બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 7

તતસ્ તાતઃ સભાં દૃષ્ટ્વા તથા સંજાતસંપદમ્
યથાપ્રધાનમ્ આભાષ્ય વિનીતવદ્ અભાષત ॥

કિમ્ અત્ર પૃચ્છ્યતે યત્ર ક્ષિપ્તાઙ્ગિરસબુદ્ધયઃ
અપૃષ્ટા એવ ભાષધ્વે પ્રીતિનિર્વાસિતત્રપાઃ ॥

તેન યદ્ રોચતે સાધુ પૂજ્યેભ્યઃ પૂજિતં દિનમ્
તત્રાયં સ્વસુતઃ પ્રીત્યા બાલઃ સંસ્ક્રિયતામ્ ઇતિ ॥

અથ પ્રસ્તાવએ એતસ્મિન્ન્ અનુજ્ઞાતપ્રવેશયા
કલિઙ્ગસેનયા રાજા દૂરાદ્ એવ નમસ્કૃતઃ ॥

એહીતિ સા નૃપેણોક્તા ન અતિમન્થરવિક્રમા
ઉપગમ્યોપપર્યઙ્કમ્ અધ્યાસ્તાદિષ્ટમ્ આસનમ્ ॥

આયુક્તમૌક્તિકસ્તોક ભૂષણા વિમલામ્બરા
સરદ્વિમલહંસેવ ચકાશત્ કાશચામરા ॥

કંધરામૂલવિસ્રસ્ત શ્લથબન્ધશિરોરુહા
પશ્ચિમાચલકૂટસ્થ તિમિરા દ્યૌર્ ઇવોષસિ ॥

યૌવનાન્તમ્ અનુપ્રાપ્તા પ્રાવૃડન્તમ્ ઇવાપગા
ચલચ્ચટુલતાકારા ભૃતાપિ નિભૃતાકૃતિઃ ॥

વિનીતાપિ પ્રગલ્ભેવ સ્થવિરેવ તરુણ્ય્ અપિ
મિતવાગ્ અપિ વાચાલા વ્યાખ્યાતવ્યા હિ તન્મતિઃ ॥

ઉપવિષ્ટા પુરસ્ તસ્યા દશવર્ષેવ બાલિકા
તયા મે દૃષ્ટિર્ આકૃષ્ટા ગુણૈર્ નૌર્ ઇવ મન્થરા ॥

અચિરસ્થાપિતસ્ફીત ભઙ્ગુરસ્નિગ્ધમૂર્ધજા
નિલીનકોકિલકુલા તન્વી ચૂતલતેવ સા ॥

નિમેષોન્મેષશૂન્યેન સહજાયામ્ અશોભિના
ચક્ષુષા વીક્ષ્યમાણા માં સહસ્રાક્ષમ્ ઇવાકરોત્ ॥

રૂઢા દાડિમગર્ભાભ દશનોદ્ભાસતિઆનના
દ્રાડિમીમુકુલાકાર વિભક્તદશનચ્છદા ॥

સિતસારસનોન્નધ મહારજનકઞ્ચુકા
રક્તેન્દીવરમાલેવ મૃણાલદલબન્ધના ॥

ઉન્નીયન્તે સ્મ બાલાયાશ્ ચિહ્નૈર્ અઙ્ગાનિ કોમલૈઃ
લતાયાઃ સહકારસ્ય ફલાનિ મુકુલૈર્ ઇવ ॥

અથાપૃચ્છન્ મહીપાલઃ કસ્યેયં રૂપિણીર્ ઇતિ
દુહિતૃત્વમ્ અનુપ્રાપ્તા નામાસ્યાઃ કથ્યતામ્ ઇતિ ॥

