Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 4

atha vidyādharapatiḥ kāśyapenāryuṣā puraḥ
ṛṣimātulamitrāṇāṃ pṛṣṭo bhāryāgaṇasya ca ||

āyuṣman vayam ete ca tapovittāḥ sapālakāḥ
tvatkathāśravaṇotkaṇṭha niṣkampamanasaḥ sthitāḥ ||

aiśvaryaṃ durlabhaṃ labdham idam āyuṣmatā yathā
svīkṛtāś ca yathā vadhvas tathā naḥ kathyatām iti ||

atha vidyādhareśasya pṛṣṭasyeti tapasvinā
trāsāt pṛthutarākṣasya jātam acchāyam ānanam ||

acintayac ca kaṣṭeyam āpad āpatitā yataḥ
atyāsanno 'ticapalaḥ ko na dahyeta vahninā ||

iyam api bhṛśaṃ raktā prītyāham anayāhṛtaḥ
idaṃ sacetanaḥ ko nu kathayed gurusaṃnidhau ||

śūro mayā hataḥ śatrur māṃ śūraḥ śaraṇaṃ gataḥ
iti śūrakathāṃ śūraḥ kuryāt kaḥ śūrasaṃnidhau ||

anākhyāne muneḥ śāpo mahāpātakam anyathā
sulabhānto varaṃ śāpo dustaraṃ na tu pātakam ||

kṛta eva tu gauryā me prasādaḥ saṃkaṭeṣu mām
smarer iti na ca nyāyyaṃ tām api smartum īdṛśi ||

iti cintitamātraiva purastāc cakravartinaḥ
abhāṣata mahāgaurī prabhopahatabhāskarā ||

ṛṣimātulabhāryāṇāṃ suhṛdāṃ ca sabhūbhujām
śrotuṃ yad ucitaṃ yasya sa tac chroṣyati netaraḥ ||

ity uktvā vadane tasya paṭūbhūtvā sarasvatī
caritaṃ kathayām āsa sā citraṃ cakravartinaḥ ||

munimātulamitrāṇi rājāno dayitāś ca ye
ākhyāyamānaṃ caritaṃ śṛṇvantv acalacetasaḥ ||

asti vatseṣu nagarī kauśāmbī hṛdayaṃ bhuvaḥ
saṃniviṣṭānukālindi tasyām udayano nṛpaḥ ||

manāg janapadasyāsya nagaryāḥ pārthivasya ca
kathayeyaṃ yadi guṇān na kathā kathitā bhavet ||

yo hi saptārṇavadvīpāṃ draṣṭum uccalitaḥ kṣitim
ratnāni gaṇayen meroḥ kadā draṣṭā sa medinīm ||

tasmād alaṃ prasaṅgena kathāvyāsaṅgakāriṇā
kathyamānāṃ kathām eva śṛṇuta prakṛtāṃ mayā ||

mahāvarodhanasyāpi bhāryābuddhir dvaye sthitā
tasya vāsavadattāyāṃ padmāvatyāṃ ca bhūpateḥ ||

mahāprabhāvā nṛpateḥ śārṅgapāṇer bhujā iva
sakāyā iva copāyāś catvāro mitramantriṇaḥ ||

ṛṣabhaś ca rumaṇvāṃś ca tathā yaugandharāyaṇaḥ
vasantakaś ceti sa taiḥ saha kālam ayāpayat ||

kadācid āsthānagataṃ nṛpaṃ vāṇijadārakau
jānuspṛṣṭamahī pṛṣṭau saṃvijñāpayatām idam ||

devāvayoḥ pitā yātaḥ sabhayaṃ makarālayam
saha tena sa potena nāgalokaṃ praveśitaḥ ||

jyeṣṭhaś ca tanayas tasya pitṛbhaktyaiva sāgaram
gatas tatraiva ca gataḥ so 'pi tātagatāṃ gatim ||

yac ca no draviṇaṃ sāraṃ tad gṛhītvā prajāvatī
sthitā na mṛgyamāṇāpi bahukṛtvaḥ prayacchati ||

tena deva yadi nyāyyaṃ pitṛdraviṇam āvayoḥ
bhrātṛjāyā tataḥ sā nau vyutthitā dāpyatām iti ||

atha rājāvadat pahvāṃ pratīhārīṃ yaśodharām
duṣkaraṃ kulanārībhī rājāsthānapraveśanam ||

tena gatvā gṛhaṃ tasyās tvayā vāṇijayoṣitaḥ
sā yadāha sabhāyās tat samakṣaṃ kathyatām iti ||

atha vijñāpayām āsa yātāyātā yaśodharā
vijñāpayati sā yat tad ākarṇayitum arhatha ||

sā dūrād eva māṃ dṛṣṭvā pratyudgamya sasaṃbhramā
svāgtaṃ rājajihvāyā ity avocat kṛtasmitā ||

atha vetrāsanāsīnāṃ prayuktārghādisatkriyām
sā mām āhāgame kāryam āryayā jñāpyatām iti ||

devādeśe tu kathite tayoktaṃ paṭulajjayā
ārye sarvam idaṃ satyaṃ devarau me yad āhatuḥ ||

kiṃ tu tasyānayor bhrātur vipannaṃ vahanaṃ śrutam
vahanasya punaḥ svāmī vipanna iti na śrutam ||

sāṃyātrikāś ca bahavaḥ śrutapotavipattayaḥ
avipannā gṛhān eva śrūyante punar āgatāḥ ||

tathā kadācid anayoḥ sa bhrātā vahanāpadaḥ
vimuktaḥ punar āyāyān mamāvaidhavyalakṣaṇaiḥ ||

anyac cāpannasattvāyā māso 'yaṃ daśamo mama
vartate bhrātṛputro 'pi kadācid anayor bhavet ||

putro me yadi jāyeta jīvan vā patir āpatet
tataḥ svīkṛtasarvasvau devarau me kva yāsyataḥ ||

etan manasi kṛtvārthaṃ dravyaṃ devarayor aham
na nikṣiptavatī śeṣam āryayā jñāpyatām iti ||

iti śrutvā mahīpālo vāṇijāv idam abravīt
kuṭumbācāracaturā yuktam āha kuṭumbinī ||

bhrātṛvye bhavator jāte bhrātur āgamane 'tha vā
ubhayor nobhayorvāpi yuktaṃ bhokṣyāmahe tadā ||

athāniṣṭhitae evāsminn ālāpe pūritāmbaraḥ
tūryagarjitasaṃbhinnas tāraḥ kalakalo 'bhavat ||

sahāsayā ca sahasā vāsovāsādihastayā
vaṇiggaṇikayā rājā vyajñāpyata viyātayā ||

vardhatāṃ naś ciraṃ devo diṣṭyā prakṛtisaṃpadā
vaṇijo bhrātṛjāyāyā jātaḥ putro 'nayor iti ||

citrīyamāṇacittena cintitaṃ ca mahībhujā
aho putrasya māhātmyaṃ pratyakṣam anubhūyate ||

kuṭumbinaḥ putranāmni jāte śoṇitabinduke
harṣavibhrāntacittānāṃ vaṇijāṃ paśya ḍambaram ||

vaṇijo draviṇasyāyam ataḥ pālaka ity amī
samaṃ harṣaviṣādābhyāṃ mitrāmitrasamā gatāḥ ||

asmākaṃ tu dhanasyāsya medinīmaṇḍalasya ca
avasāne vinā putrāt pālakaḥ ko bhaviṣyati ||

iti putragatāṃ cintām upāsīnasya bhūpateḥ
dīrghaśvāsasahāyasya divasāḥ katicid yayuḥ ||

tam ekadā sukhāsīnaṃ senāpatir abhāṣata
yātrā mṛgājinodyāne tvaddṛṣṭyā maṇḍatām iti ||

gataś ca dṛṣṭavāṃs tatra tatra tatra niveśitāḥ
viśālāś citraśālāḥ sa citranyastanarādhipāḥ ||

apṛcchac ca rumaṇvantam ayaṃ kaḥ kaḥ kṣitīśvaraḥ
ye caitān anutiṣṭhanti te ke ke puruṣā iti ||

so 'bravīd eṣa sagaraḥ kīrtilaṅghitasāgaraḥ
ṣaṣtyā putrasahasrāṇāṃ śūrāṇāṃ parivāritaḥ ||

