Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 10

atha saṃpāditaṃ tatra yātrāsthena rumaṇvatā
aśitvodāram āhāraṃ yātrāyai gantum ārabhe ||

ukṣavṛndārakair yuktam āsthāya syandanaṃ sukham
haṃsair iva śaśāṅkābhair vimānaṃ yādasāṃ patiḥ ||

akhaṇḍaśaśibimbābhaṃ gomukhaś chatram agrahīt
mṛṣṭahāṭakadaṇḍaṃ ca cāmaraṃ marubhūtikaḥ ||

rathāgrāvasthito raśmīn ālambata tapantakaḥ
ātatajyadhanuṣpāṇiḥ pārśvaṃ hariśikho 'bhavat ||

āśitaṃ mṛdughāsānāṃ śeṣaṃ snāpitapāyitam
mandam mandaṃ ca naḥ sainyaṃ syandanaṃ parito 'gamat ||

evaṃprāye ca vṛttānte cāmaraṃ calayan manāk
dṛṣṭvā hariśikhaṃ vākyam avocan marubhūtikaḥ ||

caratā mṛgayākrīḍām aryaputreṇa pāpikām
pradāya prāṇinaḥ prāṇān dharmaḥ prāpto mahān iti ||

tenoktaṃ kim ihāścaryam anupāsitasādhunā
śramavyāyāmasāreṇa bhāṣitaṃ yat tvayedṛśam ||

bhūmimitrahiraṇyānāṃ mitram evātiricyate
tan mūlatvād itarayos tasmān mitram upārjitam ||

tayoḥ saṃjalpator evam ahaṃ gomukham abruvam
dharmādīnāṃ pradhānaṃ yat tad ācaṣṭāṃ bhavān iti ||

tenoktaṃ dharmamitrārthā yataḥ kāmaprayojanāḥ
prādhānyaṃ tena kāmasya kāmaś cecchāsukhātmakaḥ ||

puline hi padaṃ dṛṣṭvā pūrvam icchā prabhor abhūt
yenedam iha vinyastaṃ taṃ paśyeyaṃ kathaṃ nv iti ||

taṃ ca dṛṣṭvāryaputreṇa sukham āsāditaṃ yataḥ
tan na mitraṃ na dharmārthau kiṃ tu kāmo 'yam arjitaḥ ||

anyo 'py asti mahākāmaḥ sa yuṣmākaṃ na gocaraḥ
yūyaṃ hi sarvakāmibhyo bāhyā dārumanuṣyakāḥ ||

nirdiṣṭāḥ kāmaśāstrajñaiḥ puruṣās tu caturvidhāḥ
uttamā madhyamā hīnāś caturthās tu nakecana ||

uttamo gomukhas teṣām aryaputras tu madhyamaḥ
adhamān kathayiṣyāmi bhavantas tu nakecana ||

tataḥ krodhād vihasyedam avocan marubhūtikaḥ
aho nāgarakatvaṃ te niṣpannam anujīvinaḥ ||

api bālabalīvarda satyam evāsi gomukhaḥ
ko nāma mānuṣamukhaḥ sann aśuddham udāharet ||

uttamo gomukhas teṣām aryaputras tu madhyamaḥ
prabhor adhikam ātmānam itthaṃ kaḥ kathayed iti ||

tenoktaṃ dṛḍhamūḍho 'si na kiṃcid api budhyase
na hi prabhutvamātreṇa bhavaty uttamakāmukaḥ ||

yaḥ kāmyate ca kāmī ca sa pradhānam ahaṃ yathā
akāmī kāmyate yas tu madhyo 'sāv aryaputravat ||

yas tu kāmayate kāṃcid akāmāṃ so 'dhamaḥ smṛtaḥ
te nakecana bhaṇyante ye na kāmyā na kāminaḥ ||

itīdaṃ lakṣaṇaṃ yeṣāṃ tān vijānīta kāminaḥ
nakecana bhavantas tu yena nirlakṣaṇā iti ||

atha cāmaram ujjhitvā sphuṭann iva kutūhalāt
apṛcchad garjitamukhaṃ gomukhaṃ marubhūtikaḥ ||

yoṣin madhukarī yāsāv upabhoktuṃ vyavasyati
svāmino yauvanamadhu kvāsau kathaya tām iti ||

tenoktam aryaputrāya bravīmi yadi pṛcchati
na tubhyaṃ sthalamaṇḍūka na hi bhasmani hūyate ||

atha baddhāñjaliḥ prahvo māvocan marubhūtikaḥ
pṛcchyatāṃ sthiragarvo 'yaṃ prasādaḥ kriyatām iti ||

icchatāpi tam ālāpaṃ lajjāṃ bhāvayatā mayā
apratyākhyātakathitaṃ kathayety anumoditam ||

athānandāśrutimire netre saṃmṛjya gomukhaḥ
saṃkāsya śuddhakaṇṭhaś ca ramyām akathayat kathām ||

athāham aryaputreṇa yauvarājye vibhūṣite
abhivādayituṃ devyau narendrāntaḥpuraṃ gataḥ ||

tatra citraṃ mayā dṛṣṭam adṛṣṭaṃ divyamānuṣaiḥ
varṇakramaviśuddhyā yad rājyam asyeva bhūpateḥ ||

padmāvatyā ca pṛṣṭo 'haṃ kim asmin putra gomukha
paśyasīti tato devi trayam ity aham uktavān ||

kiṃ punas trayam ity ukte devyai kathitavān aham
ṛddhiṃ vaḥ śilpināṃ śilpaṃ bahuratnāṃ ca gām iti ||

atha devyā vihasyoktaṃ cetasyaḥ khalu gomukhaḥ
acetasyo hi puruṣaḥ katham evaṃ vaded iti ||

āsīc ca mama tac chrutvā saṃdehādhyāsitaṃ manaḥ
cetasyaḥ kiṃ nu guṇavān āho svid doṣavān iti ||

na ca pṛṣṭā mayā devī sasaṃdehe 'pi cetasi
mā sma budhyata sā bālam acetasyaṃ ca mām iti ||

apṛṣṭaḥ ko nu kathayec cetasyam iti cintayan
saṃcaran mandiraṃ ahaṃ nirgato rājaveśmanaḥ ||

paśyāmi sma rathaṃ yuktaṃ citracāmaramaṇḍanaiḥ
nirantarakhuranyāsaiḥ pārasīkais turaṃgamaiḥ ||

rathasya prājitā tasya puruṣo māṃ vinītavat
pratodagarbham ādhāya mūrdhany añjalim abravīt ||

bhartṛdāraka vijñāpyam asmin rājakule vayam
kulakramāgatā bhṛtyā rathavāhanajīvinaḥ ||

so 'ham ājñāpito rājñā yathaite pṛṣṭhavāhniaḥ
acirād bhavatā rathyāḥ kriyantāṃ turagā iti ||

mayā caite yathāśakti skandhadāntās tvarāvatā
na tu saṃbhāvayāmy etān kuśalair aparīkṣitān ||

tad evaṃ ratham āruhya parīkṣyantām amī tvayā
padavākyapramāṇārtha catureṇa āgamā iva ||

idamādi tataḥ śrutvā kṣaṇam ānamitānanaḥ
upacāro bhaved eṣa satyam evety acintayam ||

lambakarṇam athāpaśyaṃ vinītaṃ lambaśāṭakam
kāyasthaṃ samaṣīpātraṃ lekhanīkarṇapūrakam ||

so 'bravīn mahati kleśe pātitāḥ prabhuṇā vayam
sarvathā dhig imāṃ kṣudrāṃ śvavṛttim anujīvinaḥ ||

pṛthivyāṃ santi yāvantaś cetasyāḥ purus.ottamāḥ
acetasyāś ca kartavyaṃ teṣāṃ lekhyaṃ mayā kila ||

na caikam api paśyāmi yuktaṃ cetasyalakṣaṇaiḥ
acetasyās tu sakalāṃ kṣobhayanti mahīm iti ||

pustakadvayahastena tatra caikena bhāṣitam
prasāritāṅgulīkena mām uddiśya sakautukam ||

āgatyāryākṛtim amuṃ nirdākṣiṇyaṃ na paśyasi
ājīvārthacikitsākaṃ cikitsakam ivādhanam ||

ayaṃ tāvad acetasya pustakādau niveśyatām
ya evam anunīto 'pi rathaṃ nāroḍhum icchati ||

aprārthito 'pi yaḥ kaścid ārohati sa likhyatām
cetasyapustakasyādau namaskārād anantaram ||

tataś cetasyatālobhād dūram utplutya satvaraḥ
mā smānyaḥ kaścid ārohad ity āroham ahaṃ rathaṃ ||

tena vegavatā gacchann apaśyaṃ gajam agrataḥ
sukhāyamānaṃ madhurair ālāpair parikarmiṇām ||

hastyārohaṃ rathāroho vidhārya ratham uktavān
anyato naya mātaṅgaṃ mā cetasyarathaṃ rudhaḥ ||

tenoktam anyato yātu cetasyādhyāsito rathaḥ
vihantum aham etasya necchām icchāmi dantinaḥ ||

apravṛttamadasyāsya madaḥ sāntvaiḥ pravartate
icchāyāś cāvighātena tena naḥ kṣamyatām iti ||

avocam atha yantāraṃ na nāma yadi necchati
ādhoraṇaḥ pathānyena rathaḥ prasthāpyatām iti ||

evaṃ nāmeti coktvā saḥ parivartitavān ratham
cetasyāvāsamadhyena tvāṃ nayāmīti coktavān ||

āsīc ca mama dīrghāyur ayaṃ bhavatu kuñjaraḥ
rundhatā yena me mārgaṃ cetasyā darśitā iti ||

paśyāmi sma ca vistīrṇa śilātaladharātalam
mālyabhūṣaṇadhūpādi prāyapaṇyaṃ vaṇikpatham ||

tam atikramya ramyāgrā harmyamālāḥ saniṣkuṭāḥ
saśarīrā iva nyastā vāstuvidyākṛtāṃ dhiyaḥ ||

utkaṭākāracaritāḥ samadāḥ pramadāḥ kvacit
tādṛśān eva puruṣān sevamānāḥ parāṅmukhān ||

pṛṣṭhato 'nunayantaṃ ca yuvānaṃ yuvatiṃ kvacit
tayā nirbhartsyamānaṃ ca vākyair madhuradāruṇaiḥ ||

ayi ballavakāpehi kiṃ mā chupasi durbhagām
bahuballavakacchuptāṃ chupa ballavikām iti ||

calayantīṃ kvacit kāṃcid vipañcīm añcitāṅgulim
kāṃcit koṇaparāmarśa śiñjānaparivādinīm ||

iti saṃcaramāṇo 'haṃ rathena mṛdugāminā
paṭhantīḥ paṭṭikā vyagrāḥ paśyāmi sma kumārikāḥ ||

kaḥ punaḥ syād ayaṃ grantha iti śrotuṃ mayecchatā
dūrāt prahitakarṇena sphuṭam ākarṇitaṃ yathā ||

sametya pūrvaṃ na svapyāt suptaṃ ca na parityajet
prāṇāpānau ca yatnena samaṃ saṃdhārayed iti ||

āsīc ca mama kā etā viṭaśāstram adhīyate
manye sārathinopāyair ahaṃ veśaṃ praveśitaḥ ||

kāmadevālayaṃ cānyaḥ kurvan ko 'pi pradakṣiṇam
abhāṣata kṛtārtho 'haṃ nidrāṃ prāpsyāmi saṃprati ||

yo 'sau vinayagarveṇa duḥkham āste sa gomukhaḥ
avandhyaṃ yauvanaṃ kartum eṣa veśaṃ vigāhate ||

avocam atha yantāram aśobhanam anuṣṭhitam
adhunā tu rathaḥ kṣipraṃ pratīpaṃ nīyatām iti ||

tenoktaṃ mā trasīr veśān nedaṃ mātaṅgapakṣaṇam
na ca darśanamātreṇa kaścid bhavati doṣavān ||

atītaś ca mahān adhvā śiṣyate stokam antaram
rathaḥ kiṃ pṛṣṭhato yātu kiṃ puraḥ preryatām iti ||

mayā tu pura ity ukte tvaritaḥ sārathī ratham
prairayat tatra cāpaśyaṃ mandiraṃ mandaronnatam ||

rājāvarodhanākāraṃ dvāsthādhyāsitatoraṇam
yoṣidvarṣavaraprāyaṃ vinītajanasaṃkulam ||

tasmāt kanyā viniryāya hārihārādibhūṣaṇāḥ
kāntibādhitapadminyaḥ parivārya rathaṃ sthitāḥ ||

tāsām ekābravit prauḍhā śiroviracitāñjaliḥ
bhartṛdāraka vijñāpyam āgacchata kileti mām ||

mama tvāsīd aho śaktir bata puṇyasya karmaṇaḥ
jagataḥ prabhur apy eṣā yena praiṣyeva bhāṣate ||

acetanair alaṃ puṇyaiḥ kilaśabdaḥ pralīyatām
yaiḥ kṛtā paratantreyaṃ lakṣmīr yena ca sūcitā ||

kiṃ tu yāni na yānīti saṃśayāne kṣaṇaṃ mayi
dainyamlānamukhāmbhojās tā niraikṣanta pṛṣṭhataḥ ||

anuyātā ca taddṛṣṭiṃ dṛṣṭam udghāṭitaṃ mayā
vātāyanaṃ kavāṭastha maṇijālāṃśubhāsuram ||

tena śṛṅgārasaṃcāraṃ tālavṛntatrayaṃ calat
vibhrāntagrāhiṇīpāṇi karaprakarapiñjaram ||

tālavṛttāntarālīnaṃ mukham unnatakaṇṭhakam
sarastaraṃgarandhrastham unnālam iva paṅkajam ||

cañcat pradeśinīkaṃ ca pāṇim uccaiḥ prasāritam
sukumāramarutprāptam iva vidrumapallavam ||

keyam āhūyatīty etad avicāryaiva yānataḥ
bhuvam āgatam ātmānam āśu cetitavān aham ||

uktaḥ sārathinā cāsmi praṇayaṃ praṇayījanaḥ
karotu saphalaṃ tena bhartṛputra praviśyatām ||

yāvatīṃ ca bhavān velām ihāste tāvatīm aham
dhuryān viśramayann āse jātatīvraśramān iti ||

gaṇikābhis tv ahaṃ tābhir āraṇyaka iva dvipaḥ
vārīm iva dṛḍhadvārām ādyāṃ kakṣyāṃ praveśitaḥ ||

praśastair anvitāṃ tatra pradeśaiḥ puṣkarādibhiḥ
adhīyamānavinayām apaśyaṃ nāgakanyakām ||

dvitīyāyāṃ tu kakṣyāyāṃ śilpikauśalaśaṃsinī
karṇīrathapravahaṇe śibikāṃ ca śivākṛtim ||

praśastalakṣaṇagaṇān raṇadābharaṇasrajaḥ
nānādeśāṃs tṛtīyāṇāṃ vājinaḥ sādhuvāhinaḥ ||

caturthyāṃ viruvatkeka cakoraśukaśārikam
sarāvakukkuṭavrātaṃ vayaḥpañjaramaṇḍalam ||

kalāvinyāsakuśalair nānākārāṇi śilpibhiḥ
suvarṇatāratāmrāṇi kalpitāni tataḥ param ||

ṣaṣṭhyāṃ tu yojyamānāni gandhaśāstraviśāradaiḥ
dhūpānulepanamlāna vāsanāni tatas tataḥ ||

saptamyāṃ racyamānāni raṅgadhūpanavāsanaiḥ
vāsāṃsi paṭṭakauśeya dūkūlaprabhṛtīni tu ||

aṣṭamyāṃ maṇimuktasya prakīrṇabahalatviṣaḥ
saṃskārān dṛṣṭavān asmi niśānavyadhanādikān ||

aṣṭasv api ca kakṣyāsu mahāmātrādayaś ciram
svakauśalāni śaṃsanto vighnanti sma gatiṃ mama ||

āgatyāgatya tāḥ kanyāḥ kāntarūpavibhūṣaṇāḥ
abruvan kāraṇīmūlyād bhavanto mūḍhabuddhayaḥ ||

ayaṃ kenāpi kāryeṇa praviśan bhartṛdārakaḥ
durbhagair dhāryate kasmāt svaśilpakathitair iti ||

hemakuṇḍaladhāriṇyaḥ pāṇḍarāmbaramūrdhajāḥ
prayuktaratnapuṣpārgham avocan mām atha striyaḥ ||

dīrghāyuṣā gṛham idaṃ cintāmaṇisadharmaṇā
alaṃkṛtaṃ ca guptaṃ ca gamitaṃ ca pavitratām ||

tataḥ saṃgatya cetasyaiś cetasyagrāmaṇīr bhava
guṇisaṅganimittā hi guṇā guṇavatām iti ||

sūryakāntaśilākānti nirastatimirāṃ tataḥ
kanyāyūthaparīvāraḥ prāptaḥ sopānapaddhatim ||

tayā prāsādam āruhya vākpraspanditavarjite
prasuptae iva saṃsāre citre dṛṣṭiṃ nyaveśayam ||

kalābhir atha citrābhir buddhiṃ sarvavidām iva
aprameyaguṇākārāṃ kanyāṃ kanyābhir āvṛtām ||

anumānopamāśabdau sudūre tāv upāsatām
pratyakṣeṇāpi tadrūpaṃ durnirūpaṃ nirūpakaiḥ ||

cakṣur nirīkṣya tasyāṃ hi mūrchāmuṣitacetanaḥ
pāṣāṇapuruṣākāraḥ pratyakṣeṇa kim īkṣate ||

neśvareṇa ca dharmeṇa na pradhānena nāṇubhiḥ
na ca kālasvabhāvādyais tādṛśī sukarākṛtiḥ ||

alaṃ tadrūpakathayā tadguṇākhyānadīrghayā
kariṣyatha svayaṃ tasyā guṇarūpavicāraṇām ||

tad ahaṃ tāṃ namaskartum uttamāṅgāhitāñjaliḥ
tadrūpaṃ vismitaḥ paśyaṃs tūṣṇīm āsaṃ muhūrtakam ||

unnamayya mukhaṃ sāpi vikasallocanotpalam
ciraṃ gomukha jīveti māṃ pūrvaṃ samabhāṣata ||

mama tv āsīd aho dhūrtā mugdhābhā cāpi khalv iyam
evaṃ nirabhimānā ca yayāhaṃ samayārthitaḥ ||

ninditā ca mayātmīyā buddhir vāk ca pramādinī
hastau praśastau tābhyāṃ hi pūrvam eva kṛtāñjaliḥ ||

sarvato hastamātro 'ham acetanamukhādikaḥ
apramattā hi jīvanti mṛtā eva pramādinaḥ ||

iti cintayate mahyaṃ tayā dāpitam ānasam
nikharvadantacaraṇaṃ tatra cāham upāviśam ||

sā ha māṃ kṣaṇam āsīnam apṛcchad gomukhaḥ kutaḥ
āgacchatīti kathitaṃ mayā rājakulād iti ||

tayoktaṃ kuśalī rājā devyau cāntaḥpurāṇi ca
rumaṇvadādayo vāpi mantriṇaḥ saparigrahāḥ ||

kumār iti tataḥ kiṃcid ullāpyāsphuṭarephakam
tūṣṇīṃbhūtā kṣaṇaṃ dṛṣṭiṃ nāsāgre niścalām adhāt ||

pṛṣṭe hariśikhādīnāṃ krameṇa kuśale tayā
mayā kuśalam ity uktaṃ mām apṛcchad asau punaḥ ||

jānāmy eva yathā buddhiḥ sarvaiḥ sarvā sukheditā
prakarṣo yasya yasyāṃ vo vidyāṃ kathaya tām iti ||

mayoktam aryaputrasya prāvīṇyaṃ gajanītiṣu
mānuṣair avigahye ca gāndharvajñānasāgare ||

daṇḍanītau hariśikhaḥ śāstreṣu marubhūtikaḥ
rathādiyānavidyāsu niṣṭhāyātas tapantakaḥ ||

mayā tu karabheṇeva śamīnām agrapallavāḥ
gṛhītāḥ sarvavidyānām ekadeśā manīṣitāḥ ||

sābravīd atha vidyānām āsām āsevanasya kaḥ
bhavatām ucitaḥ kālaḥ katamad vā vinodanam ||

mayoditaṃ triyāmānte prabuddhāḥ stutadevatāḥ
maṅgalālaṃkṛtāḥ paścād itihāsam adhīmahe ||

anujñātās tato vaidyaiḥ sugandhisnehadhāriṇaḥ
abhyasyāmaḥ sayānāni niyuddhāny āyudhāni ca ||

tataḥ snātvā ca bhuktvā ca muhūrtaṃ yāpitaśramāḥ
arthaśāstrāṇi śaṃsanto mahākāvyāni cāsmahe ||

niśāmukhe tataḥ saudhe sāndracandraprabhājiti
ramāmahe sukhaṃ kāntair veṇutantrīrutair iti ||

atha sā nayanāntena śravaṇāntavisāriṇā
bālikām antikāsīnāṃ dṛṣṭvāpaśyan madantikam ||

tataḥ kṛcchrād ivotthāya nitambabharamantharam
mayāsanne niviṣṭā sā manāg api na lakṣitā ||

evam anyāpi gaṇikā tṛṇavad gaṇitā mayā
yadāparā tadāyātā rūpiṇī rūpadevatā ||

sābravīt kaṣṭam āyātam ito guru guror vacaḥ
itaś cātithisatkāraḥ kim atra kriyatām iti ||

mayoktaṃ devatābhyo 'pi guravo guravo yataḥ
tasmād gurur guror ājñā saiva saṃpādyatām iti ||