કલિઙ્ગસેનયાખ્યાતં શોચ્યેયં તનયા મમ
યામ્ એવ પૃચ્છતિ સ્વામી ભૃત્યાં મદનમઞ્જુકામ્ ॥

તતઃ સસ્નેહમ્ આહૂય માતર્ એહીતિ ભૂપતિઃ
ઊરૂમ્ આરોપયદ્ બાલાં સા ચેમાં વામલોચનામ્ ॥

દ્રુતમ્ આદિત્યશર્મા ચ ગૃહીત્વા લગ્નમ્ અબ્રવીત્
અહો ચિત્રમ્ ઇતિ સ્મેરમ્ અભૂચ્ ચ નૃપતેર્ મુખમ્ ॥

યુધમાનરજન્મેષ વિષાણોન્મેષજન્મના
ધ્વનિનાપિ ન તચ્ચક્ષુર્ આક્ષિપ્તં નિહિતં મયિ ॥

રાજા તુ વસ્ત્રાભરણમ્ અનલ્પમ્ અપકલ્મષમ્
સામ્બાયૈ દાપયિત્વાસ્યૈ તદાસ્થાનં વ્યસર્જયત્ ॥

અન્તઃપુરં મહીપાલઃ કુમારવટકામ્ અહમ્
દીર્ઘમ્ ઉષ્ણં ચ વિશ્વસ્ય બાલા સ્વં ભવનં યયૌ ॥

અથ પુણ્યે દિને રાજા દ્વિજરાજજનાવૃતઃ
સ્વયં ભદ્રાસનસ્થં માં યૌવરાજ્યે ઽભિષિક્તવાન્ ॥

તથા હરિશિખં રાજા મુદાજ્ઞાપિતવાન્ ઇતિ
યત્ર પ્રસ્થાપ્યતે ભર્તા ગન્તવ્યં તવ નિર્વ્યથમ્ ॥

સેનાપતિશ્ ચ મન્ત્રી ચ ભવાન્ ભવતુ સોદ્યમઃ
ઇત્ય્ આજ્ઞાપિતવાન્ રાજા પ્રહ્વં હરિશિખં તતઃ ॥

ખડ્ગચર્મધરો રક્ષેદ્ અપ્રમત્તઃ પ્રભું ભવાન્
ઇત્ય્ આજ્ઞયા પ્રમુદિતં કૃતવાન્ મરુભૂતિકમ્ ॥

આદિશદ્ ગોમુખં ભર્તૂ રમણીયં મનસ્ ત્વયા
રમણીયૈઃ ક્રિયાલાપૈર્ અપવાદોજ્ઝિતૈર્ ઇતિ ॥

તપન્તકમ્ અથાવોચત્ કર્ણકુણ્ડલવૃત્તિના
ન ત્યાજ્યો ભવતા સ્વામી કદાચિદ્ ઇતિ પાર્થિવઃ ॥

તૈર્ અહં સંવૃતો ઽન્યૈશ્ ચ ગૃહીતછત્ત્રચામરૈઃ
મઙ્ગલાલંકૃતાઙ્ગશ્ ચ સુરવિપ્રાન્ અવન્દિષિ ॥

પિતુર્ માતરમ્ આસીનાં પિતરં ચ સમન્ત્રિણમ્
અમ્બાદ્વયપ્રધાનં ચ સ્ફીતં રાજાવરોધનમ્ ॥

તતઃ પુષ્પરથારૂઢઃ પ્રસર્પન્ મઙ્ગલધ્વનિમ્
પુષ્પપલ્લવલાજાદ્યામ્ આક્રામં પરિતઃ પુરીમ્ ॥

તતઃ પ્રાપ્તાભિષેકો ઽહં સાર્ધં હરિશિખાદિભિઃ
સ્વાધિકારપરૈઃ ક્રીડન્ સંવત્સરમ્ અયાપયમ્ ॥

વર્ષાભિષેકે નિર્વૃત્તે પૂર્વેણ સમડમ્બરે
આવૃત્ત્યા સર્વવિદ્યાનાં સ્થિરતામ્ ઉદપાદયમ્ ॥

એવં મે સમતીતેષુ કેષુચિદ્ દિવસેષ્વ્ અહમ્
પ્રાતર્ ભોજનવેલાયાં ન પશ્યામિ સ્મ ગોમુખમ્ ॥

ન ચાનેન વિના મહ્યં નિર્વાણમ્ અપિ રોચતે
તેનાનેન વિનાસ્મભિર્ અભુક્તૈર્ ગમિતં દિનમ્ ॥

જ્ઞાયતાં ગોમુખઃ ક્વેતિ મયોક્તે મરુભૂતિકઃ
ઉન્મત્તકઃ સ સંવૃત્ત ઇત્ય્ અવોચદ્ ગતાગતઃ ॥

યદિ ચાત્રાર્યપુત્રસ્ય નાસ્તિ સંપ્રત્યયસ્ તતઃ
ગત્વા તપન્તકસ્ તસ્ય વિકારાન્ પ્રેક્ષતામ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તપન્તકો ગત્વા પુનર્ આગત્ય ચોક્તવાન્
આર્યપુત્ર ન તન્ મિથ્યા યદ્ આહ મરુભૂતિકઃ ॥

વિમલાદર્શસંક્રાન્તં મુખમ્ આલોક્ય ગોમુખઃ
કમ્પયિત્વા શિરઃ ક્રોધાન્ નિર્દારયતિ લોચને ॥

કદાચિચ્ ચ સ્મિતં કૃત્વા પ્રસન્ને નેત્રતારકે
સંચારયતિ કર્ણાન્તં કદાચિન્ નાસિકાન્તરમ્ ॥

મધૂચ્છિષ્ટનિગૃષ્ટૌ ચ તામ્બૂલદ્રવલોહિતૌ
વિવૃત્ય દૂરમ્ અધરૌ દન્તાન્તેનાપિ નિશ્યતિ ॥

વિકારાન્ એવમાકારાન્ દૃષ્ટ્વા તસ્યાહમ્ આગતઃ
તેનાર્યપુત્ર ત્વરિતં ક્રિયાસ્ય ક્રિયતામ્ ઇતિ ॥

અથાનન્તરમ્ આગત્ય સંભોગમૃદિતામ્બરઃ
પ્રાગલ્ભ્યાન્ મૃદુવૈલક્ષ્યો મામ્ અવન્દત ગોમુખઃ ॥

કચ્ચિત્ સ્વસ્થો ઽસિ ભદ્રેતિ મયોક્તઃ સન્ન્ અભાષત
કિમ્ અર્થં ચાહમ્ સ્વસ્થો ન હ્ય્ અહં મરુભૂતિકઃ ॥

યો હિ નાગરકં મન્યો મન્યતે મામ્ અનામયમ્
ઉન્મત્તકં સ ઉન્મત્તઃ પ્રકૃતિભ્રષ્ટમાનસઃ ॥

અથ શાસ્ત્રોપનિષદસ્ તાત યૌગન્ધરાયણાત્
અહં શિક્ષિતુમ્ આરબ્ધઃ સ ચાપિ વ્યાપૃતઃ સદા ॥

વ્યાચષ્ટે ચ તદા મહ્યમ્ અન્તરં લભતે યદા
તેન માં મા પ્રતીક્ષધ્વં ભોજનાયોદ્યતા ઇતિ ॥

તતશ્ ચારભ્ય દિવસાત્ સાયમ્ આયાતવાન્ અયમ્
કદાચિદ્ દિવસે ઽન્યસ્મિન્ દ્વયોસ્ ત્રિષુ ગતેષુ ચ ॥

એકદા ભોજનસ્યાન્તે કુતો ઽપ્ય્ આગત્ય સાદરઃ
અહો શોભન્તએ ઇત્ય્ ઉચ્ચૈઃ પ્રાશંસત્ ખણ્ડમોદકાન્ ॥

મયા તુ દાપિતાન્ અન્યાન્ ક્રુધ્યન્ન્ ઇવ વિહાય સઃ
બલાદ્ આકૃષ્ય ગતવાન્ સ્વયમ્ ઉચ્છિષ્ટમોદકાન્ ॥

