Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 23

23.1

ity ākhyāya kathitau ca mithaḥ pravrajitau gatau
drutapravahaṇārūḍho gomukhaś ca parāgataḥ ||

23.2

mām avocat sa vanditvā prītidāsaḥ punarvasuḥ
sarvanāgarakaśreṇi grāmaṇīr dṛśyatām iti ||

23.3

atha praṇatam adrākṣam anulbaṇavibhūṣaṇam
yuvānam api vainītyāl lajjitasthaviraṃ naram ||

23.4

gomukhākhyātamāhātmyaṃ taṃ cāliṅgitavān aham
saṃbhāvitaguṇāḥ sadbhir arhanty eva ca satkriyām ||

23.5

atha yānaṃ samāruhya tat punarvasuvāhakam
sāṃyātrika ivāmbhodhiṃ tadāvāsam avātaram ||

23.6

sevitāhāraparyanta śarīrasthitisādhanaḥ
dinaśeṣaṃ nayāmi sma gītiśrutivinodanaḥ ||

23.7

tataḥ suptajane kāle pṛṣṭavān asmi gomukham
katham eṣa tvayā prāptaḥ suhṛd ity atha so 'bravīt ||

23.8

śrūyatām asty ahaṃ yuṣmān vanditvā punar āgataḥ
na ca kaṃcana paśyāmi yogyam āśrayadāyinam ||

23.9

tataś cintitavān asmi dhanavidyādidāyinām
saṃbhavaḥ sarvasādhūnāṃ nāsti rājakulād ṛte ||

23.10

yogakṣemaprayuktā hi prāyaḥ sajjanasaṃsadaḥ
rājadvāraṃ vigāhante samudram iva sindhavaḥ ||

23.11

rājadvāraṃ tato gatvā yāciṣye kaṃcid āśrayam
rājadvāraṃ hi kāryāṇāṃ dvāram uktaṃ budhair iti ||

23.12

nigrahānugrahaprāpta lokakolāhalākulam
tad gatvā smṛtavān asmi pretādhipadhanādhipau ||

23.13

mahāmanuṣyacaritaḥ puruṣo 'yaṃ vibhāvyate
āśrayaprārthanā tasmān nāsmin saṃpadyate mṛṣā ||

23.14

ayam anyaḥ suveṣo 'pi kīnāśavirasākṛtiḥ
tena saṃbhāvyate nāsmāt prārthanāphalam aṇv api ||

23.15

puruṣaṃ puruṣaṃ tatra ciram itthaṃ vicārayan
abhyantarāt pratīhāraṃ dṛṣṭavān asmi nirgatam ||

23.16

svastikāranamaskāra jyotkārān sa ca kāryiṇām
pratimānitavān sarvān sakṛn namitamastakaḥ ||

23.17

atha vijñāpanāmātraṃ paśyadbhiḥ kāryasādhanam
kāryibhir yugapat tatra kāryavijñāpanā kṛtā ||

23.18

tebhyas tenāpi sāmānyam ekam evottaraṃ kṛtam
bhavataḥ sumukho rājā mā tvariṣṭa bhavān iti ||

23.19

sa pratīhāraveṣaṃ ca vārabāṇādim aṅgataḥ
avatārya samīpasthe nyastavān paricārake ||

23.20

taṃ ca dṛṣṭvā samāptaiva samāśrayagaveṣaṇā
na hi dṛṣṭasuvarṇādriḥ tāmraṃ dhamati vātikaḥ ||

23.21

svastikṛtvā tatas tasmai svagṛhān pratigacchate
māṃ muhuḥ paśyatā prītyā tenaiva sahito 'gamam ||

23.22

gṛhe ca kṛtasatkāram asau mām anuyuktavān
āgacchati kutaḥ kiṃ vā mad icchati bhavān iti ||

23.23

mayoktaṃ bhrātarāv āvāṃ dvijau dvāv āgamārthinau
vidyāsthānam idaṃ śrutvā avantideśāt samāgatau ||

23.24

iha vāsitum icchāvo yuṣmatkṛtaparigrahau
balavattaragupto hi kṛśo 'pi balavān iti ||

23.25

tenoktaṃ tvādṛśām etad guṇagrahaṇakāṅkṣiṇām
agrāmyālāparūpāṇāṃ svagṛhaṃ bhavatām iti ||

23.26

muhūrtaṃ tatra cāsīnaḥ śrutavān aham utthitam
kṣubhitāmbhodhikallola kolāhalam iva kṣaṇam ||

