Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 3

athāvantiṣu jantūnāṃ kṣudrāṇām api kenacit
janyate sma na saṃtāpaḥ pārthive 'vantivardhane ||

evaṃ bahuṣu yāteṣu vāsareṣu mahīpatiḥ
kadācid vāhayitvāśvān nivṛtto dṛṣṭavān kvacit ||

tamālālambidolāntar vilasantīṃ kumārikām
kālindīhradasaṃkrāntāṃ lolām indukalām iva ||

uttarīyāntasaṃsaktam ākarṣantīṃ śikhaṇḍakam
nirmucyamānanirmokaṃ bhogaṃ bhogavadhūm iva ||

dṛśyamānas tayā rājā tāṃ ca paśyan punaḥ punaḥ
āvṛto hayaśālābhiḥ svaṃ viveśa niveśanam ||

tatra saṃkṣiptam āsevya majjanādi rahogataḥ
dolāyamānahṛdayo dolām eva vyacintayat ||

mandāśanābhilāṣasya mandanidrasya bhūpateḥ
mandadharmārthacintasya divasāḥ katicid gatāḥ ||

kadācid atha velāyāṃ mandaraśmau divākṛti
kṣubhitānām ivāśrauṣīt sa nirghoṣam udanvatām ||

didṛkṣuḥ kāraṇaṃ tasya samudbhūtakutūhale
prāsādatalam arohad antaḥpuracarāvṛtaḥ ||

nṛmātaṅgaturaṃgoṣṭra gavājaiḍakarāsabhān
saṃpramardantam adrākṣīn mātaṅgaṃ saṃghamardanam ||

unmūlitamahāvṛkṣaś cūrṇitaprāṃśumaṃdiraḥ
bhṛṅgamālāparīvāraḥ sa yayau prati pakṣaṇam ||

pānaprasaktamātaṅga maṇḍalaprahitekṣaṇam
mātaṅgarājam adrākṣīn mātaṅgagrāmaṇīs tataḥ ||

ādideśa samīpasthāṃ kanyakām avilambitam
hastikīṭo 'yam uddāmo durdānto damyatām iti ||

karāmbhoruhasaṃsparśa subhagenātha sāmbhasā
ārāt siṣeca kariṇaṃ kare kuñcitapuṣkare ||

atha saṃrambhasaṃhārāt saṃvellitakaraḥ karī
vavande caraṇau tasyāḥ saṃspṛśya śirasā mahīm ||

tām avantipatir dṛṣṭvā dṛṣṭapūrvāṃ tathāgatām
citrīyamāṇahṛdayaś cintayām āsa cetasā ||

kiṃ citraṃ yad ayaṃ nāgaḥ saharāgaḥ sacetanaḥ
vaśīkṛtaḥ śarīriṇyā vaśīkaraṇavidyayā ||

iyaṃ hi vītarāgādīn munīn api nirīkṣitā
vaśīkuryād viśantī ca calayed acalān api ||

athendrāyudharāgeṇa sottarīyeṇa dantayoḥ
baddhāṃ dolām adhiṣṭhāya nāgaṃ yāhīty acodayat ||

tato mandatarābhyāsaiś caraṇaiḥ saṃghamardanaḥ
abhistambham agād vīta bhayapaurajanāvṛtaḥ ||

tayoktam ātapaś caṇḍaḥ saṃtāpayati mām iti
aśokapallavaiś chāyām atha tasyāś cakāra saḥ ||

bandhayitvā gajaṃ stambhe prāsādatalavartinam
vanditvā ca mahīpālaṃ mātaṅgī pakṣaṇaṃ yayau ||

mātaṅgīvandanāpūtam ātmānaṃ prekṣya pārthivaḥ
keyaṃ kasya kuto veti pṛcchati sma surohakam ||

sa tasmai kathayām āsa deva na jñāyate kutaḥ
sahasaivedam āyātaṃ parun mātaṅgapakṣaṇam ||