આર્યપુત્ર સ્ફુટીભૂતમ્ ઉન્મત્તત્વં પ્રિયસ્ય વઃ
અચિકિત્સ્યશ્ ચ સંવૃત્ત ઇત્ય્ અવોચત્ તપન્તકઃ ॥

એવમ્ આભરણં વાસસ્ તામ્બૂલં ચન્દનાદિ ચ
લબ્ધલબ્ધં ગચ્છતિ સ્મ ગૃહીત્વા ક્વાપિ ગોમુખઃ ॥

એવંપ્રાયે ચ વૃત્તાન્તે કુમારવટકં ગતઃ
નિવેદિતાભ્યાગમનો રુમણ્વાન્ મામ્ અવન્દત ॥

તં તાતમ્ ઇવ દૃષ્ટ્વાહમ્ ઉપક્રાન્તશ્ ચ વન્દિતુમ્
તેન ચોદ્ધતહસ્તેન તાત મા મેતિ વારિતઃ ॥

ઉક્તં ચ ન ત્વયા તાત બાલેન વાસ્મદાદયઃ
વન્દ્યસ્ ત્વમ્ અધુના પ્રાપ્તો લોકે ઽસ્મિંલ્ લોકપાલતામ્ ॥

અન્યચ્ ચ રાજસંદેશમ્ આખ્યાતુમ્ અહમ્ આગતઃ
યત્ ત્વામ્ આહ મહારાજઃ સભૃત્યં તન્ નિબોધ્યતામ્ ॥

પુર્યામ્ અત્ર શરત્કાલે યાત્રા ચિત્રા પ્રવર્તિતા
યા નાગવનયાત્રેતિ ન ક્વચિન્ ન વિકથ્યતે ॥

એતાવન્તં ચ સા કાલં યુષ્મભ્યં ન પ્રકાશિતા
મા ભૂદ્ વિદ્યાવિઘાતો વસ્ તદ્વ્યાક્ષિપ્તધિયામ્ ઇતિ ॥

ચિત્તાપહારિણી યાત્રા હાર્યચિત્તા ચ બાલતા
ચિત્તવિદ્યા ચ વિદ્યેત દુર્ઘટસ્ ત્રિકસંગમઃ ॥

ઉક્તં ચાજાગરૂકસ્ય મન્દબુદ્ધેઃ સુખાત્મનઃ
ગ્રન્થભીરોશ્ ચ સિધ્યન્તિ ન શાસ્ત્રાણિ તપાંસિ ચ ॥

અધુના બુદ્ધબોદ્ધવ્યાઃ પ્રાપ્તકોમલયૌવનાઃ
ભવન્તો નિઃસુખાઃ સન્તઃ સંતપન્તીવ મે મનઃ ॥

તદ્ અસ્તિ યદિ વઃ કાઙ્ક્ષા તં યાત્રોત્સવમ્ ઈક્ષિતુમ્
તતો યાત નિરાશઙ્કા નાસ્તિ ચેદ્ આસ્યતામ્ ઇતિ ॥

મયોક્તં સુહૃદઃ પૃષ્ટ્વા યદ્ નો નિષ્પદ્યતે હિતમ્
તદ્ વો વિજ્ઞાપયિષ્યામિ તાવત્ પૃચ્છામિ તાન્ ઇતિ ॥

રુમણ્વતા તતઃ પ્રોક્તં કપોલાગલિતાશ્રુણા
હૈહયાનાં કુલં તુઙ્ગં ચિરં વિજયતાં જગત્ ॥

ભવતા સાધુવૃત્તેન ગોત્રદાસાઃ કૃતા વયમ્
યન્ નઃ સંભાવિતાઃ પુત્રાઃ પ્રશ્નપ્રતિવચઃક્ષમાઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નિર્ગતે તસ્મિન્ સુહૃદઃ પૃષ્ટવાન્ અહમ્
યસ્ય યદ્ વઃ સ્થિતં બુદ્ધૌ તેન તત્ કથ્યતામ્ ઇતિ ॥

