Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 27
tataḥ samāpitāhāraḥ suhṛdām eva saṃnidhau
priyadarśanam āliṅgam anaṅgonmūlitatrapaḥ ||
atha krodhāruṇamukho gomukhaḥ priyadarśanam
pāṇāv ākṛṣya tvaritaḥ svagṛhān pratiyātavān ||
sa mayoktaḥ samāyātaḥ krodhavistīrṇacakṣuṣā
pāṇḍityāndhaka mitrāre mā sma tiṣṭhaḥ puro mama ||
pipāsor madhuśauṇḍasya madhuśuktiṃ haret karāt
yasya yas tasya kas tasmād arātir aparaḥ paraḥ ||
ity uktaḥ sa viṣādena tyājitaś campakābhatām
rāhuṇeva tuṣārāṃśur agamad dhūmadhūmratām ||
taṃ ca dīrgham ahaḥśeṣam āyatāṃ ca vibhāvarīm
pravṛddhair gamayāmi sma niṣādāsanacaṅkramaiḥ ||
suhṛdvṛndavṛtaḥ prāyo dveṣyāśeṣavinodanaḥ
priyadarśanasaṃprāpter upāyam agaveṣayam ||
evaṃprāye ca vṛttānte dhavaloṣṇīṣakañcukau
vismitau ciram ālokya sthavirau mām avocatām ||
kiṃnimittam api brahman brahmadattaḥ prajeśvaraḥ
bhavantam icchati draṣṭum iṣṭaṃ ced gamyatām iti ||
idam ākarṇya yat satyam īṣad ākulamānasaḥ
gomukhasya smarāmi sma vicāracaturaṃ manaḥ ||
kiṃ gacchāni na gacchāni gacchataḥ kiṃ bhaved iti
vitarkya kṣaṇam āsīn me saṃdehacchedanī matiḥ ||
yo bandhavyo 'tha vā vadhyo na sa kañcukidūtakaḥ
sa hi śṛṅkhalanistriṃśa pāṇibhiḥ parivāryate ||
ye ca kecij janā yeṣāṃ viṣaye sukham āsate
rājñām ājñām avajñāya teṣāṃ jīvanti te katham ||
amandaspandam etac ca kāṅkṣitām akṣi dakṣiṇam
ākhyatīva priyāprāptiṃ mahyaṃ tad gamanaṃ hitam ||
niścityetyādi nirgatya gṛhāt pravahaṇaṃ bahiḥ
kañcukyānītam adrākṣam ārukṣaṃ cāviśaṅkitaḥ ||
paurasaṃghātasaṃbādhaṃ rājamārgaṃ vyatītya ca
rājadvāraṃ vrajāmi sma citramaṅgalamaṇḍalam ||
gomukhākhyāpitābhikhyaṃ tad adhyāsya kṣaṇaṃ tataḥ
prāvikṣaṃ prathamāṃ kakṣāṃ dvāḥsthavṛndābhinanditaḥ ||
samṛddhiḥ srūyatāṃ tasyāḥ kṛtaṃ vā tatpraśaṃsayā
ko hi varṇayituṃ śakto naro meror adhityakām ||
tām atikramya pañcānyāḥ prakṛṣṭatararamyatāḥ
saptamyāṃ dṛṣṭavān asmi mahāsthānaṃ mahīpateḥ ||
śrutismṛtipurāṇādi granthasāgarapāragaiḥ
dhanurvedāditattvajñaiḥ kalādakṣaiś ca sevitam ||
viruddhaṃ bibhrataṃ mūrtyā candramaḥsavitṛprabhām
sukhasevyaṃ durīkṣaṃ ca taptāṃśum iva haimanam ||
svastikṛtvā tatas tasmai jātarūpāṅgam ānasam
adhyatiṣṭhaṃ nṛpādiṣṭaṃ nirvikārāmbarāvṛtam ||
nṛpas tu māṃ ciraṃ dṛṣṭvā snehasnigdhāyatekṣaṇaḥ
tatas tārakarājākhyaṃ senābhṛtāram aikṣata ||
sa tu mām abhitaḥ sthitvā kāryamātrasya vācakaḥ
avocad vacanaṃ cāru vispaṣṭamadhurākṣaram ||
āryajyeṣṭha manas tāvad avikṣiptaṃ kuru kṣaṇam
rājā manmukhasaṃkrāntair vākyais tvām eṣa bhāṣate ||
yeyaṃ bhāgīrathīśubhrā kāśibhūpatisaṃtatiḥ
sā kim ākhyāyate tubhyaṃ prathitā pṛthivīva yā ||
asyām asya prasūtasya brahmadattasya bhūpateḥ
ye guṇās te 'pi te buddhāḥ śiśirāṃśor ivāṃśavaḥ ||
asyāsīt kāliyo nāma śreṣṭhī prāṇapriyaḥ suhṛt
saphalair draviṇair yasmād draviṇeśo 'pi lajjitaḥ ||
antarvatyām asau patnyāṃ nītaḥ puṇyais tripiṣṭapam
atha sā gṛhiṇī tasya kāle putraṃ vyajāyata ||
tasmiñ jāte mahārājaḥ svātmajād api harṣade
pure sāntaḥpure ramyaṃ mahāmaham akārayat ||
sa kṛtāśeṣasaṃskāraḥ śiśur gacchan kumāratām
aṅgair vidyākalābhiś ca sakalābhir alaṃkṛtaḥ ||
evaṃprāye ca vṛttānte dvāḥsthair vijñāpito nṛpaḥ
dvāre vaḥ kāliyaḥ śreṣṭhī tiṣṭhatīti sasaṃbhramaiḥ ||
tataś citrīyamāṇena sa nṛpeṇa praveśitaḥ
kas tvaṃ kasya kuto veti pṛṣṭaś cedam abhāṣata ||
devāhaṃ kāliyaḥ śreṣṭhī devena svaśarīravat
lālitaḥ pālitaś cāsaṃ śikṣitaś cākhilāḥ kalāḥ ||
so 'haṃ sucaritair aṅgaiḥ sukhād yuṣmatprasādajāt
cyāvayitvā divaṃ nīto na hi nāśo 'sti karmaṇām ||
athāsau bhavatāṃ dāsī durmanāḥ sumanāḥ sutām
jātāṃ putra iti khyātim anayal lobhadūṣitā ||
mṛṣāvādena tenāsyāḥ suralokād ahaṃ cyutaḥ
bhāryayā hi kṛtaṃ karma patyāv api vipacyate ||
kule ca kulaputrasya jāto jātismaraḥ punaḥ
etam īdṛśam ākāraṃ vahāmi jananinditam ||
asau ca yuvatir jātā kāntākārā ca dārikā
kasmaicid abhirūpāya varāya pratipādyatām ||
aham apy etam ātmānam aṅgavaikalyaninditam
prayāge saṃnyasiṣyāmi prasthāpayata mām iti ||
evamādy uktavān ukto vismitena sa bhūbhṛtā
pūrvaṃ yad āvayor vṛttaṃ tat kiṃcit smaryatām iti ||
anenāpi vihasyoktaṃ yad yad devāya rocate
asaṃdigdhaṃ suviśrabdhas tat tat pṛṣṭatu mām iti ||
athādhyāya ciraṃ rājñā yad yat pṛṣṭaṃ cirantanam
aśeṣaṃ tat tad etena saviśeṣaṃ niveditam ||
athātyadbhutam ity uktvā jātasaṃpratyayo nṛpaḥ
āhainaṃ dārikā kasmai jāmātre dīyatām iti ||
ayaṃ tu paritoṣeṇa skhaladakṣaram uktavān
rocate yo varas tasyai tasmai sā dīyatām iti ||
tato 'ntaḥpuram ānāyya sā sārdham ṛṣidattayā
pṛṣṭā devīsamūhena hriyā kūrmāṅganākṛtiḥ ||
asau cāsau ca jāmātā kularūpādibhūṣaṇaḥ
bhavatyai rocate neti mātar ākhyāyatām iti ||
athāruṇakarachāya kapolekṣaṇayānayā
puṇḍarīkam ivāvāte mantharaṃ calitaṃ śiraḥ ||
athāryajyeṣṭha ity ukte prasannākṣikapolayā
svedārdrāṃśukayā prāgvan na tad vicalitaṃ śiraḥ ||
tad bhavān rūcitas tasyai nṛpāya ca yatas tataḥ
adyaiva śreṣṭhikanyāyāḥ pāṇim ālambatām iti ||
tato mandaspṛheṇeva mayā anādaramantharam
bhītāntaḥpuradṛṣṭena cirād idam udīritam ||
avanter aham āyātaḥ saha bhrātrā kanīyasā
vedaśāstrāgamāyaiva na yoṣitprāptivāñchayā ||
kiṃ tu bhūbhartur ādeśo durlaṅghyaḥ puravāsibhiḥ
yogakṣemārthibhir bhavyais tasmād evaṃ bhavatv iti ||
etasminn antare mandraṃ satālatumuladhvani
pratidhvānadhvanadvyoma prādhvanat tūryamaṇḍalam ||
yaś ca saṃvatsareṇāpi duḥsaṃbhāro nṛpaiḥ paraiḥ
vivāhārthaḥ sa saṃbhāro rājñā saṃbhāritaḥ kṣaṇāt ||
tataḥ sāntaḥpuro rājā sa sadārasuhṛdgaṇaḥ
rājājire mamodāraṃ karagraham akārayat ||
datvā tataḥ śreṣṭhipadaṃ nagaryāṃ vittaṃ ca bhūmaṇḍalamūlyatulyam
samṛddhim anveṣya ca kāliyasya prāsthāpayan māṃ mudito narendraḥ ||
āsīc ca mama lokoktir iyaṃ mayy eva saṃprati
vardhamāno yathā rājā śreṣṭhī jāta iti sthitā ||
atha nandopanandādyaiḥ pravṛddhaprītivismayaiḥ
priyadarśanayā cāsmi saha kṣiptaśacīpatiḥ ||
ahorātre tv atikrānte sa gomukham apaśyataḥ
mahāvyasanasaṃkīrṇa ivāsīn me mahotsavaḥ ||
āsīc ca me vilakṣasya vilakṣaṃ gomukhaṃ balāt
vidagdhasuhṛdāṃ kaścid api nāmānayed iti ||
tataḥ saṃmānayantaṃ tam ānatān puravāsinaḥ
adrākṣaṃ bhṛtyavargaṃ ca saṃcarantam itas tataḥ ||
cintitaṃ ca mayā diṅ māṃ vilakṣakam akāraṇe
balād ānāyayāmy enaṃ kiṃ duḥkhāsikayā mama ||
atha nandopanandābhyām asāv ānāyito mayā
āsīnaḥ smayamānena sopālambham ivoditaḥ ||
kiṃ gomukhaḥ sakhā yasya prājñaṃmanyo na vidyate
tasya sādhyāni kāryāṇi na sidhyantīti so 'bravīt ||
sarvaprāṇabhṛtām eva purākṛtakṛtaṃ phalam
na tu tatkāraṇair yogyair vinā sidhyati kasyacit ||
yad apīdaṃ mahat kāryaṃ yuṣmābhiḥ kila sādhitam
tatrāpi gomukhasyaiva prājñaṃmanyasya kauśalam ||
prabhavaḥ prabhavanto hi doṣābhāse manāg api
bhṛtyān udvejayanty eva teṣāṃ kiṃ kriyatām iti ||
kim asmin bhavatā kārye kṛtam ity udite mayā
ākhyātum ayam ārabdhaḥ śrūyatāṃ yan mayā kṛtam ||
asty ahaṃ bhartsitaḥ kruddhair yuṣmābhiḥ svagṛhaṃ gataḥ
tatra prāvṛtya mūrdhānaṃ patitvā śayano sthitaḥ ||
tatas trasaddrutagirā pṛṣṭo 'ham ṛṣidattayā
kim etad iti tasyaiva na mayā dattam uttaram ||
sā yadā dṛḍhanibandhā pṛcchati sma punaḥ punaḥ
yuṣmadvṛttāntam akhilaṃ tadā kathitavān aham ||
sātha pramodabāṣpārdra kapolāpṛcchad ādarāt
vatseśvarasutaḥ kaścid āryajyeṣṭho bhaved iti ||
śapathaiḥ pratiṣidhyaināṃ tvadvṛttāntaprakāśanāt
āma subhrū sa evāyam iti tasyai nyavedayam ||
athāsau sthiradhīratvaṃ gomukha śrūyatām iti
sāsūyā sapramodeva mām uktvākathayat kathām ||
āsīt sumanasaḥ kāpi priyā vidyādharī sakhī
divyajñānā marudvegā nāmnā ca priyadarśanā ||
sā yadṛcchāgatā caināṃ prasaṅge kvacid abravīt
tvaṃ mām āpadi kaṣṭāyāṃ vartamānā smarer iti ||
tataḥ śreṣṭhini kālena nīte vaivasvatakṣayam
śreṣṭhinyāḥ kanyakā jātā śokānalaghṛtāhutiḥ ||
asyās tv āsīd aputrāyā draviṇasyātibhūriṇaḥ
sārasyāsyāsmadīyasya pālakaḥ ko bhaviṣyati ||
uktā cāsmi purā sakhyā vyasane māṃ smarer iti
tataś cintitamātraiva dadṛśe priyadarśanā ||
tāṃ cāsau dārikāṃ dṛṣṭvā prakarṣapramadasmitā
avocat sakhi mā bhaiṣīr janayitvedṛśīṃ sutām ||
eṣā vidyādharendrasya bhaviṣyati bhaviṣyataḥ
priyā priyatamā tasmāj jṛmbhantāṃ tūryapaṅktayaḥ ||
athāsāv oṣadhīgarbhaṃ baddhvā tasyāḥ sphuratkaram
kanyāyā hāṭakaṃ dṛṣṭvā kaṇṭhe gaṇḍakam abravīt ||
prabhāvād oṣadher asyāḥ striyam enāṃ satīṃ janāḥ
drakṣyanti puruṣaṃ muktvā bhaviṣyaccakravartinam ||
amalānantapuṇyatvāt sarvajñāś cakravartinaḥ
paśyanti hi yathābhūtam arthaṃ divyena cakṣuṣā ||
tena yaḥ striyam evaināṃ draṣṭā sa bhavati dhruvam
cakravartī patiś cāsyāḥ sarvavidyādharādhipaḥ ||
oṣadhir yā ca kaṇṭhe 'syāḥ sā nāmnā priyadarśanā
idam eva ca nāmāsyāḥ praśastaṃ kriyatām iti ||
tena yo 'yaṃ puraśreṣṭhī puruṣaḥ priyadarśanaḥ
vidyādharendrayogyeyaṃ pramadā priyadarśanā ||
kiṃ ca vīṇāsamasyāyāṃ yad uktaṃ cakravartinā
ciraṃ sundari jīveti tenaiva viditaṃ mayā ||
na hi śaktaḥ striyaṃ draṣṭum enām avanigocaraḥ
yas tu paśyati sma vyaktaṃ cakravartīty abhūn mama ||
tvaṃ ca gomukha eveti tadaiva jñātavaty aham
sarūpaḥ savayāś cānyo nāsti yac cakravartinaḥ ||
rūpaṃ ca yuvarājasya tava cānāyitaṃ mayā
kauśāmbītaḥ paṭe nyastaṃ tac ca niścayakāraṇam ||
ityādibhir mayā cihnair ayam avyabhicāritaḥ
cakravartīti vijñātaḥ paścimaṃ stanadarśanam ||
yaḥ punar ghaṭanopāyaḥ kāryaḥ sa bhavatānayoḥ
ghaṭane durghaṭasyāpi caturo hi bhavān iti ||
evamādi tataḥ śrutvā spṛhayāmi sma mṛtyave
yasmān niścitavān asmi trayaṃ maraṇakāraṇam ||
mayā satyaṃ bruvad bhartā mithyā brūteti kheditaḥ
atra jīvati yas tasya mṛta evāmṛtopamaḥ ||
pāṇḍityāndhasuhṛdvairi mā sma tiṣṭha puro mama
iti yaḥ svāminādiṣṭas tasya mṛtyum arhotsavaḥ ||
na cāsti durghaṭasyāsya ghaṭane mama kauśalam
tasmān maraṇam evāstu dhik prāṇān duḥsthitān iti ||
niryātaś ca purībāhyaṃ maraṇopāyalipsayā
kasyāpy adṛṣṭarūpasya vācam aśrauṣam ambare ||
viparyasta nivartasva nindyān maraṇaniścayāt
na hi duḥkhakṣayopāyo mṛtyur iṣṭaḥ satām iti ||
tataḥ śithilitodvego girā khecarayānayā
puraḥ puruṣam adrākṣaṃ skandhāropitadārakam ||
asau ca dārakaḥ kuṇṭhaḥ khañjaḥ kubjaḥ pṛthūdaraḥ
iti saṃtakṣitaḥ pitrā karkaśair vacanakṣuraiḥ ||
mriyasva dharṣiṇīputra pretakhāditamātṛka
na vahāmi na puṣṇāmi bhavantaṃ niṣprayojanam ||
eṣa tvāṃ gāḍham āveṣṭya grīvāṃ bhittvāthavā śiraḥ
mārayiṣyāmi tad gaccha vaivasvatapurīm iti ||
tatas tena vihasyoktaṃ mā vākṣīr mā ca māṃ puṣaḥ
etāvatā hi te kāryaṃ na madīyena mṛtyunā ||
mayāpi kila kartavyaṃ mahat kāryaṃ mahātmanām
tad bhavān māṃ sahasreṇa vikrīnītāṃ mahātmasu ||
sahasraṃ yac ca tad dattaṃ paryāptaṃ jīvanaṃ yataḥ
mā sma tasmād vinā kāryān mārayan māṃ bhavān iti ||
mama tv āsīn mahātmānaḥ ke 'nye yuṣmaj jagattraye
kutaś cānyan mahat kāryaṃ yuṣmajjīvitarakṣaṇāt ||
sahasraṃ te na yat kiṃcit koṭyāpi yadi labhyate
tucchamūlyas tathāpy eṣa tṛṇamuṣṭisamā hi sā ||
tat tad ityādi niścitya gṛham ānāyya taṃ tataḥ
krīṇāmi sma sahasreṇa cintāmaṇim ivāśmanā ||
ṛṣidattām athāvocaṃ yāvat smarasi kiṃcana
pracchannaṃ śreṣṭhino vṛttaṃ tāvan me kathyatām iti ||
kāliyena ca rājñā ca yad yat kāryaṃ rahaḥ kṛtam
tat tat sumanase bhartrā kathitaṃ dhīracetase ||
yac ca śrutadharā kāryaṃ rājñaḥ śrutavatī guru
tayā tad ṛṣidattāyai duṣprakāśaṃ prakāśitam ||
tayā tayā ca tan mahyaṃ kubjāya kathitaṃ mayā
kubjena brahmadattāya śeṣaṃ pratyakṣam eva ca ||
tad yuṣmabhir yad ādiṣṭaṃ yad atra bhavatā kṛtam
tad ācakṣveti kāryaṃ tad etad atra mayā kṛtam ||
ityādy ākarṇya tat tasmād indrajālādhikādbhutam
prāśaṃsaṃ caritaṃ tasya praśasyā hi guṇādhikāḥ ||
kā vidyādharacakravartipadake tucchā ratir mādṛśaḥ suprāpaṃ dharaṇīcarair yad aparaiḥ krodhādivaśyair api
prajñādhikkṛtadevadānavagurur yeṣāṃ suhṛd gomukhaḥ te yat piṣṭapasaptakāptivimukhās tatkarmaṇāṃ jṛmbhitam ||
Original text: Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Edition: the text edited by Felix Lacote (Paris, 1908). It was · Data entry Andreas Bigger · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0