Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 2

atha bibhrad durucchedaṃ śokaṃ bhrātṛviyogajam
utsṛṣṭapṛthivīcintaḥ pālakaḥ kālam akṣipat ||

taṃ purodhaḥprabhṛtayaḥ kadācid avadan prajāḥ
utsīdantīḥ prajā rājan nārhasi tvam upekṣitum ||

bhrātuḥ puraḥ pratijñāya dūrakṣāṃ rakṣituṃ kṣitim
kiṃ śocasi na śoko 'yam upāyaḥ kṣitirakṣaṇe ||

ṣaṣṭhaṃ pāpāṃśam ādatte rakṣann api nṛpaḥ prajāḥ
nikṣiptakṣitirakṣas tu sarvam eva na muñcati ||

tasmāj jighāṃsatā pāpaṃ puṇyaṃ copacicīṣatā
rājan dhanyāḥ prajāḥ kāryāḥ sukhaṃ cānububhūṣatā ||

na ced arthayamānānāṃ vacanaṃ naḥ kariṣyasi
dhruvaṃ drakṣyasi saṃkrāntā deśān rājanvataḥ prajāḥ ||

avṛttapūrvam asmābhir udāsīne tvayi śrutam
balād agnigṛhān nītaḥ puroḍāśaḥ śunā kila ||

baṭoś ca bhrāmyato bhikṣāṃ bhikṣāpātrād anāvṛtāt
baṭutvāt kṣiptacittasya hṛtaḥ kākena modakaḥ ||

iti śrutvā sasaṃtrāso rājā tāḍitadundubhiḥ
mṛgendrāsanam adhyāste sumeruṃ maghavān iva ||

tasmin nārūḍhamātre ca samaṃ vikasitāḥ prajāḥ
udayācalakūṭasthe nalinya iva bhāskare ||

athātīte kvacit kāle viprān papraccha pārthivaḥ
dharmam ācakṣatāṃ pūjyāḥ śuddham ity atha te 'bruvan ||

sarvavidyāvidā dharmaḥ kas tvayā nāvalokitaḥ
ācāro 'yam iti vyaktam anuyuktās tvayā vayam ||

rāgādimantaḥ puruṣās tair uktā hy apramāṇatā
sāṃkhyādīnām akāryatvād vedasyaiva pramāṇatā ||

tasmād vedeṣu vihitaṃ yat tad āsevyatām iti
śrutvedaṃ nṛpatir yajñair īje niḥsaṃkhyadakṣiṇaiḥ ||

athotsṛṣṭaprajākāryaṃ dīkṣāsantānasevayā
mantrinau jātasaṃtrāsau taṃ kadācid avocatām ||

uddhṛtaḥ śokapaṅkāt tvaṃ balibhir dvijakuñjaraiḥ
uddhāryaḥ sāṃprataṃ kena dīkṣāpaṅkād duruttarāt ||

kāmārthau yady api tyaktau sevyāv eva tathāpi tau
durlabho hi vinā tābhyāṃ dharmaḥ suddho nṛpair iti ||

upapannam idaṃ śrutvā pratiśrutya tatheti ca
devatāyācanavyagra strīkam antaḥpuraṃ yayau ||

pānābharaṇavāsaḥ srak priyavāgdānamānitāḥ
antaḥpuracarīḥ praiśyāś cacāra paritoṣitāḥ ||

anantaram anujyeṣṭhaṃ devīḥ saṃmānya bhūpatiḥ
vāsukinyā mahādevyā nināya saha yāminīm ||

sa tāmracūḍarutibhir bandivṛndair vibodhitaḥ
upāsiṣṭa puraḥsaṃdhyām ādivākaradarśanāt ||

tato dhavalavāsaḥ srag alaṃkārānulepanaḥ
stūyamāno jayāśīrbhir āsthānasthānam āgataḥ ||

purodhaḥprabhṛtīs tatra prakṛtīḥ prakṛtipriyaḥ
mānayitvā yathāyogyaṃ sopacāraṃ vyasarjayat ||

smayamānas tato rājā mantriṇāv idam abravīt
āpānabhūmir udyāne ramaṇīyā prakalpyatām ||

ko hi yuṣmadvidhasuhṛd vihitāpatpratikriyaḥ
viṣayān na niṣeveta dṛṣṭādṛṣṭāvirodhinaḥ ||

so 'haṃ paurajanaṃ bhṛtyān antaḥpuravicāriṇaḥ
ātmānaṃ ca bhavannāthaṃ yojayāmi sukhair iti ||

atha tau prahvamūrdhānau svāmyabhiprāyavedinau
pānopakaraṇaṃ sarvaṃ sajjam evety avocatām ||

vyāhārya sa tatas tatra sabālasthavirāṃ purīm
vastrābharaṇamālyānna dānaiḥ prītām akārayat ||

padmarāgādiśuktiṣṭham utpalādyadhivāsitam
kṛtajotkāram anyo 'nyaṃ pīyate sma tato madhu ||

madhupānāntarāleṣu savipañcīsvanaṃ muhuḥ
gīyate sma manohāri naṭādyair nṛtyate sma ca ||

vihṛtya dinam evaṃ ca śītaraśmau divākare
visṛjya prakṛtī rājā viveśāntaḥpuraṃ tataḥ ||

tatrāpi śrutasaṃgīto dṛṣṭastrīpātranāṭakaḥ
pāyitāśeṣabhāryaś ca paścān nidrām asevata ||

evam āsevamānasya sārtavaṃ viṣayān gatāḥ
vivṛddhasukharāgasya bahavas tasya vāsarāḥ ||

sa kadācid dvijādibhyaḥ saviṣādo nyavedayat
svapno mayādya yo dṛṣṭaḥ praśasyaiḥ śrūyatām asau ||

vāhyāvalokanāyāhaṃ nirgatas tatra dṛṣṭavān
mattaṃ mahāntam āyāntaṃ mātaṅgaṃ vanacāriṇam ||

tan madāmodam āghrāya rājyahasty api māmakaḥ
krodhād unmūlitālāno yātaḥ prati vanadvipam ||

vanyas tu hastam utkṣipya kiṃcid ākuñcitāṅguliḥ
āhūtavān iva yuddhaṃ sagarvaiḥ kaṇṭhagarjitaiḥ ||

madīyenātha nāgena vegenāpatya dūrataḥ
saṃnipāto mahān datto dantayor vanadantinaḥ ||

sphaṭikastambhaśubhrābhyāṃ dantābhyāṃ tena māmakaḥ
dūram utkṣipya nikṣiptas tato yātaḥ parāṅmukhaḥ ||

parājitaṃ pareṇātha dṛṣṭvā svaṃ rājyahastinam
nivarttayitukāmo 'ham āsannān idam uktavān ||

nivartayāmi rājyebhaṃ śīghram ānayatāṅkuśam
śikṣito vatsarājena hastiśikṣām ahaṃ nanu ||

iti mantrayamāṇo 'ham alabdhaprārthitāṅkuśaḥ
pratibuddhaḥ sasaṃtrāsaḥ kim etad iti cintayan ||

iti svapno mayā dṛṣṭaḥ kṣaṇadāyāḥ parikṣaye
phalam iṣṭam aniṣṭaṃ vā pūjyair atrocyatām iti ||

athāniṣṭaphalaṃ svapnaṃ jānanto 'pi dvijātayaḥ
rājopacāracaturāḥ sthāpayām āsur anyathā ||

yau 'sau rājan gajo vanyas taṃ budhyasva vināyakam
yaś cābhiṣekahastī taṃ rājyavighnaṃ śarīriṇam ||

tat te gaṇapatiḥ prītaḥ prasahyoddharati prabhuḥ
tvam apy unmūlitānarthaś ciraṃ pāhi mahīm iti ||

iti duḥśliṣṭam ākarṇya phalaṃ svapnasya kalpitam
sukhaṃ nālabhatāthainam abrūtāṃ mantriṇāv idam ||

śrūyatāṃ deva yad vṛttaṃ vṛddhasya jagatīpateḥ
āvābhyāṃ śrutam etac ca gṛhe kathayataḥ pituḥ ||

mṛgendrāsanam āroḍhuṃ pradyotena kilecchatā
yathāpradhānamilitāḥ pṛṣṭāḥ svapnaṃ dvijātayaḥ ||

mama siṃhāsanasthasya sthito mūrdhni vihaṃgamaḥ
vicitraiḥ saptabhiḥ pakṣaiḥ ko 'sau vyākriyatām iti ||

teṣu nirvacaneṣv eko dvijaḥ śāṇḍilyanāmakaḥ
sakampavacano 'vocan nīcai.ś cañcalabhīrukaḥ ||

rājñā svapnaphalaṃ pṛṣṭāḥ kiṃ tūṣṇīm āstha kathyatām
trasyadbhiḥ paruṣād vāpi mādṛk kasmān na yujyatām ||

aniṣṭam api vaktavyaṃ svanuṣṭhānapratikriyam
duṣkarapratikāre tu yuktam ittham udāsitum ||

iti śrutvā mahāsenaḥ saṃśayāmṛṣṭamānasaḥ
śāṇḍilyam idam aprākṣīd vivakṣuṃ sphuritādharam ||

brahman kathaya viśrabdham anujñāto dvijair api
yasmāt vyāhartum ārabdhaḥ pratiṣiddho na kenacit ||

ity uktaḥ kṣitipālena vyāhartum upacakrame
ahitādi hitāntaṃ ca śrūyatāṃ deva mā kupaḥ ||

yo 'sau saptacchadaḥ pakṣī so 'śanir duḥśravadhvaniḥ
sapta pakṣās tu ye tasya sapta pakṣān nibodha tān ||

sarvathā vistareṇālam alaṃ siṃhāsanena te
kaścid āropyatām etad yasya necchasi jīvitam ||

kañcid adyedam ārūḍham ardhamāseṣu saptāsu
atīteṣv aśanir hanti patitvā mūrdhani dhruvam ||

iti śrutvā sphuratkrodhaḥ prabhūr bharatarohakam
akṣiṇī mukharasyāsya khanyetām ity acodayat ||

yathājñāpayasīty uktvā badhnan parikaraṃ dvijān
mantrī sākṣinikocena grāhyavākyān asūcayat ||

mṛdupūrvaṃ tato viprā mahīpālam abodhayan
deva nonmattavākyāni gṛhyante paṭubuddhibhiḥ ||

na ca kevalam unmatto brāhmaṇaś caiṣa mūḍhakaḥ
tenāpi nayanoddhāraṃ naiva nigraham arhati ||

kiṃ tu tāvad ayaṃ baddhaḥ sthāpyatāṃ vidhavāsutaḥ
pakṣāḥ sapta gatā yāvat tataḥ prāpsyati nigraham ||

siṃhāsanam api kṣipram ārohatu narādhipaḥ
lagne 'sminn eva sauvarṇaḥ parīkṣārthaṃ dvijanmanaḥ ||

yadi satyaiva vāg asya tataḥ satkāram āpsyati
viparyaye khalīkāraṃ manvādiparibhāṣitam ||

devo 'pi divasān etān vidbhiḥ brāhmaṇaiḥ saha
kurvadbhiḥ śāntikarmāṇi mahākālaṃ niṣevatām ||

iti śrutvā dvijātibhyo yuktam ity avadhārya ca
bandhayitvā ca śāṇḍilyaṃ mahākālaṃ yayau nṛpaḥ ||

tatra sapta sthitaḥ pakṣān apaśyad divase 'ntime
madhyaṃdine payodālīm unnamantīṃ raviṃ prati ||

atha sā kṣaṇamātreṇa vyāptānantadigantarā
nīlakaṇṭhagalacchāyā pravṛṣṭā vṛṣṭim aśmanām ||

caṇḍaṃ caṭacaṭāghoṣam udghoṣyāśanir utkaṭaḥ
rājapratikṛtiṃ piṣṭvā tatraivāntardadhe tataḥ ||

atha śāṇḍilyam āhvāyya kṛtvā vigatabandhanam
kṣamayitvā ca vipulaiḥ saṃpradānair atoṣayat ||

rājñā cāsya kṛtaṃ nāma tac ca loke pratiṣṭhitam
so 'yaṃ mukharaśāṇḍilyaḥ siddhādeśo 'nuyujyatām ||

tena cāhūya pṛṣṭena niḥśaṅkena niveditam
śṛṇu rājan na kopaṃ ca pitṛvat kartum arhasi ||

yo 'sau vanyo gajaḥ so 'nyo rājā rājann upāgataḥ
bhavadīyo bhavān eva sarvathā śrūyatām idam ||

tvam anyena mahīpāla mahīpālena rājyataḥ
svataḥ pracyāvitas tasmād yuktam āsthīyatām iti ||

iti śrutvā mahīpāle viṣādānatamūrdhani
śanair mukharaśāṇḍilya pramukhā niryayur dvijāḥ ||

mantrimātrasahāyas tu rājā kṛtvā avaguṇṭhanam
kaḥ syād rājeti cintāvān niṣasāda nṛpāsane ||

siddhādeśasya tu vacaḥ śraddadhānaḥ surohakaḥ
viṣādād dīnayā vācā mahīpālam abhāṣata ||

mahāsenena duḥsvapnaḥ sa yathā vañcitas tathā
vañcaya tvam api kṣipram atyāsannaphalo hy asau ||

tiryagyonigataḥ kaścid adhyāstāṃ pārthivāsanam
devo 'pi divasān kāṃcid vanavāsī bhavatv iti ||

tuṣṇībhūtaṃ tu rājānam eva bruvati mantriṇi
gopālatanayas tatra viveśāvantivardhanaḥ ||

tasya saṃkrīḍamānasya dūram utpatya kandukaḥ
nipatyotpatya ca punaḥ siṃhāsanatalaṃ gataḥ ||

avantivardhanayaśā bhagini tena coditā
siṃhāsanatalād eva kandukaḥ kṛṣyatām iti ||

tayoktaṃ svayam eva tvaṃ kiṃ na karṣasi kandukam
kiṃ cāhaṃ bhavataḥ praiṣyā yenādiśasi mām iti ||

tataḥ paśyeti tām uktvā tad utkṣipya nṛpāsanam
avantivardhano 'nyatra sthāpayām āsa nirvyathaḥ ||

sa tu kandukam ādātum ārabdhaś ca nṛpeṇa tu
siṃhāsanād avaplutya pariṣvaktas trapānataḥ ||

athānantaram āhūya rājā prakṛtimaṇḍalam
uvāca rājaputro 'yam adya rajye 'bhiṣicyatām ||

yuṣmatsamakṣam ukto ahaṃ bhrātrā jyeṣṭhena gacchatā
avantivardhanaṃ putraṃ matprītyā pālayer iti ||

tadādeśāt sutatvāc ca so 'yaṃ saṃvardhito 'dhunā
pitryam āsanam adhyāstāṃ nyāsaṃ pratyarpitaṃ mayā ||

athāsmin saṃkaṭe kārye pālakena pradarśite
sabhāyām ānatāṅgāyāṃ na kaścid kiṃcid uktavān ||

tato dharmārthakāmānāṃ mātrām ākhyāya pālakaḥ
putram āropayām āsa siṃhāsanam avantiyam ||

kṛṣṇājināmbaradharaḥ kṛtakeśanāśaḥ skandhāvasaktakarako nṛpatiḥ purāṇaḥ
adhyāsita munivaraiḥ saha kāśyapena mandaspṛho 'sitagiriṃ tapase jagāma ||