Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 25

tatra nandādibhir mitrair ārādhanaviśāradaiḥ
akṛtrimasuhṛdbhāvaiḥ sa.gataḥ sukham āsiṣi ||

ekadāhāravelāyāṃ dṛśyate sma na gomukhaḥ
atha nītam anāhārair asmābhir api tad dinam ||

asau tu sāyam āgatya nātisvābhāvikākṛtiḥ
tad anāthamatodvignaṃ māṃ vinītavad uktavān ||

rājamārge mayā dṛṣṭaḥ paurasaṃghātasaṃkaṭe
bhṛtyo hariśikhasyaiva lokenāntaritaḥ sa ca ||

tadgaveṣayamāṇena mayādya gamitaṃ dinam
kārye hi guruṇi vyagraṃ jighatsāpi na bādhate ||

sa cāvaśyaṃ mayānveṣyaḥ suhṛdvārttopalabdhaye
tasmān mā mām apaśyantaḥ kṛdhvaṃ duḥkhāsikām iti ||

mayā cāyam anujñātaḥ kṣiptasaptāṣṭavāsaraḥ
madamantharasaṃcāro bahujalpann upāgamat ||

athainam aham ālokya krodhakṣobhitamānasaḥ
sthitvā kṣaṇam anālāpaḥ paruṣālāpam abravam ||

īdṛśas tādṛśaḥ prājñaḥ prekṣākārī ca gomukhaḥ
iti paṅgos turaṃgasya kṛtā garuḍavegatā ||

pūrvaṃ brāhmaṇam ākhyāya samastāyāḥ puraḥ puraḥ
adhunā madhunā mattaḥ kathaṃ paśyasi mām iti ||

atha mām ayam āha sma na madaḥ pāramārthikaḥ
sadoṣaṃ tu vaco vaktuṃ mayāyaṃ kṛtrimaḥ kṛtaḥ ||

mattasya kila vāgdoṣāḥ pāruṣyānṛtatādayaḥ
dūṣayanti na vaktāram ato 'yaṃ kṛtrimo madaḥ ||

tatas tam uktavān asmi saṃbhāvitaguṇasya te
madapracchādanopāyaḥ kiṃ nv adoṣo 'pi vidyate ||

athānenoktam astīti katham ity udite mayā
ayam ārabhatākhyātuṃ lajjāmantharitākṣaram ||

śrūyatām ṛṣidattā me yatra netrapathaṃ gatā
ārabhya divasāt tasmāc cetoviṣayatām iti ||

niravagrahatāṃ buddhvā cittasyātha mamābhavat
kasmād aviṣaye cakṣuś cetasā me prasāritam ||

jñātadharmārthaśāstratvāt sthānāt sādhusabhāsu ca
rāgādhīnaṃ na me cakṣuḥ pravṛttaṃ gaṇikāsv api ||

nūnam eṣā parigrāhyā mama pravrajitā yataḥ
saṃkalpena mamaitasyāṃ durdāntaturago 'yataḥ ||

tasmād asyām aniṣṭasya saṃkalpasya nibandhanam
jijñāsye tāvad ity enām agacchaṃ draṣṭum anv aham ||

nānākārair vinodaiś ca deśāntarakathādibhiḥ
dvitrair eva dinais tasyā viśvāsam udapādayam ||

ekadā prastutālāpaḥ pṛṣṭo 'ham ṛṣidattayā
ke ke deśās tvayā dṛṣṭāḥ krāmatā pṛthivīm iti ||

samṛddhiḥ saśarīreva kauśāmbī yatra pattanam
vatsadeśaḥ sa dṛṣṭaḥ prāṅ mameti kathite mayā ||

tayoktam alam ālāpair aparais tava durbhagaiḥ
kriyatāṃ vatsakauśāmbī saṃbandhaiva punaḥ kathā ||

atha jānāsi kauśāmbyāym ākārajitamanmatham
gomukhaṃ nāma niṣṇātaṃ savidyāsu kalāsv iti ||

athācintayam ātmānam etasyai kathayāmi kim
atha vā dhig adhīraṃ mām evaṃ tāvad bhavatv iti ||

tato 'ham uktavān ārye jānāsīti kim ucyate
ātmānaṃ ko na jānāti sa hi me paramaḥ suhṛt ||

atha vā na viśeṣo 'sti sūkṣmo 'pi mama gomukhāt
tena māṃ paśyatā vyaktaṃ dṛṣṭo bhavati gomukhaḥ ||

athāsau locanāntena bāṣpastimitapakṣmaṇā
sānurāgeva dṛṣṭvā māṃ ciraṃ mantharam abravīt ||

gomukhaḥ kila rūpeṇa kalākauśalacāriṇā
vatsarājasutaṃ muktvā nānyena sadṛśaḥ kṣitau ||

yadi cāsau tvadākāras tvatkalājālapeśalaḥ
vidyādharakumāreṇa gomukhaḥ sadṛśas tataḥ ||

yas tvadākāravijñānaḥ sarvathā puṇyavān asau
gandhaśailo 'pi hi ślāghyas tulyamānaḥ sumeruṇā ||

ity uktvā cīvarāntena mukham āvṛtya nīcakaiḥ
asau roditum ārabdhā sotkamastanamaṇḍalā ||

ṛṣidattām athāvocam ārye kiṃ kāraṇaṃ tvayā
rudyate mṛtapatyeva gomukhaśravaṇād iti ||

tayoktaṃ śrūyatām asti vidvān rājagṛhe vaṇik
padmo nāma dhanaṃ yasya padmasyeva mahānidheḥ ||

kuṭumbācāracature priye patyuḥ pativrate
sumanā mahadinnā ca tasya bhārye babhūvatuḥ ||

tayor abhavatāṃ putrau mātṛnāmasanāmakau
putrābhyāṃ dayite pitros tathā duhitarāv api ||

tatra yā sumanā nāma tasyāḥ sumanasaḥ sutā
nagaryāṃ pariṇītātra śreṣṭhinā kāliyena sā ||

duhitā mahadinnāyā yā ca mātuḥ sanāmikā
cedivatseśamitreṇa pariṇītar1ṣabheṇa sā ||

ṛṣabhān mahadinnāyām utpannaḥ kila gomukhaḥ
na kutaścin na kasyāṃcit kaścij jagati yādṛśaḥ ||

ahaṃ tu mahadinnasya tanayā guṇaśālinaḥ
himādrer api niyānti saritaḥ kṣāravārayaḥ ||

sāhaṃ bālaiva gurubhir gomukhāya pratiśrutā
kaṃ hi nāma na gacchanti kanyāpitror manorathāḥ ||

kāle kvacid atīte tu taṃ guṇair janavallabham
himakāla ivāsādhuḥ kālaḥ padmam anāśayat ||

tatkuṭumbaṃ tatas tena dhārakena vinā kṛtam
unmūlitadṛḍhastambha mandirāvasthāṃ gatam ||

vārāṇasyāṃ tataḥ pitrā svasuḥ sumanaso gṛhe
sthāpitāhaṃ pitṛṣvasrā duhiteva ca lālitā ||

saṃtatādyaiḥ krameṇātha jvaraiḥ pañcabhir apy aham
pīḍyamānā babhūvāndhā pratyākhyātā cikitsakaiḥ ||

atra cāgādhajainendra śāstrasāgarapāragā
asīc chrutadharā nāma śramaṇā karuṇāvatī ||

etaṃ vācā samānīya mantrāgadaviśāradā
mām asāv acireṇaiva tasmād vyādher amocayat ||

svasthāvasthāṃ ca māṃ dṛṣṭvā sumanā gṛham ānayat
atha krodhād ivāgṛhṇāt saiva jvaraparaṃparā ||

tataḥ śrutadhārāyai mām arpayat sumanāḥ punaḥ
sa ca yātaḥ punar vyādhir mantrāgadabhayād iva ||

śravaṇām avadad dainyād durmanāḥ sumanās tataḥ
pravrajyāgrāhaṇeneyaṃ bālikā jīvyatām iti ||

tathā cāgrāhayat sā mām arhatpravacanaṃ yathā
sakalaḥ śramanāsaṃghaḥ siṣyatām agaman mama ||

kevalajñānadīpena dṛṣṭvā saṃsāraphalgutām
nirvāṇasya ca sāratvaṃ niṣṭhāṃ śrutadharāgamat ||

nirvṛttāyāṃ tatas tasyāṃ saṃhatya śramaṇāgaṇaḥ
gaṇanīm akarod asmin vihāre mām anicchatīm ||

dhyānaṃ yad yat samāpadya devatālambanaṃ niśi
balād ālambanaṃ tatra gomukhaḥ saṃnidhīyate ||

yadā yadā ca gośabdam adhīyānā vadāmy aham
mukhottarapadas tatra jāyate sa tadā tadā ||

jalpantī mukhaśabdaṃ ca prayuñje yadi kevalam
gośabdapūrvapadatāṃ balāt tatropagacchati ||

gomukhena parāmṛṣṭaṃ ślāghanīyaṃ tṛṇādy api
iti cintāparādhīnā mahāntaṃ kālam akṣipam ||

tāvac ca na mayā tyaktā pratyāśā gomukhāśrayā
āgatā yāvad anyaiva vārttā dattanirāśatā ||

campāsthasya prabhor mūlaṃ prasthitaḥ sabalaḥ kila
gomukhaḥ sasuhṛdvargaḥ pulindair antare hataḥ ||

yac cāsmi na mṛtā sadyaḥ śrutvā gomukhavaiśasam
vicāraṇasamarthāyāḥ prajñāyāḥ sā samarthatā ||

āsīc ca mama jīvantī jīvitasya mahat phalam
ramyām ākarṇayiṣyāmi gomukhasya kathām iti ||

api cāparam apy asti jīvitālambanaṃ mama
hataḥ pravādamātreṇa gomukhaḥ śabarair iti ||

tena gomukhasaṃbandhām ākarṇya ruditaṃ mayā
amṛtābhyadhikatve 'pi duḥkhahetuṃ kathām iti ||

mama tv āsīd yathāheyaṃ sarvaṃ tad upapadyate
yuṣmaddāsāḥ kathaṃ kuryuḥ pāpasaṃkalpam anyathā ||

svair iyaṃ gurubhir dattā madīyair api yārthitā
kumārī sānurāgā ca tasmān na tyāgam arhati ||

ityādi bahu nirdhārya tatsvīkaraṇakāraṇam
aduṣṭaṃ grahaṇopāyam aham etaṃ prayuktavān ||

svādunā piṇḍapātena vandanena cikitsayā
mardanābhyañjanādyaiś ca laghu saṃgham atoṣayam ||

vyagreṇa cātra vṛttānte dattaṃ vaḥ kṛtakottaram
mitravārtāvidāvyagraṃ pratīkṣadhvaṃ na mām iti ||

ṛṣidattām athāvocaṃ svaśilpe labdhakauśalāḥ
śrāvakaiḥ saṃnidhāryantām annasaṃskārakārakāḥ ||

arhatām arhaṇaṃ kṛtvā gandhavāsasragādibhiḥ
ṛṣibhyaḥ śramaṇābhyaś ca dātum icchāmi bhojanam ||

mithyādṛṣṭisahasrāṇi bhojayitvā yad arjyate
tad ekam arhataṃ bhaktyā sadyaḥ pāpaṃ pramārjyate ||

tena santīha yāvantaḥ priyasarvajñaśāsanāḥ
saśrāvakagaṇān āryāṃs tāṃs tad āmantryatām iti ||

sarvathā sādhitaḥ sūdair āhāraḥ sa tathā yathā
jitajihvair api prītaṃ jinaśāsanapāragaiḥ ||

athāham ṛṣidattāyāḥ puraḥ sakṛtakajvaraḥ
patitas tuṅgaromāñcaḥ savepathuvijṛmbhakaḥ ||

tādṛśī ca mayā vyaktā jvaritānukṛtiḥ kṛtā
duṣkaraḥ paritāpo 'pi yathā saṃbhāvitas tayā ||

kim etad iti cāpṛcchat sā mām ujjvalasaṃbhramā
dantakūjitasaṃbhinnaṃ mayāpy etan niveditam ||

ṣaḍrātrābhakṣaṇakṣāmo gṛhīto vātahetunā
jvareṇānubhavāmy etām avasthām īdṛśīm iti ||

tataḥ svasvapanāvāse śramaṇāgaṇasaṃkule
mām asau karuṇāviṣṭā saṃvāhitavatī ciram ||

atha saṃghaṭṭayan dantān uktavān asmi tāṃ śanaiḥ
mahājanavivikto 'yam āvāsaḥ kriyatām iti ||

ṛṣidattākṛtānujñās tāś ca pravrajitā gatāḥ
tadabhiprāyajijñāsur atha tām idam abravam ||

ārye virudhyate strīṇāṃ pitṛbhrātṛsutair api
vratasthānāṃ viśeṣeṇa sthātuṃ saha rahaś ciram ||

ahaṃ ca kitavaḥ pānthaḥ saṃbhāvyāvinayākrṭiḥ
pṛthagjanā janāś caite tena nirgamyatām iti ||

tayoktaṃ kṣaṇam apy ekam aśaktā svastham apy aham
muktvā tvāṃ sthātum anyatra kiṃ punaḥ saṃtatajvaram ||

saṃbhāvanāpi ramyaiva mādṛśyās tvādṛśā saha
ślāghyā kiṃśukaśākhāpi vasantasahacāriṇī ||

dhanyo jvaro 'pi yenedaṃ tvadaṅgam upayujyate
kālakūṭam api ślāghyaṃ līḍhaśaṃkarakaṃdharam ||

evamādi bruvāṇaiva prakhalīkṛtasādhunā
sā mahāgrahacaṇḍena gṛhītā bhāvajanmanā ||

mama tv āsīd iyaṃ cintā satyam āhuś cikitsakāḥ
sarve saṃkrāmiṇo rogāḥ spṛśatāṃ prāṇinām iti ||

madīyaḥ kṛtrimo 'py enaṃ yatra saṃkrāmati jvaraḥ
kathaṃ nāma na saṃkramet tatra yaḥ paramārthikaḥ ||

tathā hi svedaromānca bāṣpakampavijṛmbhikā
jvarasya parivāro 'yam aṅgam asyāḥ prabādhate ||

sarvathā smaraśāstreṣu yad iṅgitam udāhṛtam
lāvaṇyam iva gātreṣu tad asyāḥ prāsphurat sphuṭam ||

tatas tām uktavān asmi dhik tvāṃ niṣkaruṇāśayām
śītajvarārtam aṅgair yā na pīḍayasi mām iti ||

athāśliṣyaṃ tathā sā māṃ nādṛśyata yathā pṛthak
viralevāruṇālokaṃ niśāntaśaśicandrikā ||

tatas tāv āvayoś caṇḍau tathāśleṣacikitsayā
apāyātāṃ muhūrtena kṛtrimākṛtrimau jvarau ||

yātāyām atha yāminyāṃ buddhvā vṛttāntam īdṛśam
saṃghaḥ saṃhatya tāṃ svasmān nivāsān niravāsayat ||

atha pravahaṇārūḍhām ṛṣidattāṃ mayā saha
anayan muditaḥ śreṣṭhī gṛhaṃ maṅgalasaṃkulam ||

tatrāvayoḥ sasumanāḥ sumanāḥ priyadarśanaḥ
prītanāgarakānīkaṃ karagraham akārayat ||

tad evam ṛṣidattā vaḥ saṃvṛttā paricārikā
atha vā kiṃ vikalpena svayam ālokyatām iti ||

tathāpi kathitaṃ tena naiva saṃśayam atyajam
duḥśraddhānaṃ hi sahasā kākatālīyam īdṛśam ||

mālālaṃkāravastrādi gṛhopakaraṇāni ca
prasthāpya prāk tadārhāṇi tāṃ didṛkṣus tato 'gamam ||

tatra cāsau mayā dṛṣṭā citrāṃśukavibhūṣaṇā
nānāpuṣpāṃ hasantīva vasantopavanaśriyam ||

pratimāḥ kāṣṭhamayyo 'pi śobhante bhūṣitās tathā
lajjitāsurakanyāsu tādṛśīṣu tu kā kathā ||

pravrajyāyāṃ punar yasyāḥ kāntir yāsīd akṛtrimā
durlabhāṇi kvacit tasyā vācakāny akṣarāṇy api ||

āsīc ca mama duḥśliṣṭaṃ kāntarūpavirūpayoḥ
alaṃkārakalāpasya gurusārasya dhāraṇam ||

alaṃkārāvṛtā tāvat kāntarūpasya cārutā
na śakyā sarvathā draṣṭuṃ janair lolekṣaṇair api ||

virūpasya tu vairūpyaṃ yat pracchādanam arhati
prakāśayati tal loke paṭumaṇḍanaḍiṇḍimaḥ ||

athādhiṣṭhitaparyaṅkam ṛṣidattopagamya mām
avandata prahṛṣṭāpi pravrajyātyāgalajjitā ||

tatas tām uktavān asmi sakhyāḥ kiṃ kāryam āśiṣā
sarāgaiva satī yā tvaṃ vītarāgagatiṃ gatā ||

mokṣaḥ kāruṇikair uktaḥ siddhair duḥkhakṣayaḥ kila
kṣīṇaduḥsahaduḥkhatvān mokṣaṃ prāptāsi sarvathā ||

sarvathā subhagatāmahoddhataḥ kiṃkaro bhavatu gomukhas tava
yo,sito hi jitadṛṣṭabhartṛkās toṣayanti jananīsakhījanam ||