ayaṃ daśaratho rājā vṛto rāmādibhiḥ sutaiḥ
ayaṃ pāṇḍur amī cāsya tanayāḥ pañca pāṇḍavāḥ ||

evamādīn asau dṛṣṭvā svargiṇaḥ putriṇo nṛpān
vicintaś cintayām āsa citrāṃ yātrām acintayan ||

puṇyavanta ime bhūpāḥ putravanto divaṃ gatāḥ
mandapuṇyena yātavyaṃ manye puṃnarakaṃ mayā ||

sa mṛgājinayātrāyāḥ parītaḥ putracintayā
nivṛtyāpaśyad āvantyāṃ mandirodyānasevinīm ||

svakarāmburuhachāyā saṃlohititapallavam
tāmrāśokalatāprāntam avalambya vyavasthitām ||

anādarād anāhitair mālyacandanabhūṣaṇaiḥ
udvegam iva śaṃsantīṃ mlānānanasaroruhām ||

upagamyābravīc caināṃ kim aśokaḥ saśokayā
vandyeta labdhavijayo rakto bālo niṣevyate ||

sābravīt sahasāyāta bhartṛkāritasaṃbhramā
mahārāja kutaḥ śoko nāmāpi tava gṛhyatām ||

kiṃ tu pārāvatīm enāṃ cañcvā cañcuṣu taṇḍulān
āvapantīṃ svaśāvānām īkṣe putravatīm iti ||

āsic ca nṛpateś cintā yathāhaṃ putracintayā
anantayā saṃtatayā tatheyam api khidyate ||

atha tatra kṣaṇaṃ sthitvā gatvā padmāvatīgṛham
adṛṣṭvā tatra tāṃ tasyāḥ pṛṣṭavān paricārikām ||

kva devīty uktayākhyātam udyāne putrakasya sā
mādhavyā sahakārasya vivāham anutiṣṭhati ||

śrutveti vatsarājasya buddhir āsīd aho mama
bhāryāṇāṃ divasā yānti saha putramanorathaiḥ ||

lokasyānicchataḥ putraiḥ kīrṇagṛhakarodibhiḥ
phalakeṣu kṛtākrandair avakāśo na labhyate ||

asmākam icchatām ekaḥ kulajīvitakāraṇam
na labhyate sutaḥ paśya vaiparītyaṃ vidher iti ||

niryāya sa tataḥ svasmin mandirodyānamaṇḍape
anāgatāgatasuhṛt parivāra upāviśat ||

apṛcchat suhṛdas tatra bhavatāṃ jīvitauṣadham
mūlaṃ kulataroḥ kasya kiyantaḥ putrakā iti ||

teṣu niṣprativākyeṣu kiṃcin namitamūrdhasu
vasantakaḥ parihasan praṇayitvād abhās.ata ||

svāmibhaktā vayaṃ deva svāmivṛttānuvartinaḥ
yāvantaḥ svāminaḥ putrās tāvanto 'smākam apy ataḥ ||

tam avocat samīpasthaḥ śanair yaugandharāyaṇaḥ
aprastāve 'pi bhavato mukham etad anāvṛtam ||

putracintārujārtasya kurvāṇaḥ śalyaghaṭṭanam
nanv anekaguṇāṃ bhartur utpādayasi vedanām ||

tasmād evaṃvidhe kāle bhṛtyavṛttavidā tvayā
svāmicittānukulaiva vṛttir āsthīyatām iti ||

so 'bravīt putracintainaṃ yadi satyena pīḍayet
tataḥ piṅgalikaiveyaṃ devam ārādhayed iti ||

athedaṃ nīyakair uktaṃ yuktaṃ śrutvā mahībhujā
yāsau piṅgalikā sā naḥ putriṇī kathyatām iti ||

anantaraṃ ca ḍhaukitvā jayaśabdapuraḥsaram
putravān bhava deveti brāhmaṇī tam avardhayat ||

abhivādya mahīpalas tām apṛddhad athāryayā
āgamyate kutaḥ ke vā tavāmī bālakā iti ||

gṛhād vāsavadattāyā rājann āgamyate mayā
bālakāś ca sutā ete mameti kathitaṃ tayā ||

atha tām abravīd rājā citram etat tvayoditam
na hi bhartrā na ca sutair bhavitavyaṃ tavedṛśaiḥ ||