ṛddhimanto 'tra mātaṅgās teṣām utpalahastakaḥ
grāmaṇīs tasya kanyeyaṃ sutā surasamañjarī ||

iti śrutvā praviśyāntar dhyāyan surasamañjarīm
svadehaṃ yāpayām āsa pittajvaracikitsitaiḥ ||

surohakas tu taṃ dṛṣṭvā mātaṅgīdūṣitāśayam
ākhyad aṅgāravatyai sa tannaptur vṛttam īdṛśam ||

sā tu sthitvā kṣaṇaṃ tūṣṇīṃ vicārastimitekṣaṇā
smitāpagamitatrāsaṃ surohakam abhāṣata ||

mātaṅgarūpadhāriṇyo yathānyā divyayoṣitaḥ
tatheyam api kenāpi nimittenāgatā mahīm ||

kva saṃghamardano vyālaḥ kva ca taddantalambanam
vyāpāro 'yam adivyasya prekṣitaḥ kena kasyacit ||

atha vālaṃ vimarśena svayaṃ sabandhino gṛham
kanyāṃ varayituṃ yāmi nātmatulyāsti dūtikā ||

sātha pravahaṇārūḍhā vṛddhaviprapuraḥsarā
gatvā pakkaṇamadhyasthaṃ dadarśotpalahastakam ||

dūrād eva sa dṛṣṭvā tām āttakarkaraveṇukaḥ
saha mātaṅgasaṃghena vavande dūram utsṛtaḥ ||

athāṅgāravatī yānād avatīrṇā tam abravīt
ahaṃ tvāṃ draṣṭum āyātā tvam apy eṣa palāyase ||

kāryaṃ me mahad āsannam ādhīnaṃ cāpi tat tvayi
dūrotsaraṇam utsṛjya tena ḍhaukasva mām iti ||

tam utsāritamātaṅgaṃ sāsannāsīnam abravīt
mannaptre dīyatāṃ rājñe rājñī surasamañjarī ||

cāṇḍālīsparśanaṃ rājā nārhatīty evamādibhiḥ
na ca grāmeyakālāpais tvaṃ māṃ bādhitum arhasi ||

yaś ca divyābhimānas te tatrāpīdaṃ mamottaram
mamāpi bhadra dauhitraś cakravartī bhavādṛśām ||

ity aṅgāravatīvākyam ākarṇyotpalahastakaḥ
anuktottara evāsyai tatheti pratipannavān ||

atha pracchannam āropya yugyaṃ surasamañjarīm
mṛtasaṃjīvinī naptūr asāv oṣadhim ānayat ||

pariṇīya tu mātaṅgīm antar antaḥpurād bahiḥ
sa buddhyāpi na yāti sma pratyakṣam api tāṃ smaran ||

iyam evāsti tattvena mithyānyad iti cintayan
gandharvanagarākāraṃ sa saṃsāram amanyata ||

gamayan divasān evam ekadā saha kāntayā
sa prāsādagato 'paśyat pakṣaṇaṃ nirjanaṃgamam ||

taṃ ca dṛṣṭvā triyāmānte mandaṃ surasamañjarī
krandantī parimṛjyāśrum anuyukteti bhūbhṛtā ||

kiṃ śūnyaṃ pakkaṇaṃ dṛṣṭvā rudyate sundari tvayā
utānyad asti duḥkhasya kāraṇaṃ kathyatām iti ||

sābravīt kiṃ mamādyāpi pakkaṇena bavadgateḥ
kiṃ tu kāraṇam asty anyad bhīṣaṇaṃ tan niśāmyatām ||

siddhamātaṅgavidyo 'yaṃ pitā mama mahar2ddhikaḥ
saptavarṇapure pūrvaṃ vāyumukte pure 'vasat ||

tatra kālaḥ śvapāko 'sti vidyādharagaṇādhamaḥ
ipphako nāma tasyaiva pitrāhaṃ ca pratiśrutā ||

tātasya viyatāyātaḥ kadācid atha mārutaḥ
rajaḥpiśaṅgabhṛṅgālīm aharat kusumasrajam ||

sā tu saṃdhyām upāsīnaṃ gaṅgārodhasi nāradam
sthāṇusthiraṃ bhujaṃgīva vilolā paryaveṣṭayat ||

vyutthitaś ca samādhes taṃ dṛṣṭvā lohitalocanaḥ
nāradaś caṇḍakopatvād uccair idam abhāṣata ||

śarīropahatā mālā yeneyaṃ mālabhāriṇā
kṣiptā mayi manuṣyeṣu caṇḍālaḥ sa bhavatv iti ||

so 'tha śāpopataptena pitrā vijñāpito mama
tīvrasya brahmaśāpasya pratīkāro bhavatv iti ||

atha kṛpāmbuśamita krodhajvālākadambakaḥ
nāradāgnir uvācedaṃ mlānam utpalahastakam ||

na śakyaḥ pratisaṃhartuṃ śāpavahnir mayāpy ayam
utsṛṣṭaḥ kṛtapuṅkhena dhānuṣkeṇeva sāyakaḥ ||

kiṃ tv anicchāśamāḥ śāpāḥ prājñair abhimukhā gatāḥ
svalpenāpi hi vañcyante tena tvam api vañcaya ||

pariṇeṣyati gaupālir bhavatas tanayāṃ yadā
tadā tvaṃ dāruṇād asmād asmacchāpād vimokṣyase ||

iti śāpe varaṃ labdhvā vayaṃ tvatpādapālitāḥ
uṣitā varjitā duḥkair ahorātrasamāṃ samām ||

sāhaṃ muneḥ prasādena jātā tvatpādapālikā
tenāpi śāntaśāpena svargād asmān nirākṛtā ||

sa kadācid ito dṛṣṭvā gatam utpalahastakam
matkṛte tvām api krūra ipphakaḥ pīḍayed iti ||

nirmātaṅgam idaṃ dṛṣṭvā mayā pitṛniveśanam
caṇḍālabhayaśaṅkinyā ruditaṃ niḥsahāyayā ||

asti cātrāpi sukara upāyaḥ sa tu duṣkaraḥ
mahārājasya sādhyatvāt pratikūlo hi pārthivaḥ ||

yadi vijñāpayantīṃ maṃ nānyathā vaktum iṣyasi
tato vijñāpayiṣyāmi kartavye tu bhavān prabhuḥ ||

athoktaṃ janarājena yad icchasi tad ucyatām
muktvānyastrīkathāṃ bhīru sarvaṃ saṃpādayāmi te ||

athānandajanetrāmbu siktānanapayodharā
atiprasāda ity uktvā abravīt surasamañjarī ||

vidyādharādirājena vyavasthā sthāpitā yathā
hiṃsitavyaḥ sadoṣo 'pi na antaḥpuragato nṛpaḥ ||

itīdaṃ nṛpatiḥ śrutvā tām uvāca kṛtasmitaḥ
anugrahe 'pi yācñeti yad idaṃ tad idaṃ nanu ||

tataś cārabhya divasād aharniśam avantipaḥ
amāvāsyāṃ śaśīvāsīj janadurlabhadarśanaḥ ||

kadācid atha niryāntīṃ purīm udakadānakam
śrutvā harmyāvalīśeṣāṃ rājāpy āsīt samutsukaḥ ||

śaiśavaprāptarājyatvād indriyānītamānasaḥ
tadālpadarśī samayaṃ visasmāra sa taṃ tataḥ ||

prasuptām eva dayitām āropya śibikāṃ niśi
taṭaṃ śivataḍāgasya citravṛttāntam ānayat ||

tatas tan makarākīrṇaṃ poteneva mahārṇavam
plavena vyacarat sārdhaṃ bhāryayā vītanidrayā ||

anujñātāvagāhāṃś ca paśyan paurakumārakān
so 'paśyad dayitāṃ bhītāṃ mā bhaiṣīr iti cābravīt ||

sāvadat pālitā yena prajāḥ sarvā na bibhyati
tasyaivorasi tiṣṭhantī bibhemīti na yujyate ||

kiṃ tu yātrānubhūteyam idānīṃ niṣprayojanam
ihāsitam ahaṃ manye tasmād āvartyatām iti ||

yātrāpahṛtacetastvāt tadvākyam avakarṇayan
sabhāryaṃ baddham ātmānam aikṣatāvantivardhanaḥ ||

krandatām atha paurāṇāṃ paśyatāṃ cordhvacakṣuṣām
ipphakaḥ sphuritakrodhaḥ samutkṣipya jahāra tam ||

athāṅgāravatīṃ mūḍhāṃ pautrāpaharaṇaśravāt
hlādayām āsatur vākyaiḥ sacivau sajalānilaiḥ ||

sā tāv uvāca saṃbhrāntā gatvāsitagiriṃ laghu
pālakaḥ śrāvyatāṃ sūnor vṛttāntam iti tau gatau ||

kāśyapapramukhāṃs tatra namaskṛtya ca tāpasān
vanditāyācacakṣāte pālakāya hṛtaṃ sutam ||

atha kaṇṭhagataprāṇaṃ kāśyapaḥ samajīvayat
svantaḥ khalv eṣa vṛttānta iti vākyāmṛtena tam ||

saṃdehaś cen nirīkṣasva nabhaḥprasthāpitekṣaṇaḥ
āyāntīm eva jānīhi putravārttāṃ śivām iti ||

athāgacchantam aikṣanta nabhaḥprahitadṛṣṭayaḥ
cakāsadasicarmāṇaṃ divi divyaṃ tapasvinaḥ ||

so 'vatīrya marunmārgād asvatantrīkṛtepphakaḥ
saha cāvantināthena kāśyapādīn avandata ||

vadhūvanditapāde ca cetanāvati pālake
vidyādharaḥ kathitavān vṛttāntaṃ munisaṃnidhau ||

naravāhanadattasya vidyādharapateḥ priyam
māṃ divākaradevākhyaṃ jānīta paricārakam ||

so 'haṃ himavato gacchan nabhasā malayācalam
upariṣṭād avantīnāṃ caṇḍālaṃ dṛṣṭavān imam ||

apahṛtyāpagacchantaṃ sadāraṃ medinīpatim
ipphakaṃ nāma mātaṅgaṃ vidyādharakulādhamam ||

muñceti ca mayoktaḥ san yadāyaṃ na vimuktavān
tadā yuddhena nirjitya prāptitaś cakravartinam ||

anuyuktaś ca tenāyam ayaṃ rājā hṛtas tvayā
kim ity avocad etena yan me dārā hṛtā iti ||

atha bhartrāham ādiṣṭaḥ saṃyamya prāpyatām ayam
sabhāsadbhiḥ sabhāṃ sadbhiḥ kāśyapādyair adhiṣṭhitām ||

vyavahāre vinirjitya labdhā surasamañjarīm
vardhamānakamālāṃ vā nirjito 'yaṃ sarāsabhām ||

aham apy āryuṣaṃ draṣṭuṃ kāśyapaṃ svaṃ ca mātulam
āgantā svaḥ pratijñātaṃ teṣām āgamanaṃ mayā ||

tataḥ saṃmānya rājānaṃ divyair ambarabhūṣaṇaiḥ
āliṅgya ca sasauhārdaṃ mayā saha visṛṣṭavān ||

sa cāyam ipphako baddhaḥ sadāraś caiṣa bhūpatiḥ
cakravartī ca vo draṣṭum āgantā sāvarodhanaḥ ||

te divākaradevasya śrutvedam ṛṣayo vacaḥ
harṣāśrusiktatanavaḥ kṛcchrād akṣapayan kṣapām ||

atha prātar nabhovyāpi nirabhre vyomni garjitam
ākarṇya munayo 'pṛcchan kim etad iti khecaram ||

so 'bravīd eṣa nirghoṣo dundubhīnāṃ vimāninām
vimānagarbhavartitvāt śrūyate garjitākṛtiḥ ||

ayam āyāti naḥ svāmī vidyādharapatīśvaraḥ
garjaddundubhijīmūto nabhasā dṛśyatām iti ||

rohitendradhanurvidyut balākādyutipiñjaram
ambhodānām iva vyāpta sakalāśānabhastalam ||

nānāratnaprabhājāla karālam atha tāpasaiḥ
ārād āyādvimānānāṃ divo vṛndam adṛśyata ||

avatīryāśramadvāri vimānaṃ cakravartinaḥ
sthitam anyāni śailasya kandarāsānumūrdhasu ||

vidyādharādhirājasya vimānaṃ kamalākṛti
padmarāgapalāśānāṃ ṣaḍviṃśatyā pariṣkṛtam ||

svayaṃ garuḍapāṣāṇa karṇikāmadhyam āsthitaḥ
sthitās tasya palāśeṣu bhāryāś citravibhūṣaṇāḥ ||

sabhāryākariṇīyūthaḥ sa vidyādharakuñjaraḥ
sabhāṃ kamalinīm āgāt phullānanasaroruhām ||

abhivādya tatas tatra kāśyapapramukhān munīn
harṣātiśayaniśceṣṭaṃ vavande mātulaṃ munim ||

bhartāram anuyāntībhir anujyeṣṭhatapasvinaḥ
devībhir vanditās tasya śvaśuras tadanantaram ||

anujñātāsanāsīnaṃ kāśyapaś cakravartinam
prasṛṣṭānandanetrāmbur abravīd gadgadākṣaram ||

aprāpteṣṭārthasaṃpatti vāñchāśīr abhidhīyate
āyuṣmatā tu tat prāptam āśiṣāṃ yad agocaram ||

kiṃ tu saṃbhāṣitaiḥ kāryaṃ pratisaṃbhāṣaṇaṃ yataḥ
ācāram anugacchadbhir asmābhir idam ucyate ||

anindyam idam aiśvaryaṃ sabhāryāsuhṛdas tava
mahākalpāvasāne 'pi kūṭasthaṃ tiṣṭhatām iti ||

pālakenānuyuktas tu vadhūnāṃ gotranāmanī
gomukhaḥ kathayām āsa preritaś cakravartinā ||

evamādikathānte ca cakravartī tapasvinaḥ
abravīd ipphakaḥ pūjyā mātaṅga anuyujyatām ||

kaṃ doṣam ayam uddiśya yātrāvyāpṛtamānasam
sārdhaṃ surasamañjaryā rājānaṃ hṛtavān iti ||

sa pṛṣṭaḥ pratyuvācedaṃ mahyam utpalahastakaḥ
dattvā duhitaraṃ paścād etasmai dattavān iti ||

atha brūhīti pṛṣṭaḥ sann uvācāvantivardhanaḥ
dattvā na dattavān yo 'smai nanv asau pṛcchyatām iti ||

athojjhitāsanaḥ sabhyān uvācotpalahastakaḥ
yathāhāyaṃ tathaivedaṃ viśeṣaṃ tu nibodhata ||

nāradena purā śaptaḥ kruddhenāhaṃ yathā tathā
pratyakṣam eva pūjyānāṃ divyalocanacakṣuṣām ||

tadā mayaiṣa dīrghāyur bahukṛtvaḥ prabodhitaḥ
sutā dattā mayā tubhyam upayacchasva tām iti ||

uktaś caivam uvācāyaṃ ninditāṃ kaḥ sacetanaḥ
kanyakām upayaccheta śāpadagdhāt kulād iti ||

pratyākhyātā yadānena caṇḍasiṃhādisaṃnidhau
avantipataye dattā tadā surasamañjarī ||

saṃdehaś cedamī sarve vidyādharagaṇeśvarāḥ
pṛcchyantām iti pṛṣṭaiś ca tat tatheti niveditam ||

kāśyapas tam athāvocad avasanno 'si khecara
caṇḍasiṃhādibhir yasmāt pramāṇaiḥ pratipāditaḥ ||

asya cāvinayasyedaṃ prāyaścittaṃ samācara
vārāṇasyāṃ mṛtāṅgāni gaṅgāmbhasi nimajjaya ||

pretāvāsakṛtāvāso vasānaḥ pretacīvaram
bhaikṣāśanaś ca varṣānte muktaśāpo bhaviṣyasi ||

athojjayanyāḥ katham apy upāgatair jarāndhajātyandhajaḍārbhakaiṛ api
didṛkṣubhir vatsanarendranandanaṃ tapovanaṃ sapramadais tadāvṛtam ||