Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 23
ity ākhyāya kathitau ca mithaḥ pravrajitau gatau
drutapravahaṇārūḍho gomukhaś ca parāgataḥ ||
mām avocat sa vanditvā prītidāsaḥ punarvasuḥ
sarvanāgarakaśreṇi grāmaṇīr dṛśyatām iti ||
atha praṇatam adrākṣam anulbaṇavibhūṣaṇam
yuvānam api vainītyāl lajjitasthaviraṃ naram ||
gomukhākhyātamāhātmyaṃ taṃ cāliṅgitavān aham
saṃbhāvitaguṇāḥ sadbhir arhanty eva ca satkriyām ||
atha yānaṃ samāruhya tat punarvasuvāhakam
sāṃyātrika ivāmbhodhiṃ tadāvāsam avātaram ||
sevitāhāraparyanta śarīrasthitisādhanaḥ
dinaśeṣaṃ nayāmi sma gītiśrutivinodanaḥ ||
tataḥ suptajane kāle pṛṣṭavān asmi gomukham
katham eṣa tvayā prāptaḥ suhṛd ity atha so 'bravīt ||
śrūyatām asty ahaṃ yuṣmān vanditvā punar āgataḥ
na ca kaṃcana paśyāmi yogyam āśrayadāyinam ||
tataś cintitavān asmi dhanavidyādidāyinām
saṃbhavaḥ sarvasādhūnāṃ nāsti rājakulād ṛte ||
yogakṣemaprayuktā hi prāyaḥ sajjanasaṃsadaḥ
rājadvāraṃ vigāhante samudram iva sindhavaḥ ||
rājadvāraṃ tato gatvā yāciṣye kaṃcid āśrayam
rājadvāraṃ hi kāryāṇāṃ dvāram uktaṃ budhair iti ||
nigrahānugrahaprāpta lokakolāhalākulam
tad gatvā smṛtavān asmi pretādhipadhanādhipau ||
mahāmanuṣyacaritaḥ puruṣo 'yaṃ vibhāvyate
āśrayaprārthanā tasmān nāsmin saṃpadyate mṛṣā ||
ayam anyaḥ suveṣo 'pi kīnāśavirasākṛtiḥ
tena saṃbhāvyate nāsmāt prārthanāphalam aṇv api ||
puruṣaṃ puruṣaṃ tatra ciram itthaṃ vicārayan
abhyantarāt pratīhāraṃ dṛṣṭavān asmi nirgatam ||
svastikāranamaskāra jyotkārān sa ca kāryiṇām
pratimānitavān sarvān sakṛn namitamastakaḥ ||
atha vijñāpanāmātraṃ paśyadbhiḥ kāryasādhanam
kāryibhir yugapat tatra kāryavijñāpanā kṛtā ||
tebhyas tenāpi sāmānyam ekam evottaraṃ kṛtam
bhavataḥ sumukho rājā mā tvariṣṭa bhavān iti ||
sa pratīhāraveṣaṃ ca vārabāṇādim aṅgataḥ
avatārya samīpasthe nyastavān paricārake ||
taṃ ca dṛṣṭvā samāptaiva samāśrayagaveṣaṇā
na hi dṛṣṭasuvarṇādriḥ tāmraṃ dhamati vātikaḥ ||
svastikṛtvā tatas tasmai svagṛhān pratigacchate
māṃ muhuḥ paśyatā prītyā tenaiva sahito 'gamam ||
gṛhe ca kṛtasatkāram asau mām anuyuktavān
āgacchati kutaḥ kiṃ vā mad icchati bhavān iti ||
mayoktaṃ bhrātarāv āvāṃ dvijau dvāv āgamārthinau
vidyāsthānam idaṃ śrutvā avantideśāt samāgatau ||
iha vāsitum icchāvo yuṣmatkṛtaparigrahau
balavattaragupto hi kṛśo 'pi balavān iti ||
tenoktaṃ tvādṛśām etad guṇagrahaṇakāṅkṣiṇām
agrāmyālāparūpāṇāṃ svagṛhaṃ bhavatām iti ||
muhūrtaṃ tatra cāsīnaḥ śrutavān aham utthitam
kṣubhitāmbhodhikallola kolāhalam iva kṣaṇam ||
māṃ tadākarṇanotkarṇam asau sasmitam uktavān
kiṃ tvam etan na vettheti na vedeti mayoditam ||
ayaṃ punarvasur nāma dātā vāṇijadārakaḥ
vṛtaḥ kitavasaṃghena dīvyati dyūtamaṇḍape ||
yadā vijayate dyūte sa sarvaṃ draviṇaṃ tadā
vitaraty arthivargāya tasyaiṣa tumulo dhvaniḥ ||
jīyamāne punas tasmiñ jānumūrdhasthamastakāḥ
viṣādamuṣitālāpā dhyāyanti śivam arthinaḥ ||
yadi kautūhalaṃ tatra tato 'sau dṛśyatām iti
pratīhāreṇa kathite tataś cintitavān aham ||
nītividyāvayovṛddhair amātyaiḥ kiṃ prayojanam
yeṣāṃ yantritavākkāyair agrato duḥkham āsyate ||
yaḥ samānavayaḥśīlo muktahastaḥ sakiṃcana
vyasanī ca svatantraś ca so 'smākam adhunā suhṛt ||
tasmād dyūtasabhām eva yāmi draṣṭuṃ punarvasum
nirdhāryeti tam āmantrya dyūtakārasabhām agām ||
sākīrṇā devanavyagraiḥ sabhā kitavacandrakaiḥ
sarasīvāmiṣāsvāda gṛddhair bakakadambakaiḥ ||
tatrānyatamayor akṣān dīvyator akṣadhūrtayoḥ
akṣaḥ koṇena patitaḥ saṃdigdhapadapañcakaḥ ||
pañcako 'yaṃ padaṃ nedaṃ padam etan na pañcakaḥ
iti jātā tayoḥ spardhā parasparajayaiṣiṇoḥ ||
tayor ekatareṇoktaṃ madhyasthaḥ pṛcchyatām iti
pratyuktam itareṇāpi yathecchasi tathāstv iti ||
athaikaḥ puruṣaḥ prāṃśuḥ pṛṣṭas tābhyām anāgaraḥ
katarat paśyasi spaṣṭaṃ padapañcakayor iti ||
tatra cānyatamenoccair uktam utkṣiptapāṇinā
dīrghatvād eṣa nirbuddhir ato 'nyaḥ pṛcchyatām iti ||
tataḥ pṛṣṭo 'paro hrasvaḥ so 'pi tena nivāritaḥ
nedṛśāḥ praśnam arhanti bahudoṣā hi khaṭvakāḥ ||
atha māṃ dṛṣṭavantau tau pṛṣṭavantau ca sādaram
sādho yadi na doṣo 'sti tato nau chinddhi saṃśayam ||
tvaṃ na dīrgho na ca hrasvas tasmāt prājño na duṣṭadhīḥ
tena madhyapramāṇatvād gaccha madhyasthatām iti ||
cintitaṃ ca mayā kaṣṭaḥ khalasaṃdigdhanirṇayaḥ
pāradraviṇagṛddheṣu kitaveṣu viśeṣataḥ ||
avaśyaṃ tu kalājñānaṃ khyāpanīyaṃ kalāvidā
aprakāśaṃ hi vijñānaṃ kṛpaṇārthanirarthakam ||
na ca dyūtakalānyatra kitavebhyaḥ prakāśyate
na hi prayuñjate prājñāḥ veśād anyatra vaiśikam ||
dyūte jeṣyati yaś cātra sa me mitraṃ bhaviṣyati
dhanavanmitralābhaṃ hi nidhilābhādikaṃ viduḥ ||
ityādi bahu niścitya puras teṣāṃ savistaram
akṣāṣṭāpadaśārīṇām ākhyaṃ bhūmeś ca lakṣaṇam ||
tataḥ saṃdigdhapātasya tasyāhaṃ koṇapātinaḥ
supiṣṭamiṣṭakākṣodam akṣasyopari dattavān ||
athāsāv iṣṭakākṣodaḥ padasyopari yo 'patat
so 'patat sakalo bhūmau pañcakasyopari sthitaḥ ||
tatas tān uktavān asmi yo bhāgaḥ pañcakāṅkitaḥ
