બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 26

ઇત્યાદિકુટિલાલાપ કલાપગમિતત્રપામ્
તામ્ આમન્ત્ર્ય સ્વમ્ આવાસમ્ અગચ્છં સહગોમુખઃ ॥

એકદા પુનર્ આયાતસ્ તયાનુષ્ઠિતસ્સત્ક્રિયઃ
વિપણેર્ ગૃહમ્ આયાતમ્ અપશ્યં પ્રિયદર્શનમ્ ॥

કઞ્ચુકં મુઞ્ચતસ્ તસ્ય મયા દૃષ્ટઃ પયોધરઃ
પયોધરાન્તરાલક્ષ્યઃ શશીવ પરિમણ્ડલઃ ॥

આસીચ્ ચ મમ યોષૈષા યતસ્ તુઙ્ગપયોધરા
સ્તનકેશિવતીત્વં હિ પ્રથમં સ્ત્રીત્વલક્ષણમ્ ॥

લોકસ્ તુ યદ્ ઇમાં સર્વઃ પ્રતિપન્નઃ પુમાન્ ઇતિ
ભ્રાન્તિજ્ઞાનમ્ ઇદં તસ્ય કિંચિત્ સાદૃશ્યકારિતમ્ ॥

અથ વા કિં વિકલ્પેન મમાતિમિરચક્ષુષઃ
ન હિ દૃષ્ટેન દૃષ્ટાર્થે દ્રષ્ટુર્ ભવતિ સંશયઃ ॥

ઇત્યાદિ બહુસંકલ્પમ્ અનિમેષવિલોચનમ્
અપશ્યદ્ ઋષિદત્તા માં પશ્યન્તં પ્રિયદર્શનમ્ ॥

અથાસૌ ગદ્ગદાલાપા પ્રીતિબાષ્પાવૃતેક્ષણા
આત્માનં ચેતયસ્વેતિ પ્રિયદર્શનમ્ અબ્રવીત્ ॥

અસાવ્ અપિ તમ્ ઉદ્દેશં પ્રકાશ્ય ઝગિતિ ત્વિષા
તડિદ્ગુણ ઇવામ્ભોદં પ્રાવિશન્ મન્દિરોદરમ્ ॥

ઋષિદત્તામ્ અથાપશ્યં ક્રોધવિસ્ફારિતેક્ષણઃ
યયાપક્રમિતઃ શ્રેષ્ઠી મમ લોચનગોચરાત્ ॥

ઉત્થાય ચ તતઃ સ્થાનાત્ સકામક્રોધગોમુખઃ
પુનર્વસુગૃહં પ્રાપ્ય પર્યઙ્કશરણો ઽભવમ્ ॥

તતઃ ક્રમં પરિત્યજ્ય કામાવસ્થાપરંપરા
તુમુલાયુધિસેનેવ યુગપદ્ મામ્ અબાધત ॥

અથાચિરાગતશ્રીકો યથા બાલઃ પૃથગ્જનઃ
તથાજ્ઞાપિતવાન્ અસ્મિ ગોમુખં રૂક્ષયા ગિરા ॥

અપિ પ્રવ્રજિતાભર્તઃ પ્રિયા મે પ્રિયદર્શના
અકૃતપ્રતિકર્મૈવ ક્ષિપ્રમ્ આનીયતામ્ ઇતિ ॥

સ તુ મામ્ અબ્રવીત્ ત્રસ્તઃ કા નામ પ્રિયદર્શના
ત્યાજિતાઃ સ્થ યયા સદ્યશ્ ચેતસઃ સ્થિરતામ્ ઇતિ ॥

મયોક્તં તવ યઃ સ્યાલઃ પુરુષઃ પ્રિયદર્શનઃ
અયમ્ એવ જગત્સારઃ પ્રમદા પ્રિયદર્શના ॥

યચ્ ચ વક્ષ્યસિ સર્વસ્યાં વારાણસ્યામ્ અયં પુમાન્
ભવતઃ કથમ્ એકસ્ય પ્રમદેતિ તદ્ ઉચ્યતે ॥

ઋષિદત્તા વિરક્તેતિ પરિચ્છિન્ના પુરા તયા
અધુના ભવતઃ કાન્તા જાતેત્ય્ અત્ર કિમ્ ઉચ્યતે ॥

ગતાનુગતિકો લોકઃ પ્રવૃત્તો હિ યથા તથા
પરમાર્થં પુનર્ વેદ સહસ્રૈકઃ પુમાન્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં જનતાસિદ્ધં વિરુદ્ધમ્ અપિ ન ત્યજેત્
ક્રિયતે છગલઃ શ્વાપિ સંહત્ય બહુભિર્ બલાત્ ॥

તેન યુષ્મદ્વિધૈઃ પ્રાજ્ઞૈર્ ન વાચ્યં સદ્ અપીદૃશમ્
અશ્રદ્ધેયં ન વક્તવ્યં પ્રત્યક્ષમ્ અપિ યદ્ ભવેત્ ॥

શ્રૂયતાં ચ કથા તાવદ્ અર્થસ્યાસ્ય પ્રકાશિકા
પ્રમાણં હિ પ્રમાણજ્ઞૈઃ પુરાકલ્પે ઽપિ વર્તિતમ્ ॥

બભૂવ કૌશિકો નામ વેદવેદાઙ્ગવિદ્દ્વિજઃ
સત્યવ્રતતયા લોકે પ્રસિદ્ધઃ સત્યકૌશિકઃ ॥

કદાચિદ્ અભિષેકાય તેન યાતેન જાહ્નવીમ્
સશિષ્યપરિવારેણ તરન્તી પ્રેક્ષિતા શિલા ॥

મહતાસૌ પ્રયત્નેન શિષ્યાન્ અન્વશિષત્ તતઃ
નાયમ્ અર્થો મહાનર્થઃ પ્રકાશ્યઃ પુત્રકૈર્ ઇતિ ॥

અથૈકશ્ ચપલસ્ તેષાં બટુઃ પિઙ્ગલનામકઃ
વિપણૌ મન્ત્રયાં ચક્રે કસ્યચિદ્ વણિજઃ પુરઃ ॥

શ્રેષ્ઠિ કિં ન શૃણોષ્ય્ એકમ્ આશ્ચર્યં કથયામિ તે
તરન્તીં દૃષ્ટવાન્ અસ્મિ સોપાધ્યાયઃ શિલામ્ ઇતિ ॥

અથાન્તઃપુરિકા દાસી કિમ્ અપિ ક્રેતુમ્ આગતા
એતદ્ આલાપમ્ આકર્ણ્ય રાજપત્ન્યૈ ન્યવેદયત્ ॥

તયાપિ કથિતં રજ્ઞે સ તાં પૃષ્ટ્વા પરંપરામ્
બટુનાખ્યાતમ્ આહ્વાય્ય પૃષ્ટવાન્ સત્યકૌશિકમ્ ॥

સત્યં બૂહીતિ નો વાચ્યઃ સત્યવાદિવ્રતો ભવાન્
મિથ્યા બ્રૂહીતિ નો વાચ્યઃ કામી મિથ્યાવ્રતો હિ સઃ ॥

કિં તુ યત્ પિઙ્ગલેનોક્તમ્ એતદ્ યુક્તં પરીક્ષિતુમ્
પ્રમદાત્ સત્યમ્ અપ્ય્ એતે વદન્તિ બટવો યતઃ ॥

સશિષ્યૈઃ કિલ યુષ્માભિસ્ તરન્તી પ્રેક્ષિતા શિલા
કિમ્ એતત્ સત્યમ્ આહો સ્વિન્ મૃષેત્ય્ આખ્યાયતામ્ ઇતિ ॥

આસીચ્ ચાસ્ય ધિગ્ એતાં મે નિન્દિતાં સત્યવાદિતામ્
દુઃશ્રદ્ધાનમ્ અનિષ્ટં ચ યન્ મયા વાચ્યમ્ ઈદૃશમ્ ॥

ન સત્યમ્ અપિ તદ્ વાચ્યં યદ્ ઉક્તમ્ અસુખાવહમ્
ઇતિ સત્યપ્રવાદો ઽયં ન ત્યાજ્યઃ સત્યવાદિભિઃ ॥

તસ્માત્ સત્યમ્ ઇદં ત્યક્ત્વા મૃષાવાદશતાધિકમ્
અસત્યમ્ અભિધાસ્યામિ સત્યવાદશતાધિકમ્ ॥

અથાવોચત્ સ રાજાનં રાજન્ મિથ્યા બટોર્ વચઃ
અગ્નિં પશ્યતિ યઃ શીતં પ્લવમાનાં શિલામ્ અસૌ ॥

કઃ શ્રદ્દધ્યાદ્ બટોર્ વાચં નિસર્ગાધીરચેતસઃ
ચપલસ્યોપમાનં હિ પ્રથમં બટુમર્કટાઃ ॥

વિષણ્ણમ્ ઇતિ વિશ્વાસ્ય રાજાનં સત્યકૌશિકઃ
વિરુદ્ધવાદિનં ક્રુદ્ધઃ પિઙ્ગલં નિરવાસયત્ ॥

તદ્ એવં લોકવિદ્વિષ્ટમ્ અનુયુક્તો ઽપિ ભૂભૃતા
સત્યમ્ સત્યપ્રતિજ્ઞો ઽપિ નાવદત્ સત્યકૌશિકઃ ॥

યુષ્માકં પુનર્ અજ્ઞાત શીલચારિત્રજન્મનામ્
વિરુદ્ધમ્ ઇદમ્ ઈદૃક્ કઃ શ્રદ્દધ્યાદ્ વદતામ્ ઇતિ ॥

સ મયોક્તો ભવાન્ એવ દુઃશ્રદ્ધાનસ્ય ભાષિતા
યસ્યાસ્મિન્ પ્રમદારત્ને પુમાન્ ઇતિ વિપર્યયઃ ॥

કિં ચાનેન પ્રલાપેન સ્ત્રીરત્નં પ્રિયદર્શનામ્
અચિરાત્ સ્વીકરિષ્યામિ ક્રોશતાં ત્વાદૃશામ્ ઇતિ ॥

એવં ચ મમ વૃત્તાન્તં વિજાનન્ન્ અપિ ગોમુખઃ
વૈદ્યરાજં સમાહૂય વૈદ્યરાજમ્ ઉપાગમત્ ॥

સ મમાલાપમ્ આકર્ણ્ય કાયચ્છાયાં વિલોક્ય ચ
પ્રધાર્ય ચાપરૈર્ વૈદ્યૈઃ શનકૈર્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

માનસો ઽસ્ય વિકારો ઽયમ્ ઈપ્સિતાલાભહેતુકઃ
તેનાસ્મૈ રુચિતં યત્ તદ્ આશુ સંપાદ્યતામ્ ઇતિ ॥

અથ નન્દોપનન્દાભ્યાં સંસ્કાર્યાહારમ્ આદરાત્
માં પુનર્વસુહસ્તેન ગોમુખઃ પ્રાગ્ અભોજયત્ ॥

સ ચાહારઃ સુસંસ્કારો લોભનો ઽપ્ય્ અમૃતાશિનામ્
ત્રિફલાક્વાથવદ્દ્વેષાન્ મમાઙ્ગાનિ વ્યધૂનયત્ ॥

તતો નન્દોપનન્દાભ્યાં ભોજ્યમાનઃ ક્રમેણ તૌ
સવિષાદૌ કરોમિ સ્મ વિષાદાવ્ ઇવ વૈરિણૌ ॥

તેષુ વન્ધ્યપ્રયત્નેષુ ગોમુખઃ પ્રિયદર્શનમ્
લજ્જામન્દપદન્યાસં નમિતાનનમ્ આનયત્ ॥

સ માં સમાનપર્યઙ્ક મધ્યમ્ અધ્યાસિતસ્ તતઃ
ગ્રાસાન્ અગ્રાસયત્ ષડ્ વા સપ્ત વા ગોમુખાજ્ઞયા ॥

યે તત્પાણિસરોજસઙ્ગસુભગા ગ્રાસા મયા સ્વાદિતાસ્ તૈઃ સદ્યસ્ તનુતામ્ અનીયત સ મે સંકલ્પજન્મા જ્વરઃ
શૈલેન્દ્રાઃ શુચિશુક્રભાનુદહનપ્લુષ્ટોપલાધિત્યકા મન્દૈર્ અપ્ય્ ઉદબિન્દુભિર્ નવતરૈર્ ઉજ્ઝન્તિ સંતપ્તતામ્ ॥