sābravīn na tvayotkaṇṭhā kāryā mitrāṇy apaśyatā
kariṣyati nirutkaṇṭham ivaṃ tvā padmadevikā ||

mamābhiprāyam ūhitvā lajjamāneva sābravīt
na yuktam ananujñātaiḥ preṣyair āsannam āsitum ||

idaṃ tv āstīrṇaparyaṅkaṃ śaraṇaṃ bhartṛdārakaḥ
praviśya rathasaṃkṣobha khedaṃ vinayatām iti ||

tat praviśya tadādeśād vikasadramaṇīyakam
śayanaṃ hemaratnāṅgaṃ sāpāśrayam apāśrayam ||

pādasthāne tataḥ sthitvā sābravīt kaḥ karotu vaḥ
mandapuṇyair asaṃbhāvyāṃ pādasaṃvāhanām iti ||

pādasaṃvāhanaṃ kāryaṃ bhadraṃ syād yena kenacit
saṃvāhakaviśeṣeṇa kim atreti mayoditam ||

tayā tv ālambite pāde pāṇibhyām abhavan mama
nirdoṣe mayi keneyaṃ prayuktā viṣakanyakā ||

karaṇāny asvatantrāṇi na jāne kīdṛśaṃ manaḥ
viceṣṭāni ca me 'ṅgāni dhig anāryām imām iti ||

sā tu saṃvāhya caraṇau muhūrtam idam abravīt
kathaṃ dāsajano vakṣaḥ śrāntaṃ vaḥ sevatām iti ||

mama tv āsīt pragalbheyam anācārā ca yā mama
spṛṣṭapādatalau hastāv urasy ādhātum icchati ||

mamābhiprāyam ūhitvā sābravīd darśitasmitā
uraḥ spṛśati vaḥ ko vā karābhyāṃ mūḍhadhīr iti ||

āsīc ca mama kāpy eṣā devatā brahmavādinī
paracittajñatā yasmān nāsti rāgavatām iti ||

tayoktaṃ rathasaṃkṣobha jātakhedasya vakṣasaḥ
stanotpīḍitakaṃ nāma saṃvāhanam aninditam ||

yadi vāham anugrāhyā vakṣo vā prabalaśramam
tato mām anujānīta bhartṛtantrā hi yoṣitaḥ ||

āsīc ca mama dhīreyaṃ nirastakaruṇā ca yā
anujñāṃ labhate yāvat tāvad āste nirākulā ||

athainām abruvaṃ bāle parāyattaṃ nibodha mām
yaḥ saṃvāhanaśāstrajñaḥ sa svatantraḥ pravartatām ||

urasā stanasāreṇa sā madīyam uras tataḥ
saṃvāhayitum ārabdhā sakampena savepathu ||

sarvathālaṃ visarpantyā prasaṅgakathayānayā
saṃkṣiptavastu ramye 'rthe na kadācid virajyate ||

tataḥ krīḍāgṛhāt tasmād bāhyāṃ tām eva vīthikām
upāgacchaṃ muhūrtāc ca tām evāryasutāgatā ||

vanditvā prasthitaṃ sā māṃ kṣaṇam ālokya vismitā
ālapan madhurālāpā smitapracchāditāratiḥ ||

idaṃ bhavanam ātmīyaṃ pratyavekṣyaṃ sadā tvayā
dṛśyamāno bhujaṃgo 'pi kālena paricīyate ||

atha vastrāntam ālambya madīyaṃ padmadevikā
vijñāpyam asti me kiṃcit tac ca nādyety abhāṣata ||

tato hṛdayavāsinyā padmadevikayā saha
tam eva ratham āruhya kumārāgāram āgamam ||

tatra yuṣmān abhuñjānān paśyāmi sma mayā vinā
upahāsaṃ ca kurvantaṃ taṃ tathā marubhūtikam ||

dine 'nyatra ca sevitvā kṣaṇaṃ yuṣmān ahaṃ punaḥ
gatvāryaduhitur mūlam āseve padmadevikām ||

uktaś cāryaduhitrāham adhīrāḥ suhṛdas tava
vṛttānto 'yam atas teṣāṃ mā gamat karṇagocaram ||

tataḥ pratiṣṭhamānaṃ mām avocat padmadevikā
tad vaḥ kiṃ vismṛtaṃ kāryam iti meti mayoditam ||

tayoktaṃ kathayiṣyāmi punar apy āgatāya te
dhatte saṃdhriyamāṇaṃ hi rahasyaṃ ramyatām iti ||

athāparasmin divase gatvāryaduhitur gṛham
śokamūkapravṛddhāsram apaśyam abalājanam ||

karadvayāvṛtamukhī stambhe lagnā parāṅmukhī
mandaśabdaṃ mayā dṛṣṭā krandantī padmadevikā ||

tām apṛcchaṃ mahārājye vatsarāje surājani
jaṅgamasya kutaḥ śoko yuvarāje ca rājati ||

na kiṃcid api sāvocan mayā pṛṣṭāsakṛd yadā
tadā kila viṣaṇṇo 'haṃ mumoha ca papāta ca ||

tatra caikā pramṛjyāsraṃ mām avocat sacetanam
tvannāthāślāghanīyeyam aśocyā padmadevikā ||

asyās tu svāminīṃ paśya yuvarāje virājati
yasyāḥ śokopataptāyā yato rakṣas tato bhayam ||

atha vā paśya tām eva paśyatām eva pīḍyate
tvādṛśāṃ suhṛdāṃ yasyāḥ samaduḥkhasajīvanam ||

tadāveditamārgeṇa gatvā pramadakānanam
dṛṣṭā kamalinīkūle tatrāryaduhitā mayā ||

mṛṇālaśaivalāmbhoja nalinīdalasaṃstaram
śoṣayantī saniśvāsair muhur viparivartanaiḥ ||

mudrikālatikā nāma dārikā hārikā dṛśaḥ
tadaṅkanyastacaraṇā dhyāyantī puruṣottamam ||

athopagamya saṃbhrāntas tāṃ kṛtāñjalir abravam
devī duḥkhāṅgadānena saṃbhāvayatu mām iti ||

sābravīd alam ākarṇya pravṛddhasukhabhāginaḥ
tathā mamāpratīkārāṃ lajjāśokakarīṃ kathām ||

ko hi nandanasaṃcāri kāminījanakāmukaḥ
taran makaragambhīrāṃ viśed vaitaraṇīm iti ||

tataḥ prasādayantī tāṃ mudrikālatikābravīt
bhartṛdārikayā kaścit smaryate na vimānitaḥ ||

yadi ca svayam ākhyātum aśaktā bhartṛdārikā
tato mām anujānātu dhṛṣṭo hi gaṇikājanaḥ ||

evam uktābravīd evam evaṃ nāma nigadyatām
akṛtvā sāhasaṃ kair vā mahāl labdho manorathaḥ ||

na cemaṃ gomukhād anyaḥ śrotum ālāpam arhati
bhedasaṃdhānadakṣo hi dūtaḥ kārye niyujyate ||

athotsārya tato deśān mudrikālatikā kathām
mahyam ākhyātum ārabdhā kṣaṇam adhīyatāṃ manaḥ ||

bharato nāma rājāsīt trivargāntaparāyaṇaḥ
sa samāhṛtavān kāntāḥ kumārīr ā mahodadheḥ ||

yugapat pariniyāham etāḥ sarvā rahogatāḥ
sukhāny anubhaviṣyāmi saṃtatānīty acintayat ||

yasyāś ca prathamaṃ tena gṛhītaḥ kampanaḥ karaḥ
tasyām eva sa saṃtuṣṭaḥ śuddhapuṇyārjitākṛtau ||

pariśeṣās tu yās tāsāṃ manonayanahāriṇaḥ
manoruhakarākārān aṣṭau prākalpayad gaṇān ||

gaṇe gaṇe ca pramukhāṃ mukharābharaṇāvṛtām
anujñātāsanacchatra cāmarām akaron nṛpaḥ ||

tā gaṇāntargatā yasmād anyāsāṃ ca mahattamāḥ
taṃ mahāgaṇikāśabdam alabhanta narādhipāt ||

mahāguṇās tataś cānyās tato 'py anyās tataḥ parāḥ
yāvad ghaṭakasaṃghaṭṭa kaṭhorakaṭayaḥ khalāḥ ||

ya eṣa gaṇikābheda idānīm api dṛśyate
tataḥ kālāt prabhṛty eva bharatena pravartitaḥ ||

gaṇamukhyās tu yās tāsām ekasyāṃ kila saṃtatau
jātā kaliṅgaseneyaṃ sarasyām iva padminī ||

surāsuroragastrīṇāṃ nindantī rūpasaṃpadam
anayā tanayā labdhā seyaṃ madanamañjukā ||

eṣā rājakulaṃ yāntīṃ dṛṣṭvā mātaram ekadā
aham apy āci yāmīti punaḥ punar abhāṣata ||

jñātvā tu dṛḍhanirbandhāṃ sācī duhitaraṃ priyām
gṛhītabālābharaṇām anayan nṛpasaṃsadam ||

atha rājakulād eṣā nivṛttā lakṣitā mayā
savikāsaiḥ satoṣeva kapolanayanādharaiḥ ||

sthitā saṃprasthitāsīnā niṣīdantī ca saṃtatāḥ
karoti sma sakhīmadhye rājāsthānagatāḥ kathāḥ ||

dinaśeṣam atiprerya kṣaṇadāṃ ca sajāgarā
prātaḥ sādaram ādatta citraṃ maṇḍanam ātmanaḥ ||

prasthitā prasthitām dṛṣṭvā rājāsthānāya mātaram
tayā pṛṣṭā kva yāsīti yatra tvam iti cābravīt ||

tayoktam ananujñātaiḥ putri gantuṃ na labhyate
rājāsthānaṃ tanusnehāḥ paruṣā hi narādhipāḥ ||

tena mātar nivartasva labdhānujñā gamiṣyasi
dhṛṣṭā hi dveṣyatāṃ yānti praṇayinyo 'pi yoṣitaḥ ||

madhurāś copapannāś ca śrutvā mātur imā giraḥ
kaṭukā durghaṭāś ceyaṃ manyamānā nyavartata ||

dṛṣṭanaṣṭanidhāneva daridravaṇigaṅganā
muktanidrāśanālāpā śayyaikaśaraṇābhavat ||

ekadā prastutakathāḥ sakhīr iyam abhāṣata
svaptum icchāmy ahaṃ sakhyas tāvan nirgamyatām iti ||

yātāsu tāsu manasā yatsatyaṃ mama śaṅkitam
etāḥ prasthāpitāḥ sakhyaḥ kim akāraṇam etayā ||

yā sakhībhir vinā nidrāṃ naiva labdhavatī purā
tasyās tā eva nighnanti nidrām iti na badhyate ||

cintayitveti tiṣṭhantī jālavātāyanāvṛtā
maṇḍanavyāpṛtām etāṃ paśyāmi sma sadarpaṇā ||

abhirājakulaṃ sthitvā baddhāñjalir abhāṣata
janmāntare 'pi bhūyāsam ahaṃ tasmin vadhūr iti ||

dukūlapāśam āsajya kaṃdharāyām anantaram
udalambayad ātmānaṃ satvarā nāgadantake ||

vegād iṣur ivāgatya prāṇāpaharaṇodyatam
kaṇṭhapāśaṃ tam etasyāḥ kālapāśam ivākṣipam ||

śayanīyam athānīya sajalair vyajanānilaiḥ
balāt pratyānayaṃ saṃjñāṃ pretarājakulād aham ||

krameṇonmīlya nayane mantharā tāmratārake
ninīya mayi mattaś ca pratyāhṛtyedam abravīt ||

tad mitram atikaṣṭād yad vyasanāt kila rakṣati
vyasane praharantyā tu śatrutvaṃ darśitaṃ tvayā ||

ahaṃ hi sarvaduḥkānām idam utpannam ālayam
tvayā jīvitam ujjhantī vidhṛtā kim akāraṇam ||

ānukūlyena nirvāhya kālam ekapade tvayā
vighnantyā mama saṃkalpaṃ darśitā pratikūlatā ||

yad etad ucyate loke sarvathā na tad anyathā
aśeṣopāyaduḥsādhyo mitram śatrur mahān iti ||

bruvāṇām ity asaṃbaddham ity enām aham abruvam
svāmini prabhur ity asmān upālambhena takṣasi ||

idaṃ kathaya nas tāvad vyasane 'bhyudaye 'pi vā
svāminyā vayam āyāte kasmin nābhyantarīkṛtāḥ ||

jātāsi kṛpaṇedānīṃ dāsavargam apāsya yā
tanum ekākinī tyaktvā sukham āsitum icchasi ||

duḥkhahetum ataḥ śaṃsa yadi sādhyaṃ bhaviṣyati
jīviṣyāmas tataḥ sarvā mariṣyāmo viparyaye ||

atha sthitvā kṣaṇaṃ tūṣṇīṃ śanakair idam abravīt
ekajīvaśarīrāyai kiṃ tubhyam api kathyate ||

atha jānanty api tvaṃ māṃ nirlajjayitum icchasi
idam ākhyāya te ko vā strībhyaḥ sāhasikaḥ paraḥ ||

ahaṃ rājakulaṃ yātā devenāhūya sādaram
dakṣiṇaṃ parighākāram ūrum āropitā tadā ||

upaviṣṭas tu nṛpater ūrau vāme nṛpātmajaḥ
mayā dṛṣṭaḥ praviṣṭaś ca hṛdayaṃ me anivāritaḥ ||

dahane 'pi vasann antar na dahaty araṇīṃ sa tu
saumyo 'pi puṇyavān asmān nirdhūmaṃ dagdhum icchati ||

sa hetur asya duḥkhasya sakṛddarśanam āgataḥ
adhunā śrūyamāṇo 'pi kiṃ vā vilapitair iti ||

śrutvedam aham asyās tu jātā yat satyam ākulā
upāyam etam āśaṅkya samudrotsekaduṣkaram ||

hā heti hasitenoccair gūhamānā viṣaṇṇatām
etām āśvāsayāmi sma niḥsārair vacanair iti ||

muñca svāmini saṃtāpam api vidyādhareśvaram
vaśayeyaṃ tava prītyai kiṃ punaḥ puruṣeśvaram ||

kiṃ tu tvāravatā śakyaṃ na labdhaṃ phalam īpsitam
rājāno 'pi hi sāmādīn krameṇaiva prayuñjate ||

tena dhairyaprakarṣeṇa manaḥ s.amdhṛtya cañcalam
lokenālakṣitā kāṃścit sahasva divasān iti ||

taṃ ceyaṃ siddham evārtham arthibhāvād abudhyata
antaś cākathayat toṣaṃ vikasan mukhapaṅkajā ||

divase divase caitāṃ vacobhir madhurānṛtaiḥ
kāryasaṃsiddhasaṃbaddhair darśitāśām ayāpayam ||

vandhyottarair yadātmānaṃ vañcyamānām amanyata
moktukāmā tadā prāṇān punar utprekṣitā mayā ||

tataḥ saṃbhrāntayā gatvā mayāsyā mātur antikam
saṃpradhārya tayā sārdham upāyo 'yam anuṣṭhitaḥ ||

śarīraṃ rājaputrasya dvitīyam iva gomukhaḥ
sa kenacid upāyena veśam āśu praveśyatām ||

sa eva sahacāritvād āneṣyati nṛpātmajam
manaḥśrotraharālāpo vasantam iva kokilaḥ ||

kaliṅgasenayā cāyaṃ vṛttāntaḥ kathitas tadā
padmāvatyai tayā cāsi cetasya iti bhāṣitaḥ ||

tataḥ sārathikāyastha hastyārohādibhis tathā
dhūrtair asmatprayuktais tvaṃ veśam etaṃ praveśitaḥ ||

tisṛṇāṃ ca prayuktānām abhavad bhavataḥ priyā
tantrīṇāṃ varṇatantrīva madhurā padmadevikā ||

sā tu nirvartitasvārthā suhṛdarthaparāṅmukhī
na nivedayate tubhyaṃ svārthabhraṃśaviśaṅkayā ||

nopāyam aparaṃ dṛṣṭvā prayuktaṃ bhartṛdārikā
asādhyāyataniśvāsā nirāśā dṛśyatām iti ||

tad idaṃ duḥsahaṃ duḥkhaṃ yasmād asmākam āgatam
tvadāyattaḥ sa śeṣaś ca saṃvidhattāṃ bhavān iti ||

athāham abruvaṃ kasmān nakhacchedyam upekṣayā
kuṭhāracchedyatāṃ nītaṃ bhavatībhir idaṃ tṛṇam ||

svayam eva tato gatvā devī vijñāpitā mayā
mucyatām eṣa saṃtāpaḥ siddhaṃ viddhi prayojanam ||

yuvarājārthinī devī sa car7taguṇavatsalaḥ
saṃdhātā gomukhaś ceti dhanyas trikasamāgamaḥ ||

nāsty eva ca mamāyāsaḥ śaratkāntyunmanā yataḥ
rājahaṃso hi nalinīṃ svayam evopasarpati ||

alaṃ cālāpajālena sarvathāhaṃ nṛpātmajam
svāminyai kārayiṣyāmi praṇāmam acirād iti ||

sābravīn na nasaṃbhāvyam idaṃ nāgarake tvayi
kiṃ tu prastāvam āsādya yatethāḥ kāryasiddhaye ||

aprastāvaprayuktā hi yānti niṣphalatāṃ kriyāḥ
aniṣṭaphalatāṃ vāpi kopayitvā prabhūn iti ||

tatas tasyai namaskṛtya kumāravaṭakām agām
ucchiṣṭān āgataś cāsmi gṛhītvā modakādikān ||

tāṃ ca vijñāpayāmi sma rājaputreṇa modakaḥ
svayam ārabhya hastābhyāṃ yuṣmabhyaṃ prahitā iti ||

sābravīj jālam apy etad āśvāsayati mādṛśam
āśvāsanti kṣaṇaṃ dṛṣṭvā mṛgā hi mṛgatṛṣṇikām ||

mālyacandanatāmbūla vāsobhūṣaṇadhūpanaiḥ
yuṣmābhiḥ preṣitānīti tām āśvāsitavān aham ||

eṣa vijñāpayāmy adya śvo vijñāpayiteti ca
alabdhāvasaraḥ kālam etāvantam ayāpayam ||

atha mām abravīd devyāḥ purato mudrikālatā
aho saṃbhāvanā kāryā mahānāgarako bhavān ||

praṇāmaṃ kārayāmīti visphūrjya bhavatā tathā
kim iyaṃ vañcyate mugdhā patrapuṣpaphalādibhiḥ ||

atha vā tiṣṭha tāvat tvam aham evānayāmi tam
viraktam api saṃdhātum alaṃ kauśalam asti naḥ ||

evam uttejjitas tasyā gurubhir vacanair aham
phalena jñāsyasīty uktvā prastāvāvahito 'bhavam ||

yātrāyāṃ tu pravṛttāyām abhyāse 'tra yad eva me
tan mayā kāritā yūyaṃ kṣiptvā hariśikhādikān ||

yat tat pravahaṇaṃ gacchat pathi yuṣmābhir īkṣitam
tad aryaduhitādhyāsta vidyudabhram iva dhvanat ||

yatra yat tanmukhasyārddhaṃ lalāṭanihitāṅguli
yuṣmabhyaṃ darśitaṃ vandyaṃ tat tayā vandamānayā ||

yac ca vijñāpitā yūyam ānataṃ mukuṭaṃ manāk
unnamyatām iti mayā tatrāpīdaṃ prayojanam ||

āsīd āsāṃ praṇāmo 'yam aryaputreṇa nāgaraḥ
kṛtas toṣayatā kāntām asmākaṃ svāminīm iti ||

seyaṃ kāmayate devaṃ devī madanamañjukā
prajñāparākramaprāṇaṃ lakṣmīr iva narādhipam ||

ayatnopanatā ceyaṃ na pratyākhyātum arhati
naveva mālatī mālā lobhanīyaguṇākṛtiḥ ||

daṣṭānaṅgabhujaṃgena laghu saṃbhāvyatām asau
na hy āśīviṣadagdha antrāḥ kṣamante divasān iti ||

iti gomukhataḥ śrutvā kathāṃ navadaśapriyām
tatkathāpahṛtavrīḍaḥ prakāśam aham abravam ||

tadaiva hṛdaye 'smākaṃ rājotsaṅganiṣaṇṇayā
aśīrṇaṃ manmathataroḥ prakīrṇaṃ bījam etayā ||

tadguṇaśravaṇāmbhobhiḥ sicyamānaṃ tadā tadā
bādhamānaṃ mano jātam ucchvasatkarkaśāṅkuram ||

tad dohadam ivāsādya priyāṃ pravahaṇe sthitām
kampaniḥśvāsajananān amuñjat pallavān iva ||

samāptāvayavo yāvan manobhavamahātaruḥ
na samākramya mṛdnāti tāvad darśaya tām iti ||

tenoktaṃ nartanācāryāv aspardhetāṃ parasparam
tvatpravīṇo 'ham ity uktau tau ca bhūpatinā kila ||

alaṃ vāṃ kalahaṃ kṛtvā karmaśāstravidau yuvām
yasya yā kuśalā śiṣyā sa nartayatu tām iti ||

śvaḥ suyāmunadantāṃ ca tasmād aryasutāṃ ca naḥ
nṛtyantīṃ nṛpatir draṣṭā tatra draṣṭāstha tām iti ||

yā svābhāvikarūpakhaṇḍitajagadrūpābhimānā priyā śṛṅgārādirasaprayogasubhagā jāyeta sā kīdṛśī
ity adhyāsitacetasā katham api prakrāntayā cintayā paryaṅkāṅkavivartinārtatanunā nītā triyāmā mayā ||