tasyottānatvam utkṛṣṭaṃ kṣodas tatra yataḥ sthitaḥ ||
etāvan mama vijñānam ity uktvāvasthite mayi
aho sādhv iti nirghoṣaḥ samantāt sahasotthitaḥ ||
tatas tatroditaṃ kaiścid ayam akṣaviśāradau
dhruvaṃ vijayate dūrān nalakuntīsutāv iti ||
te 'paraiḥ kupitair uktā jitau nalayudhiṣṭhirau
ayaṃ jayati jetārāv api puṣakarasaubalau ||
iti praśasyamānaṃ māṃ tiryag dṛṣṭvā samatsaraḥ
padavādī jito yo 'sāv asau mantharam uktavān ||
yeṣāṃ dyūtapaṇābhāvas te kim artham ihāsate
dyūtasthāne hi kiṃ kṛtyaṃ pravīṇaiḥ prāśnikair iti ||
āsīc ca mama kasmān māṃ kaulaṭeyaḥ kṣipaty ayam
yo 'haṃ trailokyasāreṇa paṇena paṇavān iti ||
atha nikṣipya sakrodhaṃ yauṣmākaṃ bhūṣaṇaṃ bhuvi
ehi dīvyāva mitreti tam ahaṃ dhūrtam uktavān ||
sa ca dhūrtair alaṃkāraḥ prasarpadbahalaprabhaḥ
dṛṣṭas tṛṣṇāviśālākṣaiḥ pataṃgair iva pāvakaḥ ||
athāsau krodhalobhābhyām akṣadhūrtaḥ pratāritaḥ
mayā saha sasaṃrambham akṣān ārabdha devitum ||
tena cāhaṃ tribhiḥ pātair anakṣakuśalaḥ kila
prabuddhair gardhagṛddhena sahasratritayaṃ jitaḥ ||
tatas tat sakṛd unmocya sahasratritayaṃ mayā
lakṣam ekena pātena jitaḥ sa kitavādhamaḥ ||
vijayāj jṛmbhitotsāhaḥ śaṅkitaś ca parājayāt
na virantuṃ na vā rantum asāv aśakad ākulaḥ ||
dīvya vā dehi vā lakṣaṃ saumyeti ca mayoditaḥ
vailakṣyād ghaṭṭayann akṣān na kiṃcit pratipannavān ||
etasminn antare bhṛtyaṃ svam avocat punarvasuḥ
kitavo 'yam idaṃ lakṣam acalaṃ dāpyatām iti ||
māṃ cāyaṃ svaṃ gṛhaṃ nītvā harṣād ṛjutanūruhaḥ
tathā pūjitavān devaṃ haraṃ dattavaraṃ yathā ||
māṃ cāvocad dhanaṃ yat tad bhavadbhiḥ kitavārjitam
tad udgrāhyedam ānītaṃ lakṣaṃ te gṛhyatām iti ||
mayāpy uktam upānte yad draviṇaṃ tvatparigrahāt
sādhitaṃ bhavatā yac ca tasya svāmī bhavān iti ||
uktaṃ cānena yan nāma yuṣmābhiḥ svayam arjitam
svāmino yūyam evāsya dhanasyety atra kā kathā ||
yad apīdaṃ mayāvāptaṃ yuṣmatsvāmikam eva tat
adhigacchati yad dāso bhartur eva hi tad dhanam ||
yac ca pṛcchāmi tan mahyaṃ prasāde sati kathyatām
bhūtalaṃ yūyam āyātāḥ kiṃ nimittaṃ tripiṣṭapāt ||
manye saty api devatve bhavadbhiḥ krīḍayāhṛtaiḥ
ākārāntaranirmāṇaṃ nātyantam anuśīlitam ||
tathā ca varṇasaṃsthāna kalāvijñānasaṃpadaḥ
dṛṣṭāḥ kena manuṣyeṣu yādṛśo bhavatām iti ||
tena yat satyam ity ukte duḥkham āśitavān aham
dūreṇa hy atinindāyā duḥkhahetur atistutiḥ ||
vārāṇasīpraveśeṣu pratīhārāya pṛcchate
yan mayā kāryam ākhyātaṃ tad evāsmai niveditam ||
athānenoktam āścaryaṃ jyeṣṭhasya jagatāṃ guṇaiḥ
tvādṛśasyāpi yo jyeṣṭhaḥ kīdṛśaḥ sa bhaviṣyati ||
kiṃ vānena vimardena jyeṣṭhas tiṣṭhati yatra saḥ
sarvatīrthādhike deśe taṃ prāpayata mām iti ||
athainam aham ādāya gatavān bhavadantikam
yac cottaram atas tatra pratyakṣaṃ bhavatām api ||
iti kṣipram ayaṃ labdho mayā vaḥ paricārakaḥ
na hiṃsanti na sarvatra śriyaḥ puṇyavatām iti ||
tatas tam uktavān asmi vipadas tena durlabhāḥ
phalaṃ sucaritasyaiva hṛdayaṃ yasya gomukhaḥ ||
kiṃ tu saṃśrayamātreṇa pīḍanīyaḥ punarvasuḥ
parānnaṃ hi vṛthābhuktaṃ duḥkhāyaiva satām iti ||
evamādibhir ālāpair ardham ardhaṃ ca nidrayā
nītavān asmi yāminyāḥ prātaś cāgāt punarvasuḥ ||
taṃ ca vanditamatpādam avocad iti gomukhaḥ
ballavaḥ kuśalaḥ kaścit kutaścana gaveṣyatām ||
tvadanyasya gṛhe nānnam aryajyeṣṭhena sevitam
parapākanivṛttā hi sādhuvṛttā dvijātayaḥ ||
ādarārādhitaś cāyaṃ tvadīyaṃ paribhuktavān
ārādhanānurodho hi caritaṃ mahatām iti ||
pratyākhyānavicittas tu tam āha sma punarvasuḥ
yady evaṃ jagadīśānāṃ kiṃ nāsti bhavatām iti ||
acirāc ca tadānītau saṃbhāvyaguṇasaṃpadau
ākārakṣiptanāsatyāv apaśyaṃ puruṣau puraḥ ||
tau ca māṃ ciram ālokya vadanaṃ ca parasparam
prasārya sabhujān pādāñ jayety uktvā bhuvaṃ gatau ||
tau cāhūya mayāyātau spṛṣṭapṛṣṭhau sabhājitau
vanditvā punar abrūtāṃ brūta kiṃ kriyatām iti ||
tatas tau gomukhenoktau bhavantau kila ballavau
satyaṃ ced idam āryasya pākaḥ saṃsādhyatām iti ||
tau ca prītau pratijñāya nikartya nakhamūrdhajān
snātau soṣṇīṣamūrdhānau mahānasam agacchatām ||
atha vā tiṣṭhati vyāsaḥ samāsaḥ śrūyatām ayam
sarvā tābhyām apūrveva prakriyā saṃprasāritā ||
yāvatyā cāparaḥ sthālīm adhiśrayati ballavaḥ
tāvatyā velayā tābhyāṃ pāka eva samāpitaḥ ||
tato nirvartitasnāna devatānalatarpaṇaḥ
āhārasthānam adhyāsi viprapaṅktinirantaram ||
pañca tittirayaḥ pakvāś catvāraḥ kukkuṭā iti
āhāro yaiḥ praśastas tair aśitaṃ prākṛtāśanam ||
āhāraṃ yadi severan sakṛt tam amṛtāśanam
samutsṛṣṭāmṛtāhārā bhaveyur nāmarās tadā ||
tataḥ samāpitāhāraḥ karṇe gomukham abravam
sūdābhyāṃ bhuktabhaktābhyām ayutaṃ dīyatām iti ||
sa gatvā sahitas tābhyāṃ cirāc cāgatya kevalaḥ
smitasaṃsūcitaprītir upākramata bhāṣitum ||
mayā yāv uditāv etau na yūvām etad arhatha
avasthāsādṛśaṃ kiṃ tu yat kiṃcid gṛhyatām iti ||
tayor ekatareṇātha bhartur dauḥsthityavartinaḥ
na yuktaṃ dhanam ādātum āvābhyām iti bhāṣitam ||
sa kruddhenetareṇokto dhik tvāṃ dīnatarāśayam
jitatrailokyavitteśaṃ vitteśaṃ yo 'nukampase ||
mahāpadmasahasrāṇi yat prasādād vimāninām
