Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 7

tatas tātaḥ sabhāṃ dṛṣṭvā tathā saṃjātasaṃpadam
yathāpradhānam ābhāṣya vinītavad abhāṣata ||

kim atra pṛcchyate yatra kṣiptāṅgirasabuddhayaḥ
apṛṣṭā eva bhāṣadhve prītinirvāsitatrapāḥ ||

tena yad rocate sādhu pūjyebhyaḥ pūjitaṃ dinam
tatrāyaṃ svasutaḥ prītyā bālaḥ saṃskriyatām iti ||

atha prastāvae etasminn anujñātapraveśayā
kaliṅgasenayā rājā dūrād eva namaskṛtaḥ ||

ehīti sā nṛpeṇoktā na atimantharavikramā
upagamyopaparyaṅkam adhyāstādiṣṭam āsanam ||

āyuktamauktikastoka bhūṣaṇā vimalāmbarā
saradvimalahaṃseva cakāśat kāśacāmarā ||

kaṃdharāmūlavisrasta ślathabandhaśiroruhā
paścimācalakūṭastha timirā dyaur ivoṣasi ||

yauvanāntam anuprāptā prāvṛḍantam ivāpagā
calaccaṭulatākārā bhṛtāpi nibhṛtākṛtiḥ ||

vinītāpi pragalbheva sthavireva taruṇy api
mitavāg api vācālā vyākhyātavyā hi tanmatiḥ ||

upaviṣṭā puras tasyā daśavarṣeva bālikā
tayā me dṛṣṭir ākṛṣṭā guṇair naur iva mantharā ||

acirasthāpitasphīta bhaṅgurasnigdhamūrdhajā
nilīnakokilakulā tanvī cūtalateva sā ||

nimeṣonmeṣaśūnyena sahajāyām aśobhinā
cakṣuṣā vīkṣyamāṇā māṃ sahasrākṣam ivākarot ||

rūḍhā dāḍimagarbhābha daśanodbhāsatiānanā
drāḍimīmukulākāra vibhaktadaśanacchadā ||

sitasārasanonnadha mahārajanakañcukā
raktendīvaramāleva mṛṇāladalabandhanā ||

unnīyante sma bālāyāś cihnair aṅgāni komalaiḥ
latāyāḥ sahakārasya phalāni mukulair iva ||

athāpṛcchan mahīpālaḥ kasyeyaṃ rūpiṇīr iti
duhitṛtvam anuprāptā nāmāsyāḥ kathyatām iti ||

kaliṅgasenayākhyātaṃ śocyeyaṃ tanayā mama
yām eva pṛcchati svāmī bhṛtyāṃ madanamañjukām ||

tataḥ sasneham āhūya mātar ehīti bhūpatiḥ
ūrūm āropayad bālāṃ sā cemāṃ vāmalocanām ||

drutam ādityaśarmā ca gṛhītvā lagnam abravīt
aho citram iti smeram abhūc ca nṛpater mukham ||

yudhamānarajanmeṣa viṣāṇonmeṣajanmanā
dhvanināpi na taccakṣur ākṣiptaṃ nihitaṃ mayi ||

rājā tu vastrābharaṇam analpam apakalmaṣam
sāmbāyai dāpayitvāsyai tadāsthānaṃ vyasarjayat ||

antaḥpuraṃ mahīpālaḥ kumāravaṭakām aham
dīrgham uṣṇaṃ ca viśvasya bālā svaṃ bhavanaṃ yayau ||

atha puṇye dine rājā dvijarājajanāvṛtaḥ
svayaṃ bhadrāsanasthaṃ māṃ yauvarājye 'bhiṣiktavān ||

tathā hariśikhaṃ rājā mudājñāpitavān iti
yatra prasthāpyate bhartā gantavyaṃ tava nirvyatham ||

senāpatiś ca mantrī ca bhavān bhavatu sodyamaḥ
ity ājñāpitavān rājā prahvaṃ hariśikhaṃ tataḥ ||

khaḍgacarmadharo rakṣed apramattaḥ prabhuṃ bhavān
ity ājñayā pramuditaṃ kṛtavān marubhūtikam ||

ādiśad gomukhaṃ bhartū ramaṇīyaṃ manas tvayā
ramaṇīyaiḥ kriyālāpair apavādojjhitair iti ||

tapantakam athāvocat karṇakuṇḍalavṛttinā
na tyājyo bhavatā svāmī kadācid iti pārthivaḥ ||

tair ahaṃ saṃvṛto 'nyaiś ca gṛhītachattracāmaraiḥ
maṅgalālaṃkṛtāṅgaś ca suraviprān avandiṣi ||

pitur mātaram āsīnāṃ pitaraṃ ca samantriṇam
ambādvayapradhānaṃ ca sphītaṃ rājāvarodhanam ||

tataḥ puṣparathārūḍhaḥ prasarpan maṅgaladhvanim
puṣpapallavalājādyām ākrāmaṃ paritaḥ purīm ||

tataḥ prāptābhiṣeko 'haṃ sārdhaṃ hariśikhādibhiḥ
svādhikāraparaiḥ krīḍan saṃvatsaram ayāpayam ||

varṣābhiṣeke nirvṛtte pūrveṇa samaḍambare
āvṛttyā sarvavidyānāṃ sthiratām udapādayam ||

evaṃ me samatīteṣu keṣucid divaseṣv aham
prātar bhojanavelāyāṃ na paśyāmi sma gomukham ||

na cānena vinā mahyaṃ nirvāṇam api rocate
tenānena vināsmabhir abhuktair gamitaṃ dinam ||

jñāyatāṃ gomukhaḥ kveti mayokte marubhūtikaḥ
unmattakaḥ sa saṃvṛtta ity avocad gatāgataḥ ||

yadi cātrāryaputrasya nāsti saṃpratyayas tataḥ
gatvā tapantakas tasya vikārān prekṣatām iti ||

tatas tapantako gatvā punar āgatya coktavān
āryaputra na tan mithyā yad āha marubhūtikaḥ ||

vimalādarśasaṃkrāntaṃ mukham ālokya gomukhaḥ
kampayitvā śiraḥ krodhān nirdārayati locane ||

kadācic ca smitaṃ kṛtvā prasanne netratārake
saṃcārayati karṇāntaṃ kadācin nāsikāntaram ||

madhūcchiṣṭanigṛṣṭau ca tāmbūladravalohitau
vivṛtya dūram adharau dantāntenāpi niśyati ||

vikārān evamākārān dṛṣṭvā tasyāham āgataḥ
tenāryaputra tvaritaṃ kriyāsya kriyatām iti ||

athānantaram āgatya saṃbhogamṛditāmbaraḥ
prāgalbhyān mṛduvailakṣyo mām avandata gomukhaḥ ||

kaccit svastho 'si bhadreti mayoktaḥ sann abhāṣata
kim arthaṃ cāham svastho na hy ahaṃ marubhūtikaḥ ||

yo hi nāgarakaṃ manyo manyate mām anāmayam
unmattakaṃ sa unmattaḥ prakṛtibhraṣṭamānasaḥ ||

atha śāstropaniṣadas tāta yaugandharāyaṇāt
ahaṃ śikṣitum ārabdhaḥ sa cāpi vyāpṛtaḥ sadā ||

vyācaṣṭe ca tadā mahyam antaraṃ labhate yadā
tena māṃ mā pratīkṣadhvaṃ bhojanāyodyatā iti ||

tataś cārabhya divasāt sāyam āyātavān ayam
kadācid divase 'nyasmin dvayos triṣu gateṣu ca ||

ekadā bhojanasyānte kuto 'py āgatya sādaraḥ
aho śobhantae ity uccaiḥ prāśaṃsat khaṇḍamodakān ||

mayā tu dāpitān anyān krudhyann iva vihāya saḥ
balād ākṛṣya gatavān svayam ucchiṣṭamodakān ||

āryaputra sphuṭībhūtam unmattatvaṃ priyasya vaḥ
acikitsyaś ca saṃvṛtta ity avocat tapantakaḥ ||

evam ābharaṇaṃ vāsas tāmbūlaṃ candanādi ca
labdhalabdhaṃ gacchati sma gṛhītvā kvāpi gomukhaḥ ||

evaṃprāye ca vṛttānte kumāravaṭakaṃ gataḥ
niveditābhyāgamano rumaṇvān mām avandata ||

taṃ tātam iva dṛṣṭvāham upakrāntaś ca vanditum
tena coddhatahastena tāta mā meti vāritaḥ ||

uktaṃ ca na tvayā tāta bālena vāsmadādayaḥ
vandyas tvam adhunā prāpto loke 'smiṃl lokapālatām ||

anyac ca rājasaṃdeśam ākhyātum aham āgataḥ
yat tvām āha mahārājaḥ sabhṛtyaṃ tan nibodhyatām ||

puryām atra śaratkāle yātrā citrā pravartitā
yā nāgavanayātreti na kvacin na vikathyate ||

etāvantaṃ ca sā kālaṃ yuṣmabhyaṃ na prakāśitā
mā bhūd vidyāvighāto vas tadvyākṣiptadhiyām iti ||

cittāpahāriṇī yātrā hāryacittā ca bālatā
cittavidyā ca vidyeta durghaṭas trikasaṃgamaḥ ||

uktaṃ cājāgarūkasya mandabuddheḥ sukhātmanaḥ
granthabhīroś ca sidhyanti na śāstrāṇi tapāṃsi ca ||

adhunā buddhaboddhavyāḥ prāptakomalayauvanāḥ
bhavanto niḥsukhāḥ santaḥ saṃtapantīva me manaḥ ||

tad asti yadi vaḥ kāṅkṣā taṃ yātrotsavam īkṣitum
tato yāta nirāśaṅkā nāsti ced āsyatām iti ||

mayoktaṃ suhṛdaḥ pṛṣṭvā yad no niṣpadyate hitam
tad vo vijñāpayiṣyāmi tāvat pṛcchāmi tān iti ||

rumaṇvatā tataḥ proktaṃ kapolāgalitāśruṇā
haihayānāṃ kulaṃ tuṅgaṃ ciraṃ vijayatāṃ jagat ||

bhavatā sādhuvṛttena gotradāsāḥ kṛtā vayam
yan naḥ saṃbhāvitāḥ putrāḥ praśnaprativacaḥkṣamāḥ ||

ity uktvā nirgate tasmin suhṛdaḥ pṛṣṭavān aham
yasya yad vaḥ sthitaṃ buddhau tena tat kathyatām iti ||

tato hariśikhenoktaṃ na me gamanam īpsitam
yataḥ śūnyāni durgāṇi gṛhyante 'nantarair nṛpaiḥ ||

śrutam evāryaputreṇa proṣite jagatīpatau
vijñāya nagarīṃ śūnyāṃ yat tad āruṇinā kṛtam ||

durgasya ca kṛtā rakṣā rājā ca paritoṣitaḥ
khyāpitaṃ dhīracittatvam ātmanaś ca bhaved iti ||

tvaṃ kim āttheti pṛṣṭaḥ sann avocan marubhūtikaḥ
yuktaṃ hariśikhenoktam ity etac ca tapantakaḥ ||

athoktavān smitamukhaḥ sāsūya iva gomukhaḥ
kim atra bhaṇyate ko 'nyo mantrī hariśikhād varaḥ ||

idaṃ tv ācakṣva kenāyaṃ niyukto durgarakṣaṇe
rakṣataś cāniyuktasya doṣam andha na paśyasi ||

yuvarājo yuvā vidvān kṛtāstro mandakautukaḥ
bhavadādisahāyaś ca kathaṃ yāyād acittatām ||

yac ca rājoditaṃ vakṣye nāsti ced āsyatām iti
tadāśayaparīkṣārtham api cet tan na duṣyati ||

ataḥ pustakavinyasta granthabaddhārthabuddhayaḥ
praśnānugraham arhanti nedṛśakūṭamantriṇaḥ ||

ahaṃ punar guṇopāya prayogakuśalo yataḥ
cetasyaiḥ saha saṃparkaḥ prayogakuśalair mama ||

sukhaṃ naḥ sevituṃ kālo na ṣāḍguṇyakadarthanām
yac coktaṃ dharmaśāstreṇa tat tāvad avadhīyatām ||

vayasaḥ karmaṇo 'rthasya śrutasyābhijanasya ca
veṣavāgbuddhisārūpyam ācaran vicared iha ||

tenottiṣṭhata gacchāmo yātrām adbhutadarśanām
krīḍiṣyāmaś ca kāntāsu sthalīṣu mṛgayām iti ||

tac ca me gomukhenoktaṃ praviṣṭaṃ hṛdayaṃ yataḥ
yuktasac cānukūlaṃ ca vacaḥ kasmai na rocate ||

punaś ca gomukhenoktaṃ yātrāṃ lokasya gacchataḥ
prāsādatalam āruhya samṛddhir dṛśyatām iti ||

athāham abhraṃlihaśaṅgacakraṃ dhvajaprabhāpīḍitaśakracāpam
prāsādam āroham udāraśobhaṃ śaśīva pūrvācalarājakūṭam ||