તતો હરિશિખેનોક્તં ન મે ગમનમ્ ઈપ્સિતમ્
યતઃ શૂન્યાનિ દુર્ગાણિ ગૃહ્યન્તે ઽનન્તરૈર્ નૃપૈઃ ॥

શ્રુતમ્ એવાર્યપુત્રેણ પ્રોષિતે જગતીપતૌ
વિજ્ઞાય નગરીં શૂન્યાં યત્ તદ્ આરુણિના કૃતમ્ ॥

દુર્ગસ્ય ચ કૃતા રક્ષા રાજા ચ પરિતોષિતઃ
ખ્યાપિતં ધીરચિત્તત્વમ્ આત્મનશ્ ચ ભવેદ્ ઇતિ ॥

ત્વં કિમ્ આત્થેતિ પૃષ્ટઃ સન્ન્ અવોચન્ મરુભૂતિકઃ
યુક્તં હરિશિખેનોક્તમ્ ઇત્ય્ એતચ્ ચ તપન્તકઃ ॥

અથોક્તવાન્ સ્મિતમુખઃ સાસૂય ઇવ ગોમુખઃ
કિમ્ અત્ર ભણ્યતે કો ઽન્યો મન્ત્રી હરિશિખાદ્ વરઃ ॥

ઇદં ત્વ્ આચક્ષ્વ કેનાયં નિયુક્તો દુર્ગરક્ષણે
રક્ષતશ્ ચાનિયુક્તસ્ય દોષમ્ અન્ધ ન પશ્યસિ ॥

યુવરાજો યુવા વિદ્વાન્ કૃતાસ્ત્રો મન્દકૌતુકઃ
ભવદાદિસહાયશ્ ચ કથં યાયાદ્ અચિત્તતામ્ ॥

યચ્ ચ રાજોદિતં વક્ષ્યે નાસ્તિ ચેદ્ આસ્યતામ્ ઇતિ
તદાશયપરીક્ષાર્થમ્ અપિ ચેત્ તન્ ન દુષ્યતિ ॥

અતઃ પુસ્તકવિન્યસ્ત ગ્રન્થબદ્ધાર્થબુદ્ધયઃ
પ્રશ્નાનુગ્રહમ્ અર્હન્તિ નેદૃશકૂટમન્ત્રિણઃ ॥

અહં પુનર્ ગુણોપાય પ્રયોગકુશલો યતઃ
ચેતસ્યૈઃ સહ સંપર્કઃ પ્રયોગકુશલૈર્ મમ ॥

સુખં નઃ સેવિતું કાલો ન ષાડ્ગુણ્યકદર્થનામ્
યચ્ ચોક્તં ધર્મશાસ્ત્રેણ તત્ તાવદ્ અવધીયતામ્ ॥

વયસઃ કર્મણો ઽર્થસ્ય શ્રુતસ્યાભિજનસ્ય ચ
વેષવાગ્બુદ્ધિસારૂપ્યમ્ આચરન્ વિચરેદ્ ઇહ ॥

તેનોત્તિષ્ઠત ગચ્છામો યાત્રામ્ અદ્ભુતદર્શનામ્
ક્રીડિષ્યામશ્ ચ કાન્તાસુ સ્થલીષુ મૃગયામ્ ઇતિ ॥

તચ્ ચ મે ગોમુખેનોક્તં પ્રવિષ્ટં હૃદયં યતઃ
યુક્તસચ્ ચાનુકૂલં ચ વચઃ કસ્મૈ ન રોચતે ॥

પુનશ્ ચ ગોમુખેનોક્તં યાત્રાં લોકસ્ય ગચ્છતઃ
પ્રાસાદતલમ્ આરુહ્ય સમૃદ્ધિર્ દૃશ્યતામ્ ઇતિ ॥

અથાહમ્ અભ્રંલિહશઙ્ગચક્રં ધ્વજપ્રભાપીડિતશક્રચાપમ્
પ્રાસાદમ્ આરોહમ્ ઉદારશોભં શશીવ પૂર્વાચલરાજકૂટમ્ ॥