23.27

māṃ tadākarṇanotkarṇam asau sasmitam uktavān
kiṃ tvam etan na vettheti na vedeti mayoditam ||

23.28

ayaṃ punarvasur nāma dātā vāṇijadārakaḥ
vṛtaḥ kitavasaṃghena dīvyati dyūtamaṇḍape ||

23.29

yadā vijayate dyūte sa sarvaṃ draviṇaṃ tadā
vitaraty arthivargāya tasyaiṣa tumulo dhvaniḥ ||

23.30

jīyamāne punas tasmiñ jānumūrdhasthamastakāḥ
viṣādamuṣitālāpā dhyāyanti śivam arthinaḥ ||

23.31

yadi kautūhalaṃ tatra tato 'sau dṛśyatām iti
pratīhāreṇa kathite tataś cintitavān aham ||

23.32

nītividyāvayovṛddhair amātyaiḥ kiṃ prayojanam
yeṣāṃ yantritavākkāyair agrato duḥkham āsyate ||

23.33

yaḥ samānavayaḥśīlo muktahastaḥ sakiṃcana
vyasanī ca svatantraś ca so 'smākam adhunā suhṛt ||

23.34

tasmād dyūtasabhām eva yāmi draṣṭuṃ punarvasum
nirdhāryeti tam āmantrya dyūtakārasabhām agām ||

23.35

sākīrṇā devanavyagraiḥ sabhā kitavacandrakaiḥ
sarasīvāmiṣāsvāda gṛddhair bakakadambakaiḥ ||

23.36

tatrānyatamayor akṣān dīvyator akṣadhūrtayoḥ
akṣaḥ koṇena patitaḥ saṃdigdhapadapañcakaḥ ||

23.37

pañcako 'yaṃ padaṃ nedaṃ padam etan na pañcakaḥ
iti jātā tayoḥ spardhā parasparajayaiṣiṇoḥ ||

23.38

tayor ekatareṇoktaṃ madhyasthaḥ pṛcchyatām iti
pratyuktam itareṇāpi yathecchasi tathāstv iti ||

23.39

athaikaḥ puruṣaḥ prāṃśuḥ pṛṣṭas tābhyām anāgaraḥ
katarat paśyasi spaṣṭaṃ padapañcakayor iti ||

23.40

tatra cānyatamenoccair uktam utkṣiptapāṇinā
dīrghatvād eṣa nirbuddhir ato 'nyaḥ pṛcchyatām iti ||

23.41

tataḥ pṛṣṭo 'paro hrasvaḥ so 'pi tena nivāritaḥ
nedṛśāḥ praśnam arhanti bahudoṣā hi khaṭvakāḥ ||

23.42

atha māṃ dṛṣṭavantau tau pṛṣṭavantau ca sādaram
sādho yadi na doṣo 'sti tato nau chinddhi saṃśayam ||

23.43

tvaṃ na dīrgho na ca hrasvas tasmāt prājño na duṣṭadhīḥ
tena madhyapramāṇatvād gaccha madhyasthatām iti ||

23.44

cintitaṃ ca mayā kaṣṭaḥ khalasaṃdigdhanirṇayaḥ
pāradraviṇagṛddheṣu kitaveṣu viśeṣataḥ ||

23.45

avaśyaṃ tu kalājñānaṃ khyāpanīyaṃ kalāvidā
aprakāśaṃ hi vijñānaṃ kṛpaṇārthanirarthakam ||

23.46

na ca dyūtakalānyatra kitavebhyaḥ prakāśyate
na hi prayuñjate prājñāḥ veśād anyatra vaiśikam ||

23.47

dyūte jeṣyati yaś cātra sa me mitraṃ bhaviṣyati
dhanavanmitralābhaṃ hi nidhilābhādikaṃ viduḥ ||

23.48

ityādi bahu niścitya puras teṣāṃ savistaram
akṣāṣṭāpadaśārīṇām ākhyaṃ bhūmeś ca lakṣaṇam ||

23.49

tataḥ saṃdigdhapātasya tasyāhaṃ koṇapātinaḥ
supiṣṭamiṣṭakākṣodam akṣasyopari dattavān ||

23.50

athāsāv iṣṭakākṣodaḥ padasyopari yo 'patat
so 'patat sakalo bhūmau pañcakasyopari sthitaḥ ||

23.51

tatas tān uktavān asmi yo bhāgaḥ pañcakāṅkitaḥ
tasyottānatvam utkṛṣṭaṃ kṣodas tatra yataḥ sthitaḥ ||

23.52

etāvan mama vijñānam ity uktvāvasthite mayi
aho sādhv iti nirghoṣaḥ samantāt sahasotthitaḥ ||

23.53

tatas tatroditaṃ kaiścid ayam akṣaviśāradau
dhruvaṃ vijayate dūrān nalakuntīsutāv iti ||

23.54

te 'paraiḥ kupitair uktā jitau nalayudhiṣṭhirau
ayaṃ jayati jetārāv api puṣakarasaubalau ||

23.55

iti praśasyamānaṃ māṃ tiryag dṛṣṭvā samatsaraḥ
padavādī jito yo 'sāv asau mantharam uktavān ||

23.56

yeṣāṃ dyūtapaṇābhāvas te kim artham ihāsate
dyūtasthāne hi kiṃ kṛtyaṃ pravīṇaiḥ prāśnikair iti ||

23.57

āsīc ca mama kasmān māṃ kaulaṭeyaḥ kṣipaty ayam
yo 'haṃ trailokyasāreṇa paṇena paṇavān iti ||

23.58

atha nikṣipya sakrodhaṃ yauṣmākaṃ bhūṣaṇaṃ bhuvi
ehi dīvyāva mitreti tam ahaṃ dhūrtam uktavān ||

23.59

sa ca dhūrtair alaṃkāraḥ prasarpadbahalaprabhaḥ
dṛṣṭas tṛṣṇāviśālākṣaiḥ pataṃgair iva pāvakaḥ ||

23.60

athāsau krodhalobhābhyām akṣadhūrtaḥ pratāritaḥ
mayā saha sasaṃrambham akṣān ārabdha devitum ||

23.61

tena cāhaṃ tribhiḥ pātair anakṣakuśalaḥ kila
prabuddhair gardhagṛddhena sahasratritayaṃ jitaḥ ||

23.62

tatas tat sakṛd unmocya sahasratritayaṃ mayā
lakṣam ekena pātena jitaḥ sa kitavādhamaḥ ||

23.63

vijayāj jṛmbhitotsāhaḥ śaṅkitaś ca parājayāt
na virantuṃ na vā rantum asāv aśakad ākulaḥ ||

23.64

dīvya vā dehi vā lakṣaṃ saumyeti ca mayoditaḥ
vailakṣyād ghaṭṭayann akṣān na kiṃcit pratipannavān ||

23.65

etasminn antare bhṛtyaṃ svam avocat punarvasuḥ
kitavo 'yam idaṃ lakṣam acalaṃ dāpyatām iti ||

23.66

māṃ cāyaṃ svaṃ gṛhaṃ nītvā harṣād ṛjutanūruhaḥ
tathā pūjitavān devaṃ haraṃ dattavaraṃ yathā ||

23.67

māṃ cāvocad dhanaṃ yat tad bhavadbhiḥ kitavārjitam
tad udgrāhyedam ānītaṃ lakṣaṃ te gṛhyatām iti ||

23.68

mayāpy uktam upānte yad draviṇaṃ tvatparigrahāt
sādhitaṃ bhavatā yac ca tasya svāmī bhavān iti ||

23.69

uktaṃ cānena yan nāma yuṣmābhiḥ svayam arjitam
svāmino yūyam evāsya dhanasyety atra kā kathā ||

23.70

yad apīdaṃ mayāvāptaṃ yuṣmatsvāmikam eva tat
adhigacchati yad dāso bhartur eva hi tad dhanam ||

23.71

yac ca pṛcchāmi tan mahyaṃ prasāde sati kathyatām
bhūtalaṃ yūyam āyātāḥ kiṃ nimittaṃ tripiṣṭapāt ||

23.72

manye saty api devatve bhavadbhiḥ krīḍayāhṛtaiḥ
ākārāntaranirmāṇaṃ nātyantam anuśīlitam ||

23.73

tathā ca varṇasaṃsthāna kalāvijñānasaṃpadaḥ
dṛṣṭāḥ kena manuṣyeṣu yādṛśo bhavatām iti ||

23.74

tena yat satyam ity ukte duḥkham āśitavān aham
dūreṇa hy atinindāyā duḥkhahetur atistutiḥ ||

23.75

vārāṇasīpraveśeṣu pratīhārāya pṛcchate
yan mayā kāryam ākhyātaṃ tad evāsmai niveditam ||

23.76

athānenoktam āścaryaṃ jyeṣṭhasya jagatāṃ guṇaiḥ
tvādṛśasyāpi yo jyeṣṭhaḥ kīdṛśaḥ sa bhaviṣyati ||

23.77

kiṃ vānena vimardena jyeṣṭhas tiṣṭhati yatra saḥ
sarvatīrthādhike deśe taṃ prāpayata mām iti ||

23.78

athainam aham ādāya gatavān bhavadantikam
yac cottaram atas tatra pratyakṣaṃ bhavatām api ||

23.79

iti kṣipram ayaṃ labdho mayā vaḥ paricārakaḥ
na hiṃsanti na sarvatra śriyaḥ puṇyavatām iti ||

23.80

tatas tam uktavān asmi vipadas tena durlabhāḥ
phalaṃ sucaritasyaiva hṛdayaṃ yasya gomukhaḥ ||

23.81

kiṃ tu saṃśrayamātreṇa pīḍanīyaḥ punarvasuḥ
parānnaṃ hi vṛthābhuktaṃ duḥkhāyaiva satām iti ||

23.82

evamādibhir ālāpair ardham ardhaṃ ca nidrayā
nītavān asmi yāminyāḥ prātaś cāgāt punarvasuḥ ||

23.83

taṃ ca vanditamatpādam avocad iti gomukhaḥ
ballavaḥ kuśalaḥ kaścit kutaścana gaveṣyatām ||

23.84

tvadanyasya gṛhe nānnam aryajyeṣṭhena sevitam
parapākanivṛttā hi sādhuvṛttā dvijātayaḥ ||

23.85

ādarārādhitaś cāyaṃ tvadīyaṃ paribhuktavān
ārādhanānurodho hi caritaṃ mahatām iti ||

23.86

pratyākhyānavicittas tu tam āha sma punarvasuḥ
yady evaṃ jagadīśānāṃ kiṃ nāsti bhavatām iti ||

23.87

acirāc ca tadānītau saṃbhāvyaguṇasaṃpadau
ākārakṣiptanāsatyāv apaśyaṃ puruṣau puraḥ ||

23.88

tau ca māṃ ciram ālokya vadanaṃ ca parasparam
prasārya sabhujān pādāñ jayety uktvā bhuvaṃ gatau ||

23.89

tau cāhūya mayāyātau spṛṣṭapṛṣṭhau sabhājitau
vanditvā punar abrūtāṃ brūta kiṃ kriyatām iti ||

23.90

tatas tau gomukhenoktau bhavantau kila ballavau
satyaṃ ced idam āryasya pākaḥ saṃsādhyatām iti ||

23.91

tau ca prītau pratijñāya nikartya nakhamūrdhajān
snātau soṣṇīṣamūrdhānau mahānasam agacchatām ||

23.92

atha vā tiṣṭhati vyāsaḥ samāsaḥ śrūyatām ayam
sarvā tābhyām apūrveva prakriyā saṃprasāritā ||

23.93

yāvatyā cāparaḥ sthālīm adhiśrayati ballavaḥ
tāvatyā velayā tābhyāṃ pāka eva samāpitaḥ ||

23.94

tato nirvartitasnāna devatānalatarpaṇaḥ
āhārasthānam adhyāsi viprapaṅktinirantaram ||

23.95

pañca tittirayaḥ pakvāś catvāraḥ kukkuṭā iti
āhāro yaiḥ praśastas tair aśitaṃ prākṛtāśanam ||

23.96

āhāraṃ yadi severan sakṛt tam amṛtāśanam
samutsṛṣṭāmṛtāhārā bhaveyur nāmarās tadā ||

23.97

tataḥ samāpitāhāraḥ karṇe gomukham abravam
sūdābhyāṃ bhuktabhaktābhyām ayutaṃ dīyatām iti ||

23.98

sa gatvā sahitas tābhyāṃ cirāc cāgatya kevalaḥ
smitasaṃsūcitaprītir upākramata bhāṣitum ||

23.99

mayā yāv uditāv etau na yūvām etad arhatha
avasthāsādṛśaṃ kiṃ tu yat kiṃcid gṛhyatām iti ||

23.100

tayor ekatareṇātha bhartur dauḥsthityavartinaḥ
na yuktaṃ dhanam ādātum āvābhyām iti bhāṣitam ||

23.101

sa kruddhenetareṇokto dhik tvāṃ dīnatarāśayam
jitatrailokyavitteśaṃ vitteśaṃ yo 'nukampase ||

23.102

mahāpadmasahasrāṇi yat prasādād vimāninām
susthitāni bhaviṣyanti dauḥsthityaṃ tasya kīdṛśam ||

23.103

prayacchaty ayutaṃ yaś ca pākasyaikasya niṣkrayam
duḥsthitas tādṛśo yasya susthitas tasya kīdṛśaḥ ||

23.104

evamādi bruvann eva sa mālyam iva tad dhanam
dhārayitvā kṣaṇaṃ mūrdhnā prasthāya prāptavān gṛham ||

23.105

athainaṃ pṛṣṭavān asmi paṭukautūhalākulaḥ
divyam aiśvaryam āgāmi kathaṃ veda bhavān iti ||

23.106

tatas tenoktam asyaiva brahmadattasya bhūpateḥ
śatayajñādhikaśrīkaḥ pañcayajñaḥ pitābhavat ||

23.107

cikitsāsūdaśāstrajñaḥ śilpitve 'py aśaṭho 'bhavat
dvitīya iva tasyātmā devavān iti ballavaḥ ||

23.108

śarīram etad āyattaṃ mameti kṛtabuddhinā
rājñā tasmai svarājyasya daśamo 'ṃśaḥ prakalpitaḥ ||

23.109

nandopanandanāmānau tasya sūdapateḥ sutau
īdṛśākāravijñānāv āvām eva ca viddhi tau ||

23.110

bālābhyām eva cāvābhyāṃ sūdaśāstracikitsite
sahajñānaprayogābhyāṃ kulavidyeti śikṣite ||

23.111

ekadā nau pitāvocat putrakau śṛṇutaṃ hitam
śrotāraṃ guruvākyānāṃ na spṛśanti vipattayaḥ ||

23.112

padavākyapramāṇāni kāvyāni vividhāni ca
bhavadbhyāṃ śikṣitavyāni citrādiś ca kalāgaṇaḥ ||

23.113

kadācid ajitaṃ jetuṃ yāto yātavyamaṇḍalam
śāstrakāvyakathālāpair vinodaṃ prabhur icchati ||

23.114

vijñāya tu tadāsthānam asaṃnihitapaṇḍitam
vinodaṃ tasya kuryātaṃ śāstrālāpādibhir yuvām ||

23.115

pragalbhāḥ pratibhāvanto bahuvṛttāntapaṇḍitāḥ
prakāśitamanovṛttair bhṛtyāḥ krīḍanti bhartṛbhiḥ ||

23.116

ekavidyaḥ punas tatra pragalbho 'pi tapasvikaḥ
svavidyālāpaparyāya khinnaś ciram udīkṣate ||

23.117

abhyastabahuvidyaś ca nirviparyāyamānasaḥ
gatasaṃśayaduḥkhatvāt sukhināṃ parameśvaraḥ ||

23.118

utsāhena ca śikṣethām āyuraiśvaryalakṣaṇam
dīrghāyur vittavanto hi saṃsevyāḥ sevakair iti ||

23.119

tac ca pitrājñayāśeṣam āvābhyām anuśīlitam
ramyāsvādaṃ ca pathyaṃ ca ko 'vamanyeta bheṣajam ||

23.120

tad vidyādharacakrasya cakravartī bhaviṣyati
jyaiṣṭhacandrasahasrāṃśu dīrghāyuś ceti nau matiḥ ||

23.121

tena prasāritāṅgābhyām āvābhyām eṣa vanditaḥ
na hi vandanasāmānyam arhanti bahuvanditāḥ ||

23.122

bahavo hīha tiṣṭhanti brāhmaṇās tīrthakukkuṭāḥ
śiraḥspandanamātreṇa tān āvāṃ pūjayāvahe ||

23.123

tasmād yasmād asaṅgena sarvatrāgamacakṣuṣā
jyeṣṭhasya dṛṣṭam aiśvaryam ataḥ śraddhīyatām iti ||

23.124

prajñaptikauśikasutapramukhair uktaṃ nandasya niścitataraṃ vacanāt tad āsīt
bhāvaṃ hi saṃśayatamaḥ paṭalāpinaddham udbhāvayanty avitathā vacanapradīpāḥ ||

Original text: Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Edition: the text edited by Felix Lacote (Paris, 1908). It was · Data entry Andreas Bigger · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc