Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 28

evaṃ vārāṇasīstaṃ māṃ dāramitrair upāsitam
upātiṣṭhanta kāśikyāḥ śreṇayaḥ paṇyapāṇayaḥ ||

tāṃś ca bhāṣitavān asmi sarvavṛttāntakovidaḥ
ayam āryakaniṣṭho vaḥ śreṇiśresṭhī bhavatv iti ||

atha yāte kvacit kāle saudhe sapriyadarśanaḥ
sopāne tāram aśrauṣaṃ haṃsānām iva nisvanam ||

mama tv āsīn na haṃsānāṃ nūpurāṇām ayaṃ dhvaniḥ
padamantharasaṃcāro yac cāvicchinnasaṃtatiḥ ||

na caiṣa kulanārīṇām upapattyā virudhyate
utsavābhyudayeṣv eva tā hi bibhrati bhūṣaṇam ||

tenāntaḥpurasaṃcāra vārastrīcaraṇocitaḥ
kim artham api sopāne caraty ābharaṇadhvani ||

evaṃ ca vimṛśann eva tārābharaṇaśiñjitāḥ
citrāṃśukadharā nārīr apaśyaṃ rūḍhayauvanāḥ ||

tāsāṃ kumudikā nāma lokalocanakaumudī
pragalbhāpi vinīteva vanditvā mām abhāṣata ||

āryajyeṣṭhaṃ yaśobhāgin bhavato bhartṛdārikā
vijñāpayati vanditvā sādaraṃ rājadārikā ||

mayā vratakam uddiśya pūjitā devatādvijāḥ
vaṇṭakas tasya yuṣmābhiḥ sadārair gṛhyatām iti ||

atha mahyaṃ susaṃskāraṃ sā samudraṃ samudgakam
vāsaḥkusumagandhāṃś ca hārigandhān upāsarat ||

athodvṛtya jagatsārān asau mahyam adarśayat
dviprakārān alaṃkārān naranārījanocitān ||

mayoktaṃ dvayam apy etad arhati priyadarśanā
preṣitaṃ yoṣitā yat tad yoṣid eva yato 'rhati ||

idam ākarṇya tāḥ prekṣya vismitāḥ sasmitāś ca mām
tasyai dattvā ca tad dravyam agacchan kṛtavandanāḥ ||

yaśobhāginn iti śrutvā tayoktaṃ pīḍito 'bhavam
anabhyastaṃ hi yad yena tena tad vastu duḥsaham ||

mamāmantrayate yāvān puruṣaḥ pramadājanaḥ
sarvo 'sāv āryaputreti muktvaitāṃ puruṣām iti ||

kiṃ cānyat kulakanyānāṃ keyam īdṛk svatantratā
yeyam asmadvidhaiḥ sārdhaṃ lokayātrā niraṅkuśaiḥ ||

kiṃ tu kāmayamānāpi kāmini kāmini priye
na dhanāyaty api svāṅgaṃ kim aṅga dhanam adhruvam ||

tad asyāḥ ko bhaved bhāvo mayīty etad vitarkayan
andhakāramukhenāhaṃ gomukhena iti bhāṣitaḥ ||

aryaputra duranteyam īdṛśībhir bhavādṛśām
lokayātrety athāvocam enaṃ parihasann iva ||

durantā vātha vā svantā na hīyaṃ prastutā mayā
atha vā saṃkaṭāt trātā mamāsty eva bhavān iti ||

iti tasminn ahorātre gate kumudikādikāḥ
āgatyedam abhāṣanta savrīḍāvinayā iva ||

aryaputrāryaduhitā vanditvā rājadārikā
asmaddoṣe kṛtavrīḍā vijñāpayati sāñjaliḥ ||

kṣamaṇīyo 'yam asmākam ācārātikramo yataḥ
muḍhabhṛtyakṛtā doṣā na grāhyāḥ svāminām iti ||

mayāpy uktaṃ na paśyāmi doṣam ācaritaṃ tayā
asti cet kṣānta evāsau tathāpy ākhyāyatām iti ||

tataḥ kumudikācaṣṭe mām apṛcchan nṛpātmajā
āryajyeṣṭhas tvayālāpān bhāṣitaḥ kīdṛśān iti ||

āryajyeṣṭha yaśobhāginn ityādau kathite mayā
sāsūyā saviṣādeva vepamānedam abravīt ||

ayi vairiṇi bhartāram evaṃ vadati kāṅganā
yathokto mandayā jyeṣṭho yaśobhāginn iti tvayā ||

na ca tvadīyam evedaṃ vacaḥ saṃbhāvayaty asau
parasaṃdeśahārī hi pratīto gaṇikājanaḥ ||

yaḥ śreṣṭhiduhitur bhartā so 'smākam api dharmataḥ
priyadarśanayā sārdham abhinnaiva hi me tanuḥ ||

aryaputras tvayā tasmād aryaputreti bhāṣyatām
tathā vijñāpyatāṃ cedaṃ yathāvajñāṃ na manyate ||

asmadarthaṃ mayā ceyam ucyatāṃ priyadarśanā
vratakotsavam āsevya sāyāhne pratiyāsyati ||

iti śrutvedam āsīn me ko 'nyaḥ paribhavaḥ paraḥ
etasmād yad asāv āha bhāryā prasthāpyatām iti ||

yā vadhūs tātapādānāṃ mama bhāryā ca sā katham
kuṭumbijanayoṣeva gacchet paragṛhān iti ||

atha māṃ gomukho 'vocat kim asthāne viśaṅkayā
nedaṃ paragṛhaṃ devyās tathā viditam eva vaḥ ||

maṅgalaṃ hi vivāhāntam asyās tatraiva kāritam
tac caitac ca gṛhaṃ tasmād abhinnaṃ dṛśyatām iti ||

tatas tadvacanān nyāyyād anujñātā satī mayā
prāsādāgrād avārohat samaṃ tu priyadarśanā ||

atha prāsādapṛṣṭhastho dāntair ujjvalamaṇḍanaiḥ
gobhiḥ pravahaṇaṃ yuktam apaśyaṃ rājavartmani ||

rājakañcukibhir vṛddhair anantair vetrapāṇibhiḥ
nārīvarṣavaraprāya janavṛndaiś ca saṃvṛtam ||

tac ca rājakulād dṛṣṭvā gacchatpravahaṇaṃ tataḥ
tad dinaṃ gamayāmi sma dīrghabandhanadurgamam ||

sūryo 'pi tad ahar manye bhagnākṣasyandano bhavet
daityocchinnaturaṃgo vā yenāstaṃ katham apy agāt ||

atha prāsādam āruhya rājamārgaṃ nirūpayan
tad eva yānam adrākṣaṃ dīpikāvalayāvṛtam ||

avatīrya ca harmyāgrād dīpikācandrikāsakhīm
sopāne dṛṣṭavān asmi śrāmyantīṃ priyadarśanām ||

tām ādāya tataḥ pāṇau madapramadabādhitām
cirād āropayāmi sma harmyāgraśayanāntikam ||

kṣaṇaṃ ca tatra viśrāntāṃ tām āliṅgam asau ca mām
tataś caḍ iti vicchinnaṃ tatkāñcīguṇabandhanam ||

śarāṭikuraraśreṇiḥ pulinān nalinīm iva
śiñjānā raśanā śayyāṃ tan nitambād athāpatat ||

tāṃ ca bhinnamaṇicchāyāc chatracchāditadīpikām
dṛṣṭvā pṛṣṭā mayā tasyāḥ saṃprāptiṃ priyadarśanā ||

bahu śrotavyam atrāsti krameṇa śrūyatām iti
uktvā ruṣṭaiva tāṃ dṛṣṭvā sācaṣṭa sma kathām imām ||

asty ahaṃ yuṣmadādeśād gatā kanyāvarodhanam
na ca tatra mayā dṛṣṭā mārgayantyā nṛpātmajā ||

tataḥ parijanas tasyāḥ prāha māṃ rājadārikā
gṛhopavanam adhyāste tatra saṃbhāvyatām iti ||

praviśya ca mayā dṛṣṭā tasminn udyānapālikā
vasantasumanaḥkḹpta mālābharaṇadhāriṇī ||

sā ca pṛṣṭā mayāvocad yo 'yaṃ saṃdhyāvadāruṇaḥ
aśokaṣaṇḍas tatrāste vivikte rājadārikā ||

anena cāryaduhitur vakreṇāpi tathā vrajaḥ
yo 'yaṃ priyaṅguṣaṇḍasya yāti madhyena nirbhayaḥ ||

dūrāt kurabakānāṃ ca kānanam
mādhavīsahakārānām aṅkolānāṃ ca varjaya ||

bhrāmyanmadhukarastena senāsaṃbādhapādapam
bhṛṅgadaṃśabhayāt kas taṃ nāpramattas tyajed iti ||

tena ca prasthitādrākṣaṃ kadambakuṭajān api
mālatīsaptaparṇāś ca mañjarīcchannapallavān ||

mama tv āsīd aho śaktir dohadasya varīyasī
anṛtāv api yenaite jṛmbhitāḥ pādapā iti ||

sātha paṅkajinīkūle himavatkaṃdharājate
śilāpṛṣṭhe mayā dṛṣṭā sāndracandanakardame ||

samaśītātape 'py asmin vasante śāradīva sā
madhyaṃdine jvareṇaiva khedyamānā balīyasā ||

saṃtatais tālavṛntaiś ca candanāpādramārutaiḥ
vījyamānā vacobhiś ca sāntvyamānātikomalaiḥ ||

atha tasyā mayā gatvā samīpaṃ vandanā kṛtā
tayāpi kṣiptacetastvān na kiṃcid api bhāṣitam ||

tataḥ kumudikā tasyāḥ pādam ālambya niṣṭhuram
pratibuddhām avocat tāṃ bhaginī dṛśyatām iti ||

tataḥ kumudikāhastam ālambyotthāya māṃ ciram
āliṅgitavatī svāṅgair dhvāntāṅgārāgniduḥsahaiḥ ||

sukhāsīnāṃ ca mām āha bhartā te sukhabhāgini
satataṃ kuśalītyādi tatheti ca mayoditam ||

punar āha sa te bhartā chāttratvād durjanaḥ kila
āhārādyair durārādhas tvayā tad iti me matiḥ ||

prītyā nandopanandābhyāṃ yenāharati sādhitam
tena naivopacaryo 'sau mayeti kathitaṃ mayā ||

punar uktaṃ tayā smitvā nedaṃ saṃbhāvyate tayoḥ
rājyāṃśo daśamas tābhyām abhimānāt kilojjhitaḥ ||

tau tvadbhartur avittasya pānthasyājñātajanmanaḥ
dāsam abhyupagacchetāṃ kathaṃ nāmeti durghaṭam ||

mayoktaṃ sarvam asty etat kiṃ tu tau divyacakṣuṣau
yad evādiśataḥ kiṃcit tat tathaiva hi sidhyati ||

jyeṣṭhasya ca guṇā jyeṣṭhās tābhyāṃ kasyeti mānuṣāḥ
tenāṅgīkṛtavantau tau madbhartur bhṛtyatām iti ||

bhagīrathayaśāḥ śrutvā niṣkampākṣī kathām imām
tanūruhavikāreṇa sāśruṇāliṅgitā balāt ||

evaṃ ca kṣaṇam āsīnām āha māṃ rājadārikā
aṅgaṃ pravahaṇakṣobhāt khinnam abhyañjyatām iti ||

āstām āstām iti mayā anicchantyā yāvad ucyate
tāvad balād balātailaṃ nyadhāt kumudikā mayi ||

sarvathākṣinikocādyair uktvā kumudikādikāḥ
sā me 'bhyaṅgāpadeśena vivṛtyāṅgāni paśyati ||

etat tvatkaraśākhābhir likhitaṃ mbhakam
madīyam aṅgam ālokya rājadārikayoditam ||

aho sakhe salajjāsi bālikā kulapālikā
yayeha duḥsahā soḍhā komalāṅgyā kadarthanā ||

atha vā tvaṃ parādhīnā bhartaiva tava nirdayaḥ
yena prabaladarpeṇa kṛtaṃ vaiṣamyam īdṛśam ||

ko 'nyo niṣkaruṇas tasmāt tvaṃ yenotpalakomalā
dantineva mahāndhena mathitā puṇḍarīkiṇī ||

matsaṃdeśaṃ ca vācyo 'sau kim asthāne kṛtam tvayā
na hi cūḍāmaṇiḥ pāde prabhavāmīti badhyate ||

idaṃ hi karkaśāḥ soḍhuṃ śaktā rājanyakanyakāḥ
chāyākomalagātryas tu na hi vānijadārikāḥ ||

ityādi bahu jalpitvā sā mām udvartanādibhiḥ
satkārair annapānāntaiḥ saṃmānitavatī ciram ||

tasyāś ca kṣaṇasaṃkṣiptaṃ mama saṃvatsarāyatam
yuṣmatkathāprasaṅgena sārkaṃ gatam idaṃ dinam ||

athācalanitambābhāt svanitambād vimucya sā
āmucan mekhalām enāṃ mannitambe laghīyasi ||

bahur visraṃsamānāyāṃ granthir asyāṃ tayā kṛtaḥ
svahastavilatair yatnān mṛṇālītantusūtrakaiḥ ||

tataḥ prasthāpitavatī mām ityādi vidhāya sā
mekhalā skhalitā ceyaṃ chittvā tat tantubandhanam ||

iti tasyās tayā citre prapañce 'smin nivedite
saṃkalpajanmanāmṛṣṭaḥ saṃkalpayitum ārabhe ||

tayā yad guru saṃdiṣṭam upalabdhaṃ ca yat tayā
etad eva suparyāptam anurāgasya lakṣaṇam ||

yat punar mekhalā baddhā niḥsarair bisatantubhiḥ
satsv apy anyeṣu sūtreṣu tatredaṃ cintitaṃ tayā ||

nirdayāliṅganakṣobhād idaṃ vicchedam eṣyati
atheyaṃ mekhalā srastā śayyāyāṃ nipatiṣyati ||

lambāṃ cemām asau dṛṣṭvā mannitambaviśālatām
anayā prītim ādhāsyaty api kām iti ||

ekaikato 'pi vṛttānta upapanne tayā kṛte
mayā tu jñātakāryatvād utprekṣeyam upekṣitā ||

athāham abravaṃ śyāmā bhagīrathayaśāḥ sphuṭam
kathaṃ vettheti sāpṛcchad athettham aham uktavān ||

gaurāṇām asitābhāsam asitānāṃ sitādhikam
śyāmānāṃ maṇḍanaṃ tajjñais citravarṇaṃ tu varṇitam ||

pārijātasragābhābhā yad iyaṃ mekhalā tataḥ
bālā dūrvādalaśyāmā niyataṃ rājadārikā ||

kiṃ ca nānyā tataḥ kācid darśanīyatamā yataḥ
darśanīyatamā śyāmā nārīṇām iti darśanam ||

tayoktaṃ dhig dhig astv eṣāṃ ratnalakṣaṇakāriṇām
janaḥ pracchādanīyo 'pi khyāpito yaiḥ śaṭhair api ||

ity ādyā kathayā tasyāḥ kṣapāyāḥ praharadvayam
prāptyupāyavicāreṇa tṛtīyaḥ prerito mayā ||

mama tv asīd iyaṃ cintā kiṃ mamopāyacintayā
devatās tat kariṣyanti yena śāntir bhaviṣyati ||

vegavatyādikāprāptāv upāyaḥ kaḥ kṛto mayā
yathā tāḥ prāptavān asmi tathā rājasutām iti ||

atha mām ekadāgatya sāyaṃ kumudikāvadat
bhagīrathayaśā yuṣmān vanditvā yācate yathā ||

ye mayāropitāś cūtā mādhavīcampakādayaḥ
te jātā mañjarībhāra bharabhaṅgurapallavāḥ ||

ataḥ śvas tatra gatvāhaṃ mādhavīsahakārayoḥ
kartrī vivāhasaṃskāram apareṣāṃ ca pūjanam ||

tena yuṣmadgṛhadvārād gṛhītvā priyadarśanām
prātar eva prāyātāsmi tad eṣā mucyatām iti ||

atha tasyai pratijñāya gacchatv evaṃ bhavatv iti
draṣṭavyā rājaputrīti khidyamāno 'nayaṃ niśām ||

prātaḥ kumudikāgatya bhāṣate sma sasaṃbhramā
bhagīrathayaśāḥ prāptā gacchatv aryasuteti mām ||

atha tāṃ dṛṣṭavān asmi prasthāpya priyadarśanām
prāsādāgrasthito dvāḥstha svacchapravahaṇāsthitām ||

āstāṃ ca mama tāṃ dṛṣṭvā kṣaṇaṃ mānasacakṣuṣī
suṣuptāv asthitasyeva naṣṭasaṃkalpadarśane ||

sarvathā puṇyavantas te surāsuranaroragāḥ
asāv akālamṛtyur yair nārīrūpo na vīkṣitaḥ ||

tayā cānanam unnamya hṛṣṭaḥ saṃdṛṣṭavān aham
sahasrākṣaṃ svam ātmānaṃ taccakṣuṣkādikojjvalam ||

māṃ ca maddayitāṃ nāsau saṃmānitavatī samam
mayi dṛṣṭam adāt tasyāṃ gāḍha ṭhagrahārhaṇām ||

atha svayānam āropya sā priyāṃ priyadarśanām
kañcukyādicamūguptā nagaropavanaṃ gatā ||

ahaṃ tu tad dinaṃ nītvā kṛcchrān mandiraniṣkuṭe
harmyamūrdhānam ārohaṃ rājaputrīdidṛkṣayā ||

atha pravahaṇenāsau nabhasvatpaṭuraṃhasā
madgṛhadvāram āgacchad dūrād unnamitānanā ||

sā ca māṃ tatra paśyantī saṃtataṃ priyadarśanām
gāḍhaṃ niṣpīḍayantī ca ciram aṅgaṃ nyapīḍayat ||

vandanācchadmanā paścān māyy ātmānaṃ nidhāya sā
cetovinimayaṃ kṛtvā pravṛttā śibikām iti ||

ārādhayāmi nṛpasūnukṛte nu gaurīṃ kiṃ khānayāmi caturais tvaritaṃ suruṅgām
ityādyupāyaśatacintanatāntacetāḥ kṛcchrān niśām anayam apratilabdhanidraḥ ||