tvaṃ lekhābhiḥ patighnībhiḥ sakalaiva karālitā
ciraproṣitakāntāyā gṛhabhittir iva striyaḥ ||

na ca patyā vinā putrair bhavitavyaṃ yataḥ striyaḥ
tasmād idaṃ mahac citraṃ sphuṭaṃ naḥ kathyatām iti ||

athāvocad asau deva yathāttha na tad anyathā
mahatī tu kathā śrotum icchā cec chrūyatām iyam ||

asty avantiṣu viprāṇām adhivāsaḥ kapiṣṭhalaḥ
agnikuṇḍacitasīmā sphītagodhūmagokulaḥ ||

uvāsa brāhmaṇas tatra somadattas trayīdhanaḥ
yasyāntevāsibhir vyāptā vasudhā vedavedibhiḥ ||

patnī vasiṣṭhakalpasya vāsiṣṭhī tasya suvratā
vasiṣṭhapatnīm api yā sādhuvṛttām alajjayat ||

tasya tasyām aputrasya kāle mahati gacchati
utpannolkeva saṃdhyāyāṃ sutā locanadurbhagā ||

somadattas tu tāṃ dṛṣṭvā strīlakṣaṇaviśāradaḥ
patiputradhanair hīnām ādideśa bhaviṣyatīm ||

anarthānāṃ balīyastvād acireṇaiva durbhagā
dhūmaketuśikhevoccaiḥ paruṣā sā vyavardhata ||

bhikṣām ācchidya śiṣyebhyo bubhukṣākṣapitatrapā
aprakṣālitahastaiva tatsamakṣam abhakṣayat ||

durbhagatvād virūpatvāt kalikāritayā ca tām
na kaścid varayām āsa varaḥ prāptavarām api ||

na ca tāṃ somadatto 'pi kasmaicid aśubhām adāt
mā sma yujyata duḥkhena prāpyaināṃ ninditām iti ||

grāmyāgnineva saṃkāra kūṭikā sāpy adahyata
sarvaṃkaṣaprabhāvena prabalenāṅgajanmanā ||

kadācit kaścid āgatya vācāṭo baṭur uccakaiḥ
mastakastho bhayakaraḥ somadattam abhāṣata ||

upādhyāyasya duhitā mām ākrudhya nirāgasam
iṣṭakāloṣṭakair hanti tenāsau vāryatām iti ||

somadattas tataḥ kruddhaḥ sutāṃ caṇḍam abhartsayat
ulke piśācike gaccha śīghraṃ mama gṛhad iti ||

sā tu tat paruṣaṃ śrutvā manasvijanaduḥśravam
smarapīḍāsahatvāc ca maraṇāya mano dadhe ||

araṇyāniṃ tato gatvā maraṇopāyakāṅkṣayā
adrākṣit kvacid uddeśe prāsādaṃ daityaghātinaḥ ||

tasyādūre ca sarasīṃ kūjatkurarasārasām
guñjanmadhukaraśreṇīm anumātavyarodhasam ||

āsīc cāsyā mayā tāvan martavyam iti niścitam
upāyeṣu tu saṃdehas tatropāyo 'yam uttamaḥ ||

devaṃ mādhavam arcantī kamalendīvarādibhiḥ
paṅkajāvayavāhārāt kṣīṇā tyakṣyāmi jīvitam ||

kṛtapuṇyā mṛtā svargaṃ yāsyāmi nirupadravam
narakaṃ tu na yāsyāmi strīmṛtyumṛtasaṃkulam ||

sākarod iti niścitya yathāsaṃkalpam ādṛtā
rātrau ca baddhaparyaṅkā devaṃ mādhavam asmarat ||

māsamātre gate 'paśyat svapnānte madhusūdanam
varaṃ varaya putrīti bhāṣamāṇaṃ mudāyutam ||

sātha vyajñāpayat prahvā devaṃ viracitāñjaliḥ
maraṇaṃ me jagannātha prasādaḥ kriyatām iti ||

devas tām avadan nedaṃ devatārādhanāt phalam
prāṇihatyāvipāko 'yam ātmahatyā ca ninditā ||

tasmād anyaṃ varaṃ brūhi patiputradhanādhikam
yena hīnāsi vairāgyān niryātā svagṛhād iti ||

sābravīt kṛtapuṇyābhiḥ patyādiḥ strībhir āpyate
ahaṃ tv ācaritāpuṇyā duḥkhair eva vibhāvitā ||

tenālaṃ patiputrādi cintayā phalahīnayā
mṛtyunā śāntim icchāmi sā me saṃpādyatām iti ||

so 'bravīt satyam evedaṃ kiṃ tu janmāntare tvayā
yavāḍhakaḥ pitur gṛhe brāhmaṇāyopapāditaḥ ||

sa ca jātaś caturvedaḥ svapuṇyair iha janmani
surūpaḥ sādhuvṛttaś ca sa te bhartā bhaviṣyati ||

sa ca tvām urvaśīrūpām eko drakṣyati nāparaḥ
krīto yavāḍhakena tvam iti yāvan na vakṣyasi ||

janmāntare ca pūrvasmin bhakṣayantyās tilās tava
aṣṭau nipatitā vahnāv añjaler viralāṅguleḥ ||

te te putrā bhaviṣyanti putri candranibhānanāḥ
maraṇād dāruṇāt tena cittam āvartyatām iti ||

ity uktvāntarhite deve pratibuddhā dadarśa sā
saśiṣyavargaṃ pitaraṃ tadgaveṣiṇam āgatam ||

tapaḥkṛśāṃ sakaruṇaḥ pitā kāritapāraṇām
śrāmyantīm anayad gehaṃ viśrāmyantīṃ tarau tarau ||

yā sā piṅgalikā deva devam ārādhya keśavam
varaṃ labdhavatī tasmāt tāṃ mām eva nibodha tām ||

ekadā tu caturvedaḥ sāntevāsī yadṛcchayā
gṛham asmākam āyātaḥ kṛtātithyo dadarśa mām ||

mama tātaṃ tu so 'pṛcchad brahman kasyeyam ātmajā
kāntininditacandrābhā yuktaṃ cet kathyatām iti ||

mameti kathite pitrā māṃ prārthayata sa dvijaḥ
pitrā dattaṃ ca vidhivan muditaḥ pariṇītavān ||

tataś cārabhya divasāt sa siddha iva kiṃkaraḥ
na kāṃcin na karoti sma mamājñāṃ ninditām api ||

amī cāṣṭau sutās tasmād acireṇaiva durlabhāḥ
labdhā mayā sutā ye 'sya prasādāl lokadhāriṇaḥ ||

iti kāle gate bhartā māṃ kadācid abhāṣata
pṛṣṭhaṃ duḥkhāyamānaṃ me caṇḍi saṃvāhyatām iti ||

anuktapūrvavacanam uktavantam athābruvam
kim ahaṃ bhavatā krītā pṛṣṭhasaṃvāhiketi tam ||

so 'bravin nīcakais trāsād aṅguṣṭhāgreṇa gāṃ likhan
ahaṃ vā kiṃ tvayā krīto yena preṣyatvam āgataḥ ||

tato vismṛtya samayaṃ bhartāraṃ roṣadūṣitā
krīto yavāḍhakenāsi mayety apriyam abruvam ||

asāv api ca māṃ dṛṣṭvā sahajākāravañcitām
saṃnikarṣād apakramya saṃbhrānta idam abravīt ||

api kāsi kutaś cāsi kenāsi vikṛtā kṛtā
kaccit piṅgalikā nāsi kaś ca nāma yavāḍhakaḥ ||

iti tenānuyuktāhaṃ yathāvṛttam avarṇayam
so 'pi saṃjātanirvedo na jāte kva palāyitaḥ ||

tasmin deśāntaraṃ yāte tāte ca tridaśālayam
pitṛbhartṛvihīnāham enaṃ deśam upāgatā ||

svadeśaprītiyogāc ca devyā vasavadattayā
saputrānugṛhītā asmi bhaktāc chādanarakṣaṇaiḥ ||

tena devena yat pṛṣṭaṃ kutas te bālakā iti
evam ete mayā labdhās tuṣṭān nārāyaṇād iti ||

iti hṛṣtamatir niśāmya tasyāś caritaṃ putrasamūhalābhahetum
sacivaiḥ sahitaś cakāra rājā sutasaṃprāptiphalaṃ kriyāvicāram ||