Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 26

ityādikuṭilālāpa kalāpagamitatrapām
tām āmantrya svam āvāsam agacchaṃ sahagomukhaḥ ||

ekadā punar āyātas tayānuṣṭhitassatkriyaḥ
vipaṇer gṛham āyātam apaśyaṃ priyadarśanam ||

kañcukaṃ muñcatas tasya mayā dṛṣṭaḥ payodharaḥ
payodharāntarālakṣyaḥ śaśīva parimaṇḍalaḥ ||

āsīc ca mama yoṣaiṣā yatas tuṅgapayodharā
stanakeśivatītvaṃ hi prathamaṃ strītvalakṣaṇam ||

lokas tu yad imāṃ sarvaḥ pratipannaḥ pumān iti
bhrāntijñānam idaṃ tasya kiṃcit sādṛśyakāritam ||

atha vā kiṃ vikalpena mamātimiracakṣuṣaḥ
na hi dṛṣṭena dṛṣṭārthe draṣṭur bhavati saṃśayaḥ ||

ityādi bahusaṃkalpam animeṣavilocanam
apaśyad ṛṣidattā māṃ paśyantaṃ priyadarśanam ||

athāsau gadgadālāpā prītibāṣpāvṛtekṣaṇā
ātmānaṃ cetayasveti priyadarśanam abravīt ||

asāv api tam uddeśaṃ prakāśya jhagiti tviṣā
taḍidguṇa ivāmbhodaṃ prāviśan mandirodaram ||

ṛṣidattām athāpaśyaṃ krodhavisphāritekṣaṇaḥ
yayāpakramitaḥ śreṣṭhī mama locanagocarāt ||

utthāya ca tataḥ sthānāt sakāmakrodhagomukhaḥ
punarvasugṛhaṃ prāpya paryaṅkaśaraṇo 'bhavam ||

tataḥ kramaṃ parityajya kāmāvasthāparaṃparā
tumulāyudhiseneva yugapad mām abādhata ||

athācirāgataśrīko yathā bālaḥ pṛthagjanaḥ
tathājñāpitavān asmi gomukhaṃ rūkṣayā girā ||

api pravrajitābhartaḥ priyā me priyadarśanā
akṛtapratikarmaiva kṣipram ānīyatām iti ||

sa tu mām abravīt trastaḥ kā nāma priyadarśanā
tyājitāḥ stha yayā sadyaś cetasaḥ sthiratām iti ||

mayoktaṃ tava yaḥ syālaḥ puruṣaḥ priyadarśanaḥ
ayam eva jagatsāraḥ pramadā priyadarśanā ||

yac ca vakṣyasi sarvasyāṃ vārāṇasyām ayaṃ pumān
bhavataḥ katham ekasya pramadeti tad ucyate ||

ṛṣidattā virakteti paricchinnā purā tayā
adhunā bhavataḥ kāntā jātety atra kim ucyate ||

gatānugatiko lokaḥ pravṛtto hi yathā tathā
paramārthaṃ punar veda sahasraikaḥ pumān iti ||

tenoktaṃ janatāsiddhaṃ viruddham api na tyajet
kriyate chagalaḥ śvāpi saṃhatya bahubhir balāt ||

tena yuṣmadvidhaiḥ prājñair na vācyaṃ sad apīdṛśam
aśraddheyaṃ na vaktavyaṃ pratyakṣam api yad bhavet ||

śrūyatāṃ ca kathā tāvad arthasyāsya prakāśikā
pramāṇaṃ hi pramāṇajñaiḥ purākalpe 'pi vartitam ||

babhūva kauśiko nāma vedavedāṅgaviddvijaḥ
satyavratatayā loke prasiddhaḥ satyakauśikaḥ ||

kadācid abhiṣekāya tena yātena jāhnavīm
saśiṣyaparivāreṇa tarantī prekṣitā śilā ||

mahatāsau prayatnena śiṣyān anvaśiṣat tataḥ
nāyam artho mahānarthaḥ prakāśyaḥ putrakair iti ||

athaikaś capalas teṣāṃ baṭuḥ piṅgalanāmakaḥ
vipaṇau mantrayāṃ cakre kasyacid vaṇijaḥ puraḥ ||

śreṣṭhi kiṃ na śṛṇoṣy ekam āścaryaṃ kathayāmi te
tarantīṃ dṛṣṭavān asmi sopādhyāyaḥ śilām iti ||

athāntaḥpurikā dāsī kim api kretum āgatā
etad ālāpam ākarṇya rājapatnyai nyavedayat ||

tayāpi kathitaṃ rajñe sa tāṃ pṛṣṭvā paraṃparām
baṭunākhyātam āhvāyya pṛṣṭavān satyakauśikam ||

satyaṃ būhīti no vācyaḥ satyavādivrato bhavān
mithyā brūhīti no vācyaḥ kāmī mithyāvrato hi saḥ ||

kiṃ tu yat piṅgalenoktam etad yuktaṃ parīkṣitum
pramadāt satyam apy ete vadanti baṭavo yataḥ ||

saśiṣyaiḥ kila yuṣmābhis tarantī prekṣitā śilā
kim etat satyam āho svin mṛṣety ākhyāyatām iti ||

āsīc cāsya dhig etāṃ me ninditāṃ satyavāditām
duḥśraddhānam aniṣṭaṃ ca yan mayā vācyam īdṛśam ||

na satyam api tad vācyaṃ yad uktam asukhāvaham
iti satyapravādo 'yaṃ na tyājyaḥ satyavādibhiḥ ||

tasmāt satyam idaṃ tyaktvā mṛṣāvādaśatādhikam
asatyam abhidhāsyāmi satyavādaśatādhikam ||

athāvocat sa rājānaṃ rājan mithyā baṭor vacaḥ
agniṃ paśyati yaḥ śītaṃ plavamānāṃ śilām asau ||

kaḥ śraddadhyād baṭor vācaṃ nisargādhīracetasaḥ
capalasyopamānaṃ hi prathamaṃ baṭumarkaṭāḥ ||

viṣaṇṇam iti viśvāsya rājānaṃ satyakauśikaḥ
viruddhavādinaṃ kruddhaḥ piṅgalaṃ niravāsayat ||

tad evaṃ lokavidviṣṭam anuyukto 'pi bhūbhṛtā
satyam satyapratijño 'pi nāvadat satyakauśikaḥ ||

yuṣmākaṃ punar ajñāta śīlacāritrajanmanām
viruddham idam īdṛk kaḥ śraddadhyād vadatām iti ||

sa mayokto bhavān eva duḥśraddhānasya bhāṣitā
yasyāsmin pramadāratne pumān iti viparyayaḥ ||

kiṃ cānena pralāpena strīratnaṃ priyadarśanām
acirāt svīkariṣyāmi krośatāṃ tvādṛśām iti ||

evaṃ ca mama vṛttāntaṃ vijānann api gomukhaḥ
vaidyarājaṃ samāhūya vaidyarājam upāgamat ||

sa mamālāpam ākarṇya kāyacchāyāṃ vilokya ca
pradhārya cāparair vaidyaiḥ śanakair idam abravīt ||

mānaso 'sya vikāro 'yam īpsitālābhahetukaḥ
tenāsmai rucitaṃ yat tad āśu saṃpādyatām iti ||

atha nandopanandābhyāṃ saṃskāryāhāram ādarāt
māṃ punarvasuhastena gomukhaḥ prāg abhojayat ||

sa cāhāraḥ susaṃskāro lobhano 'py amṛtāśinām
triphalākvāthavaddveṣān mamāṅgāni vyadhūnayat ||

tato nandopanandābhyāṃ bhojyamānaḥ krameṇa tau
saviṣādau karomi sma viṣādāv iva vairiṇau ||

teṣu vandhyaprayatneṣu gomukhaḥ priyadarśanam
lajjāmandapadanyāsaṃ namitānanam ānayat ||

sa māṃ samānaparyaṅka madhyam adhyāsitas tataḥ
grāsān agrāsayat ṣaḍ vā sapta vā gomukhājñayā ||

ye tatpāṇisarojasaṅgasubhagā grāsā mayā svāditās taiḥ sadyas tanutām anīyata sa me saṃkalpajanmā jvaraḥ
śailendrāḥ śuciśukrabhānudahanapluṣṭopalādhityakā mandair apy udabindubhir navatarair ujjhanti saṃtaptatām ||