susthitāni bhaviṣyanti dauḥsthityaṃ tasya kīdṛśam ||
prayacchaty ayutaṃ yaś ca pākasyaikasya niṣkrayam
duḥsthitas tādṛśo yasya susthitas tasya kīdṛśaḥ ||
evamādi bruvann eva sa mālyam iva tad dhanam
dhārayitvā kṣaṇaṃ mūrdhnā prasthāya prāptavān gṛham ||
athainaṃ pṛṣṭavān asmi paṭukautūhalākulaḥ
divyam aiśvaryam āgāmi kathaṃ veda bhavān iti ||
tatas tenoktam asyaiva brahmadattasya bhūpateḥ
śatayajñādhikaśrīkaḥ pañcayajñaḥ pitābhavat ||
cikitsāsūdaśāstrajñaḥ śilpitve 'py aśaṭho 'bhavat
dvitīya iva tasyātmā devavān iti ballavaḥ ||
śarīram etad āyattaṃ mameti kṛtabuddhinā
rājñā tasmai svarājyasya daśamo 'ṃśaḥ prakalpitaḥ ||
nandopanandanāmānau tasya sūdapateḥ sutau
īdṛśākāravijñānāv āvām eva ca viddhi tau ||
bālābhyām eva cāvābhyāṃ sūdaśāstracikitsite
sahajñānaprayogābhyāṃ kulavidyeti śikṣite ||
ekadā nau pitāvocat putrakau śṛṇutaṃ hitam
śrotāraṃ guruvākyānāṃ na spṛśanti vipattayaḥ ||
padavākyapramāṇāni kāvyāni vividhāni ca
bhavadbhyāṃ śikṣitavyāni citrādiś ca kalāgaṇaḥ ||
kadācid ajitaṃ jetuṃ yāto yātavyamaṇḍalam
śāstrakāvyakathālāpair vinodaṃ prabhur icchati ||
vijñāya tu tadāsthānam asaṃnihitapaṇḍitam
vinodaṃ tasya kuryātaṃ śāstrālāpādibhir yuvām ||
pragalbhāḥ pratibhāvanto bahuvṛttāntapaṇḍitāḥ
prakāśitamanovṛttair bhṛtyāḥ krīḍanti bhartṛbhiḥ ||
ekavidyaḥ punas tatra pragalbho 'pi tapasvikaḥ
svavidyālāpaparyāya khinnaś ciram udīkṣate ||
abhyastabahuvidyaś ca nirviparyāyamānasaḥ
gatasaṃśayaduḥkhatvāt sukhināṃ parameśvaraḥ ||
utsāhena ca śikṣethām āyuraiśvaryalakṣaṇam
dīrghāyur vittavanto hi saṃsevyāḥ sevakair iti ||
tac ca pitrājñayāśeṣam āvābhyām anuśīlitam
ramyāsvādaṃ ca pathyaṃ ca ko 'vamanyeta bheṣajam ||
tad vidyādharacakrasya cakravartī bhaviṣyati
jyaiṣṭhacandrasahasrāṃśu dīrghāyuś ceti nau matiḥ ||
tena prasāritāṅgābhyām āvābhyām eṣa vanditaḥ
na hi vandanasāmānyam arhanti bahuvanditāḥ ||
bahavo hīha tiṣṭhanti brāhmaṇās tīrthakukkuṭāḥ
śiraḥspandanamātreṇa tān āvāṃ pūjayāvahe ||
tasmād yasmād asaṅgena sarvatrāgamacakṣuṣā
jyeṣṭhasya dṛṣṭam aiśvaryam ataḥ śraddhīyatām iti ||
prajñaptikauśikasutapramukhair uktaṃ nandasya niścitataraṃ vacanāt tad āsīt
bhāvaṃ hi saṃśayatamaḥ paṭalāpinaddham udbhāvayanty avitathā vacanapradīpāḥ ||
Original text: Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Edition: the text edited by Felix Lacote (Paris, 1908). It was · Data entry Andreas Bigger · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0