9.50

tenoktam idam atrastaṃ niṣkrāntaṃ mādhavīgṛhāt
śikhaṇḍimithunaṃ kasmān mūkam andha na paśyasi ||

9.51

yadi kaścid bhaved atra trastam etat tatas tataḥ
muktārtakekam uḍḍīya vṛkṣadurgaṃ viśed iti ||

9.52

tataḥ prasthāpayāmi sma vicetuṃ parivārakān
calayantaś tu hastāṃs te śūnyam ākhyaṃl latāgṛham ||

9.53

svayaṃ tatrāpy apaśyāma racitaṃ prastaraṃ mahat
prakīrṇapallavanyāsaṃ kiśoraluṭhitair iva ||

9.54

taruśākhāvasaktaṃ ca hāranūpuramekhalam
anyatrānyatra ca kṣaumam ambhoruhadalāruṇam ||

9.55

patitārkanikāśaṃ ca vidyādharadhanaṃ kvacit
varmaratnaṃ sphuradratna prabhākuñcitalocanam ||

9.56

sarvaṃ tad grāhayāmi sma puruṣair bhūṣaṇādikam
tasmai niryātayiṣyāmi dṛṣṭāyety atha gomukhaḥ ||

9.57

abravīd vairiṇā nūnaṃ sa nītaḥ saha kāntayā
tābhyāṃ hi paratantrābhyāṃ bhūṣaṇādīdam ujjhitam ||

9.58

dīrghāyuṣkaṃ ca taṃ vitta snigdhās tasya śiroruhāḥ
lagnāḥ pādapaśākhāyām adyāpi hi sugandhayaḥ ||

9.59

evaṃ nirūpayantaś ca samantād dattadṛṣṭayaḥ
nātidūram atikramya kvacit tuṅgatarau vane ||

9.60

baddhaṃ skandhe kadambasya pañcabhir lohaśaṅkubhiḥ
vidyādharam apaśyāma lepavidyādharācalam ||

9.61

athāvatāryatām eṣa skandhād ity abhidhāya tān
apasṛtya tataś chāyām āśrayāmi sma śākhinaḥ ||

9.62

gomukhas tv abravīn naite kenacil lohaśaṅkavaḥ
śakyāḥ kraṣṭum upayena sarvair api surair iti ||

9.63

athāham abruvaṃ smṛtvā rājājalpan mayā śrutam
etā oṣadhayaḥ pañca sadāsthāḥ kila varmaṇi ||

9.64

viśalyakaraṇī kācit kācin māṃsavivardhanī
vraṇasaṃrohiṇī kācit kācid varṇaprasādanī ||

9.65

mṛtasaṃjīvanī cāsāṃ pañcamī paramauṣadhiḥ
yadi varmaṇi tāḥ santi tābhiḥ saṃjīvyatām iti ||

9.66

muhūrtād iva cāgatya vismito gomukho 'bravīt
prasādād aryaputrasya jīvitaḥ sa nabhaścaraḥ ||

9.67

tā mahauṣadhayo dṛṣṭā nihitās tasya varmaṇi
śalyaprote ca hariṇe prayuktāḥ kramaśas tataḥ ||

9.68

tatra dṛṣṭaprabhāvābhiḥ sa vidyādharasundaraḥ
akṛtāṅgaḥ kṛtaḥ sadyaḥ samāśvasyeti bhāṣate ||

9.69

jīvitaḥ kena baddho 'ham ity athāhaṃ tam uktavān
asmākam aryaputreṇa prakārais caturair iti ||

9.70

tenoktaṃ kiṃ ca yuṣmākam aryaputro 'pi vidyate
āmeti ca mayā prokte tenoktaṃ na sa mānuṣaḥ ||

9.71

asmākam aryaputro 'pi devo vidyādharo 'pi vā
prasīdantu tam ākhyāta prasādaṃ cakṣuṣām iti ||

9.72

mayoktam aryaputreṇa vayam ājñāpitā yathā
jīvayitvābhyanujñeyo mā sma paśyat sa mām iti ||

9.73

kṛtopakāras tvāṃ draṣṭuṃ nāyam icchati lajjayā
punaḥsaṃdarśanāyātas tāta prasthīyatām iti ||

9.74

atha visrastahastena dattvā jānunipātanam
viniśvasya ca tenoktaṃ dainyagadgadayā girā ||

9.75

idānīm asmi sumṛtaḥ prāṇadānopakāriṇam
svāminaṃ yan na paśyāmi bhaviṣyacakravartinam ||

9.76

pradāya yadi me prāṇān paścāt tāpena khedyate
evaṃ muñcāmi bhūyas tān na cet paśyatu mām iti ||

9.77

mayā datte 'bhyanujñāne paśyatv evaṃ karotv iti
gāṃ spṛśañ jānuśirasā sa mām idam abhāṣata ||

9.78

vidyādharo 'mṛtagatiḥ kauśikasya muneḥ sutaḥ
sarvavidyādhareśena praṇaman dṛśyatām iti ||

9.79

ehīha ca mayāhūya spṛṣṭaḥ pṛṣṭhe nirāmayaḥ
suhṛddṛṣṭyā ca dṛṣṭaḥ san prahṛṣṭaḥ samupāviśat ||

9.80

tato hariśikhenoktam uktaṃ vṛṣasutena yat
satyaṃ tat priyasaṃbhāṣo mahānāgarako hy ayam ||

9.81

idaṃ śrutvāmitagatir idam asmān abhāṣata
nedaṃ nāgarakatvaṃ me śrūyatāṃ ca kathā yathā ||

9.82

asti prāleyaśailasya manonayanahāriṇi
śikhare kauśiko nāma munis tulyāśmakāñcanaḥ ||

9.83

taṃ ca bindumatī nāma tyaktanandanakānanā
ārādhitavatī yatnāt sudīrghaṃ kālam apsarāḥ ||

9.84

ekadā kauśikenoktā varaṃ brūhīti sābravīt
yadi me bhagavān prītaḥ tato 'patyaṃ dadātv iti ||

9.85

tena cotpāditaṃ tasyām apatyayugalaṃ kramāt
ahaṃ ca putraḥ putrī ca matsvasā matsanāmikā ||

9.86

so 'haṃ saṃvardhitas tena nāsti tad yan na śikṣitam
dhārayāmi ca tadvidyās tena vidyādharo 'bhavam ||

9.87

ekadā pitaraṃ dṛṣṭvā rudantam aham abruvam
mādṛśaṃ putram utpādya kiṃ roditi bhavān iti ||

9.88

tenoktaṃ cakravartitvaṃ na te paśyāmi putraka
aṅgād aṅgān madīyāt tu vṛthā jāto bhavān iti ||

9.89

mayoktaṃ mama yaḥ svāmī sa mahyaṃ kathyatām iti
tenoktaṃ cakracartī yaḥ sa cāpy anviṣyatām iti ||

9.90

mayoktaṃ cakravartitvaṃ yaiś cihnair avagamyate
dṛṣṭvā tāni dhiyā mahyam ācaṣṭāṃ bhagavān iti ||

9.91

tenoktaṃ śatruṇā baddhaṃ yas tvāṃ śaṅkubhir āyasaiḥ
jīvayiṣyati jānīyāt svāminaṃ taṃ bhavān iti ||

9.92

mama tv aṅgārako nāma vyālakaś cābhavat suhṛt
saudaryo gamayāmi sma tābhyāṃ kālaṃ sukhaṃ saha ||

9.93

atha vāyupatho nāma rājā tena sahāgamam
kāśyapasthalakaṃ nāma puraṃ mānasalobhanam ||

9.94

tatraikadā vicaratā mayopavanacariṇī
dṛṣṭā kanyāparivārā kanyakā kusumālikā ||

9.95

praśasyavarṇasaṃsthānā sā me buddhau sthirā sthitā
praśastir iva vinyastā bhittau vindhyaśilābhṛtaḥ ||

9.96

tām ādāya tayā sārdhaṃ suhṛdbhyāṃ ca manoharāḥ
rataye saṃcarāmi sma saridgiritarusthalīḥ ||

9.97

aṅgārakam athāpaśyaṃ paśyantaṃ kusumālikām
rāgād apatrapātrāsaṃ vakragrīvānirīkṣitam ||

9.98

lakṣito 'ham aneneti lakṣayitvā sahānujaḥ
anāmantryaiva māṃ nīco nīcair utthāya yātavān ||

9.99

ahaṃ tu jātavailakṣyāt saṃraktāc ca tatas trasan
na jānāmi kva yāmīti cakitaḥ saha kāntayā ||

9.100

adya cemāṃ samāsādya ramaṇīyāṃ nagāpagām
avatīrṇo 'smi puline komalāmalavāluke ||

9.101

suratānubhave yogyaṃ dṛṣṭvā tac ca susaṃvṛtam
latāgṛham ahaṃ prāptaḥ phullaśyāmālatāvṛtam ||

9.102

yac ca śeṣam aśeṣaṃ tat kathitaṃ gomukhena vaḥ
tasmād āptopadeśo 'yaṃ na nāgarakatā mama ||

9.103

ko hi vidyādharair baddham avidyādharasainyapaḥ
mocayen mādṛśaṃ tasmāt tathedam ṛṣibhāṣitam ||

9.104

sevante sevakāḥ sevyān prajñāprāṇadhanādibhiḥ
yena tenātmarakṣārthaṃ madvidyā gṛhyatām iti ||

9.105

sadyaḥ kṛtopakāreṇa mayā mandādareṇa ca
na gṛhītābruvaṃ cainam anugaccha priyām iti ||

9.106

abravīc ca dinād asmāt pareṇāham aharniśam
apramatto bhaviṣyāmi bhavato deharakṣaṇe ||

9.107

smartavyaḥ saṃkaṭe cāham ity uktvā naḥ praṇamya ca
vegenākāśam utpatya prāgād aṅgārakaṃ prati ||

9.108

ādityaśarmavacanaṃ vacanaṃ ca yakṣyā yānaṃ pradakṣiṇam iṣoś ca marunmṛgāṇām
prahlādināmitagateḥ kathitena jātam utkhātasaṃśayakalaṅkatayā viśuddham ||

Original text: Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Edition: the text edited by Felix Lacote (Paris, 1908). It was · Data entry Andreas Bigger · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc