Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 27

27.1

tataḥ samāpitāhāraḥ suhṛdām eva saṃnidhau
priyadarśanam āliṅgam anaṅgonmūlitatrapaḥ ||

27.2

atha krodhāruṇamukho gomukhaḥ priyadarśanam
pāṇāv ākṛṣya tvaritaḥ svagṛhān pratiyātavān ||

27.3

sa mayoktaḥ samāyātaḥ krodhavistīrṇacakṣuṣā
pāṇḍityāndhaka mitrāre mā sma tiṣṭhaḥ puro mama ||

27.4

pipāsor madhuśauṇḍasya madhuśuktiṃ haret karāt
yasya yas tasya kas tasmād arātir aparaḥ paraḥ ||

27.5

ity uktaḥ sa viṣādena tyājitaś campakābhatām
rāhuṇeva tuṣārāṃśur agamad dhūmadhūmratām ||

27.6

taṃ ca dīrgham ahaḥśeṣam āyatāṃ ca vibhāvarīm
pravṛddhair gamayāmi sma niṣādāsanacaṅkramaiḥ ||

27.7

suhṛdvṛndavṛtaḥ prāyo dveṣyāśeṣavinodanaḥ
priyadarśanasaṃprāpter upāyam agaveṣayam ||

27.8

evaṃprāye ca vṛttānte dhavaloṣṇīṣakañcukau
vismitau ciram ālokya sthavirau mām avocatām ||

27.9

kiṃnimittam api brahman brahmadattaḥ prajeśvaraḥ
bhavantam icchati draṣṭum iṣṭaṃ ced gamyatām iti ||

27.10

idam ākarṇya yat satyam īṣad ākulamānasaḥ
gomukhasya smarāmi sma vicāracaturaṃ manaḥ ||

27.11

kiṃ gacchāni na gacchāni gacchataḥ kiṃ bhaved iti
vitarkya kṣaṇam āsīn me saṃdehacchedanī matiḥ ||

27.12

yo bandhavyo 'tha vā vadhyo na sa kañcukidūtakaḥ
sa hi śṛṅkhalanistriṃśa pāṇibhiḥ parivāryate ||

27.13

ye ca kecij janā yeṣāṃ viṣaye sukham āsate
rājñām ājñām avajñāya teṣāṃ jīvanti te katham ||

27.14

amandaspandam etac ca kāṅkṣitām akṣi dakṣiṇam
ākhyatīva priyāprāptiṃ mahyaṃ tad gamanaṃ hitam ||

27.15

niścityetyādi nirgatya gṛhāt pravahaṇaṃ bahiḥ
kañcukyānītam adrākṣam ārukṣaṃ cāviśaṅkitaḥ ||

27.16

paurasaṃghātasaṃbādhaṃ rājamārgaṃ vyatītya ca
rājadvāraṃ vrajāmi sma citramaṅgalamaṇḍalam ||

27.17

gomukhākhyāpitābhikhyaṃ tad adhyāsya kṣaṇaṃ tataḥ
prāvikṣaṃ prathamāṃ kakṣāṃ dvāḥsthavṛndābhinanditaḥ ||

27.18

samṛddhiḥ srūyatāṃ tasyāḥ kṛtaṃ vā tatpraśaṃsayā
ko hi varṇayituṃ śakto naro meror adhityakām ||

27.19

tām atikramya pañcānyāḥ prakṛṣṭatararamyatāḥ
saptamyāṃ dṛṣṭavān asmi mahāsthānaṃ mahīpateḥ ||

27.20

śrutismṛtipurāṇādi granthasāgarapāragaiḥ
dhanurvedāditattvajñaiḥ kalādakṣaiś ca sevitam ||

27.21

viruddhaṃ bibhrataṃ mūrtyā candramaḥsavitṛprabhām
sukhasevyaṃ durīkṣaṃ ca taptāṃśum iva haimanam ||

27.22

svastikṛtvā tatas tasmai jātarūpāṅgam ānasam
adhyatiṣṭhaṃ nṛpādiṣṭaṃ nirvikārāmbarāvṛtam ||

27.23

nṛpas tu māṃ ciraṃ dṛṣṭvā snehasnigdhāyatekṣaṇaḥ
tatas tārakarājākhyaṃ senābhṛtāram aikṣata ||

27.24

sa tu mām abhitaḥ sthitvā kāryamātrasya vācakaḥ
avocad vacanaṃ cāru vispaṣṭamadhurākṣaram ||

27.25

āryajyeṣṭha manas tāvad avikṣiptaṃ kuru kṣaṇam
rājā manmukhasaṃkrāntair vākyais tvām eṣa bhāṣate ||

27.26

yeyaṃ bhāgīrathīśubhrā kāśibhūpatisaṃtatiḥ
sā kim ākhyāyate tubhyaṃ prathitā pṛthivīva yā ||

27.27

asyām asya prasūtasya brahmadattasya bhūpateḥ
ye guṇās te 'pi te buddhāḥ śiśirāṃśor ivāṃśavaḥ ||

27.28

asyāsīt kāliyo nāma śreṣṭhī prāṇapriyaḥ suhṛt
saphalair draviṇair yasmād draviṇeśo 'pi lajjitaḥ ||

27.29

antarvatyām asau patnyāṃ nītaḥ puṇyais tripiṣṭapam
atha sā gṛhiṇī tasya kāle putraṃ vyajāyata ||

27.30

tasmiñ jāte mahārājaḥ svātmajād api harṣade
pure sāntaḥpure ramyaṃ mahāmaham akārayat ||

27.31

sa kṛtāśeṣasaṃskāraḥ śiśur gacchan kumāratām
aṅgair vidyākalābhiś ca sakalābhir alaṃkṛtaḥ ||

27.32

evaṃprāye ca vṛttānte dvāḥsthair vijñāpito nṛpaḥ
dvāre vaḥ kāliyaḥ śreṣṭhī tiṣṭhatīti sasaṃbhramaiḥ ||

27.33

tataś citrīyamāṇena sa nṛpeṇa praveśitaḥ
kas tvaṃ kasya kuto veti pṛṣṭaś cedam abhāṣata ||

27.34

devāhaṃ kāliyaḥ śreṣṭhī devena svaśarīravat
lālitaḥ pālitaś cāsaṃ śikṣitaś cākhilāḥ kalāḥ ||

27.35

so 'haṃ sucaritair aṅgaiḥ sukhād yuṣmatprasādajāt
cyāvayitvā divaṃ nīto na hi nāśo 'sti karmaṇām ||

27.36

athāsau bhavatāṃ dāsī durmanāḥ sumanāḥ sutām
jātāṃ putra iti khyātim anayal lobhadūṣitā ||

27.37

mṛṣāvādena tenāsyāḥ suralokād ahaṃ cyutaḥ
bhāryayā hi kṛtaṃ karma patyāv api vipacyate ||

27.38

kule ca kulaputrasya jāto jātismaraḥ punaḥ
etam īdṛśam ākāraṃ vahāmi jananinditam ||

27.39

asau ca yuvatir jātā kāntākārā ca dārikā
kasmaicid abhirūpāya varāya pratipādyatām ||

27.40

aham apy etam ātmānam aṅgavaikalyaninditam
prayāge saṃnyasiṣyāmi prasthāpayata mām iti ||

27.41

evamādy uktavān ukto vismitena sa bhūbhṛtā
pūrvaṃ yad āvayor vṛttaṃ tat kiṃcit smaryatām iti ||

27.42

anenāpi vihasyoktaṃ yad yad devāya rocate
asaṃdigdhaṃ suviśrabdhas tat tat pṛṣṭatu mām iti ||

27.43

athādhyāya ciraṃ rājñā yad yat pṛṣṭaṃ cirantanam
aśeṣaṃ tat tad etena saviśeṣaṃ niveditam ||

27.44

athātyadbhutam ity uktvā jātasaṃpratyayo nṛpaḥ
āhainaṃ dārikā kasmai jāmātre dīyatām iti ||

27.45

ayaṃ tu paritoṣeṇa skhaladakṣaram uktavān
rocate yo varas tasyai tasmai sā dīyatām iti ||

27.46

tato 'ntaḥpuram ānāyya sā sārdham ṛṣidattayā
pṛṣṭā devīsamūhena hriyā kūrmāṅganākṛtiḥ ||

27.47

asau cāsau ca jāmātā kularūpādibhūṣaṇaḥ
bhavatyai rocate neti mātar ākhyāyatām iti ||

27.48

athāruṇakarachāya kapolekṣaṇayānayā
puṇḍarīkam ivāvāte mantharaṃ calitaṃ śiraḥ ||

27.49

athāryajyeṣṭha ity ukte prasannākṣikapolayā
svedārdrāṃśukayā prāgvan na tad vicalitaṃ śiraḥ ||

27.50

tad bhavān rūcitas tasyai nṛpāya ca yatas tataḥ
adyaiva śreṣṭhikanyāyāḥ pāṇim ālambatām iti ||

27.51

tato mandaspṛheṇeva mayā anādaramantharam
bhītāntaḥpuradṛṣṭena cirād idam udīritam ||

27.52

avanter aham āyātaḥ saha bhrātrā kanīyasā
vedaśāstrāgamāyaiva na yoṣitprāptivāñchayā ||

27.53

kiṃ tu bhūbhartur ādeśo durlaṅghyaḥ puravāsibhiḥ
yogakṣemārthibhir bhavyais tasmād evaṃ bhavatv iti ||

27.54

etasminn antare mandraṃ satālatumuladhvani
pratidhvānadhvanadvyoma prādhvanat tūryamaṇḍalam ||

27.55

yaś ca saṃvatsareṇāpi duḥsaṃbhāro nṛpaiḥ paraiḥ
vivāhārthaḥ sa saṃbhāro rājñā saṃbhāritaḥ kṣaṇāt ||

27.56

tataḥ sāntaḥpuro rājā sa sadārasuhṛdgaṇaḥ
rājājire mamodāraṃ karagraham akārayat ||

27.57

datvā tataḥ śreṣṭhipadaṃ nagaryāṃ vittaṃ ca bhūmaṇḍalamūlyatulyam
samṛddhim anveṣya ca kāliyasya prāsthāpayan māṃ mudito narendraḥ ||

27.58

āsīc ca mama lokoktir iyaṃ mayy eva saṃprati
vardhamāno yathā rājā śreṣṭhī jāta iti sthitā ||

27.59

atha nandopanandādyaiḥ pravṛddhaprītivismayaiḥ
priyadarśanayā cāsmi saha kṣiptaśacīpatiḥ ||

27.60

ahorātre tv atikrānte sa gomukham apaśyataḥ
mahāvyasanasaṃkīrṇa ivāsīn me mahotsavaḥ ||

27.61

āsīc ca me vilakṣasya vilakṣaṃ gomukhaṃ balāt
vidagdhasuhṛdāṃ kaścid api nāmānayed iti ||

27.62

tataḥ saṃmānayantaṃ tam ānatān puravāsinaḥ
adrākṣaṃ bhṛtyavargaṃ ca saṃcarantam itas tataḥ ||

27.63

cintitaṃ ca mayā diṅ māṃ vilakṣakam akāraṇe
balād ānāyayāmy enaṃ kiṃ duḥkhāsikayā mama ||

27.64

atha nandopanandābhyām asāv ānāyito mayā
āsīnaḥ smayamānena sopālambham ivoditaḥ ||

27.65

kiṃ gomukhaḥ sakhā yasya prājñaṃmanyo na vidyate
tasya sādhyāni kāryāṇi na sidhyantīti so 'bravīt ||

27.66

sarvaprāṇabhṛtām eva purākṛtakṛtaṃ phalam
na tu tatkāraṇair yogyair vinā sidhyati kasyacit ||

27.67

yad apīdaṃ mahat kāryaṃ yuṣmābhiḥ kila sādhitam
tatrāpi gomukhasyaiva prājñaṃmanyasya kauśalam ||

27.68

prabhavaḥ prabhavanto hi doṣābhāse manāg api
bhṛtyān udvejayanty eva teṣāṃ kiṃ kriyatām iti ||

27.69

kim asmin bhavatā kārye kṛtam ity udite mayā
ākhyātum ayam ārabdhaḥ śrūyatāṃ yan mayā kṛtam ||

27.70

asty ahaṃ bhartsitaḥ kruddhair yuṣmābhiḥ svagṛhaṃ gataḥ
tatra prāvṛtya mūrdhānaṃ patitvā śayano sthitaḥ ||

27.71

tatas trasaddrutagirā pṛṣṭo 'ham ṛṣidattayā
kim etad iti tasyaiva na mayā dattam uttaram ||

27.72

sā yadā dṛḍhanibandhā pṛcchati sma punaḥ punaḥ
yuṣmadvṛttāntam akhilaṃ tadā kathitavān aham ||

27.73

sātha pramodabāṣpārdra kapolāpṛcchad ādarāt
vatseśvarasutaḥ kaścid āryajyeṣṭho bhaved iti ||

27.74

śapathaiḥ pratiṣidhyaināṃ tvadvṛttāntaprakāśanāt
āma subhrū sa evāyam iti tasyai nyavedayam ||

27.75

athāsau sthiradhīratvaṃ gomukha śrūyatām iti
sāsūyā sapramodeva mām uktvākathayat kathām ||

27.76

āsīt sumanasaḥ kāpi priyā vidyādharī sakhī
divyajñānā marudvegā nāmnā ca priyadarśanā ||

27.77

sā yadṛcchāgatā caināṃ prasaṅge kvacid abravīt
tvaṃ mām āpadi kaṣṭāyāṃ vartamānā smarer iti ||

27.78

tataḥ śreṣṭhini kālena nīte vaivasvatakṣayam
śreṣṭhinyāḥ kanyakā jātā śokānalaghṛtāhutiḥ ||

27.79

asyās tv āsīd aputrāyā draviṇasyātibhūriṇaḥ
sārasyāsyāsmadīyasya pālakaḥ ko bhaviṣyati ||

27.80

uktā cāsmi purā sakhyā vyasane māṃ smarer iti
tataś cintitamātraiva dadṛśe priyadarśanā ||

27.81

tāṃ cāsau dārikāṃ dṛṣṭvā prakarṣapramadasmitā
avocat sakhi mā bhaiṣīr janayitvedṛśīṃ sutām ||

27.82

eṣā vidyādharendrasya bhaviṣyati bhaviṣyataḥ
priyā priyatamā tasmāj jṛmbhantāṃ tūryapaṅktayaḥ ||

27.83

athāsāv oṣadhīgarbhaṃ baddhvā tasyāḥ sphuratkaram
kanyāyā hāṭakaṃ dṛṣṭvā kaṇṭhe gaṇḍakam abravīt ||

27.84

prabhāvād oṣadher asyāḥ striyam enāṃ satīṃ janāḥ
drakṣyanti puruṣaṃ muktvā bhaviṣyaccakravartinam ||

27.85

amalānantapuṇyatvāt sarvajñāś cakravartinaḥ
paśyanti hi yathābhūtam arthaṃ divyena cakṣuṣā ||

27.86

tena yaḥ striyam evaināṃ draṣṭā sa bhavati dhruvam
cakravartī patiś cāsyāḥ sarvavidyādharādhipaḥ ||

27.87

oṣadhir yā ca kaṇṭhe 'syāḥ sā nāmnā priyadarśanā
idam eva ca nāmāsyāḥ praśastaṃ kriyatām iti ||

27.88

tena yo 'yaṃ puraśreṣṭhī puruṣaḥ priyadarśanaḥ
vidyādharendrayogyeyaṃ pramadā priyadarśanā ||

27.89

kiṃ ca vīṇāsamasyāyāṃ yad uktaṃ cakravartinā
ciraṃ sundari jīveti tenaiva viditaṃ mayā ||

27.90

na hi śaktaḥ striyaṃ draṣṭum enām avanigocaraḥ
yas tu paśyati sma vyaktaṃ cakravartīty abhūn mama ||

27.91

tvaṃ ca gomukha eveti tadaiva jñātavaty aham
sarūpaḥ savayāś cānyo nāsti yac cakravartinaḥ ||

27.92

rūpaṃ ca yuvarājasya tava cānāyitaṃ mayā
kauśāmbītaḥ paṭe nyastaṃ tac ca niścayakāraṇam ||

27.93

ityādibhir mayā cihnair ayam avyabhicāritaḥ
cakravartīti vijñātaḥ paścimaṃ stanadarśanam ||

27.94

yaḥ punar ghaṭanopāyaḥ kāryaḥ sa bhavatānayoḥ
ghaṭane durghaṭasyāpi caturo hi bhavān iti ||

27.95

evamādi tataḥ śrutvā spṛhayāmi sma mṛtyave
yasmān niścitavān asmi trayaṃ maraṇakāraṇam ||

27.96

mayā satyaṃ bruvad bhartā mithyā brūteti kheditaḥ
atra jīvati yas tasya mṛta evāmṛtopamaḥ ||

27.97

pāṇḍityāndhasuhṛdvairi mā sma tiṣṭha puro mama
iti yaḥ svāminādiṣṭas tasya mṛtyum arhotsavaḥ ||

27.98

na cāsti durghaṭasyāsya ghaṭane mama kauśalam
tasmān maraṇam evāstu dhik prāṇān duḥsthitān iti ||

27.99

niryātaś ca purībāhyaṃ maraṇopāyalipsayā
kasyāpy adṛṣṭarūpasya vācam aśrauṣam ambare ||

27.100

viparyasta nivartasva nindyān maraṇaniścayāt
na hi duḥkhakṣayopāyo mṛtyur iṣṭaḥ satām iti ||

27.101

tataḥ śithilitodvego girā khecarayānayā
puraḥ puruṣam adrākṣaṃ skandhāropitadārakam ||

27.102

asau ca dārakaḥ kuṇṭhaḥ khañjaḥ kubjaḥ pṛthūdaraḥ
iti saṃtakṣitaḥ pitrā karkaśair vacanakṣuraiḥ ||

27.103

mriyasva dharṣiṇīputra pretakhāditamātṛka
na vahāmi na puṣṇāmi bhavantaṃ niṣprayojanam ||

27.104

eṣa tvāṃ gāḍham āveṣṭya grīvāṃ bhittvāthavā śiraḥ
mārayiṣyāmi tad gaccha vaivasvatapurīm iti ||

27.105

tatas tena vihasyoktaṃ mā vākṣīr mā ca māṃ puṣaḥ
etāvatā hi te kāryaṃ na madīyena mṛtyunā ||

27.106

mayāpi kila kartavyaṃ mahat kāryaṃ mahātmanām
tad bhavān māṃ sahasreṇa vikrīnītāṃ mahātmasu ||

27.107

sahasraṃ yac ca tad dattaṃ paryāptaṃ jīvanaṃ yataḥ
mā sma tasmād vinā kāryān mārayan māṃ bhavān iti ||

27.108

mama tv āsīn mahātmānaḥ ke 'nye yuṣmaj jagattraye
kutaś cānyan mahat kāryaṃ yuṣmajjīvitarakṣaṇāt ||

27.109

sahasraṃ te na yat kiṃcit koṭyāpi yadi labhyate
tucchamūlyas tathāpy eṣa tṛṇamuṣṭisamā hi sā ||

27.110

tat tad ityādi niścitya gṛham ānāyya taṃ tataḥ
krīṇāmi sma sahasreṇa cintāmaṇim ivāśmanā ||

27.111

ṛṣidattām athāvocaṃ yāvat smarasi kiṃcana
pracchannaṃ śreṣṭhino vṛttaṃ tāvan me kathyatām iti ||

27.112

kāliyena ca rājñā ca yad yat kāryaṃ rahaḥ kṛtam
tat tat sumanase bhartrā kathitaṃ dhīracetase ||

27.113

yac ca śrutadharā kāryaṃ rājñaḥ śrutavatī guru
tayā tad ṛṣidattāyai duṣprakāśaṃ prakāśitam ||

27.114

tayā tayā ca tan mahyaṃ kubjāya kathitaṃ mayā
kubjena brahmadattāya śeṣaṃ pratyakṣam eva ca ||

27.115

tad yuṣmabhir yad ādiṣṭaṃ yad atra bhavatā kṛtam
tad ācakṣveti kāryaṃ tad etad atra mayā kṛtam ||

27.116

ityādy ākarṇya tat tasmād indrajālādhikādbhutam
prāśaṃsaṃ caritaṃ tasya praśasyā hi guṇādhikāḥ ||

27.117

kā vidyādharacakravartipadake tucchā ratir mādṛśaḥ suprāpaṃ dharaṇīcarair yad aparaiḥ krodhādivaśyair api
prajñādhikkṛtadevadānavagurur yeṣāṃ suhṛd gomukhaḥ te yat piṣṭapasaptakāptivimukhās tatkarmaṇāṃ jṛmbhitam ||

Original text: Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Edition: the text edited by Felix Lacote (Paris, 1908). It was · Data entry Andreas Bigger · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc