બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 23

ઇત્ય્ આખ્યાય કથિતૌ ચ મિથઃ પ્રવ્રજિતૌ ગતૌ
દ્રુતપ્રવહણારૂઢો ગોમુખશ્ ચ પરાગતઃ ॥

મામ્ અવોચત્ સ વન્દિત્વા પ્રીતિદાસઃ પુનર્વસુઃ
સર્વનાગરકશ્રેણિ ગ્રામણીર્ દૃશ્યતામ્ ઇતિ ॥

અથ પ્રણતમ્ અદ્રાક્ષમ્ અનુલ્બણવિભૂષણમ્
યુવાનમ્ અપિ વૈનીત્યાલ્ લજ્જિતસ્થવિરં નરમ્ ॥

ગોમુખાખ્યાતમાહાત્મ્યં તં ચાલિઙ્ગિતવાન્ અહમ્
સંભાવિતગુણાઃ સદ્ભિર્ અર્હન્ત્ય્ એવ ચ સત્ક્રિયામ્ ॥

અથ યાનં સમારુહ્ય તત્ પુનર્વસુવાહકમ્
સાંયાત્રિક ઇવામ્ભોધિં તદાવાસમ્ અવાતરમ્ ॥

સેવિતાહારપર્યન્ત શરીરસ્થિતિસાધનઃ
દિનશેષં નયામિ સ્મ ગીતિશ્રુતિવિનોદનઃ ॥

તતઃ સુપ્તજને કાલે પૃષ્ટવાન્ અસ્મિ ગોમુખમ્
કથમ્ એષ ત્વયા પ્રાપ્તઃ સુહૃદ્ ઇત્ય્ અથ સો ઽબ્રવીત્ ॥

શ્રૂયતામ્ અસ્ત્ય્ અહં યુષ્માન્ વન્દિત્વા પુનર્ આગતઃ
ન ચ કંચન પશ્યામિ યોગ્યમ્ આશ્રયદાયિનમ્ ॥

તતશ્ ચિન્તિતવાન્ અસ્મિ ધનવિદ્યાદિદાયિનામ્
સંભવઃ સર્વસાધૂનાં નાસ્તિ રાજકુલાદ્ ઋતે ॥

યોગક્ષેમપ્રયુક્તા હિ પ્રાયઃ સજ્જનસંસદઃ
રાજદ્વારં વિગાહન્તે સમુદ્રમ્ ઇવ સિન્ધવઃ ॥

રાજદ્વારં તતો ગત્વા યાચિષ્યે કંચિદ્ આશ્રયમ્
રાજદ્વારં હિ કાર્યાણાં દ્વારમ્ ઉક્તં બુધૈર્ ઇતિ ॥

નિગ્રહાનુગ્રહપ્રાપ્ત લોકકોલાહલાકુલમ્
તદ્ ગત્વા સ્મૃતવાન્ અસ્મિ પ્રેતાધિપધનાધિપૌ ॥

મહામનુષ્યચરિતઃ પુરુષો ઽયં વિભાવ્યતે
આશ્રયપ્રાર્થના તસ્માન્ નાસ્મિન્ સંપદ્યતે મૃષા ॥

અયમ્ અન્યઃ સુવેષો ઽપિ કીનાશવિરસાકૃતિઃ
તેન સંભાવ્યતે નાસ્માત્ પ્રાર્થનાફલમ્ અણ્વ્ અપિ ॥

પુરુષં પુરુષં તત્ર ચિરમ્ ઇત્થં વિચારયન્
અભ્યન્તરાત્ પ્રતીહારં દૃષ્ટવાન્ અસ્મિ નિર્ગતમ્ ॥

સ્વસ્તિકારનમસ્કાર જ્યોત્કારાન્ સ ચ કાર્યિણામ્
પ્રતિમાનિતવાન્ સર્વાન્ સકૃન્ નમિતમસ્તકઃ ॥

અથ વિજ્ઞાપનામાત્રં પશ્યદ્ભિઃ કાર્યસાધનમ્
કાર્યિભિર્ યુગપત્ તત્ર કાર્યવિજ્ઞાપના કૃતા ॥

તેભ્યસ્ તેનાપિ સામાન્યમ્ એકમ્ એવોત્તરં કૃતમ્
ભવતઃ સુમુખો રાજા મા ત્વરિષ્ટ ભવાન્ ઇતિ ॥

સ પ્રતીહારવેષં ચ વારબાણાદિમ્ અઙ્ગતઃ
અવતાર્ય સમીપસ્થે ન્યસ્તવાન્ પરિચારકે ॥

તં ચ દૃષ્ટ્વા સમાપ્તૈવ સમાશ્રયગવેષણા
ન હિ દૃષ્ટસુવર્ણાદ્રિઃ તામ્રં ધમતિ વાતિકઃ ॥

સ્વસ્તિકૃત્વા તતસ્ તસ્મૈ સ્વગૃહાન્ પ્રતિગચ્છતે
માં મુહુઃ પશ્યતા પ્રીત્યા તેનૈવ સહિતો ઽગમમ્ ॥

ગૃહે ચ કૃતસત્કારમ્ અસૌ મામ્ અનુયુક્તવાન્
આગચ્છતિ કુતઃ કિં વા મદ્ ઇચ્છતિ ભવાન્ ઇતિ ॥

મયોક્તં ભ્રાતરાવ્ આવાં દ્વિજૌ દ્વાવ્ આગમાર્થિનૌ
વિદ્યાસ્થાનમ્ ઇદં શ્રુત્વા અવન્તિદેશાત્ સમાગતૌ ॥

ઇહ વાસિતુમ્ ઇચ્છાવો યુષ્મત્કૃતપરિગ્રહૌ
બલવત્તરગુપ્તો હિ કૃશો ઽપિ બલવાન્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં ત્વાદૃશામ્ એતદ્ ગુણગ્રહણકાઙ્ક્ષિણામ્
અગ્રામ્યાલાપરૂપાણાં સ્વગૃહં ભવતામ્ ઇતિ ॥

મુહૂર્તં તત્ર ચાસીનઃ શ્રુતવાન્ અહમ્ ઉત્થિતમ્
ક્ષુભિતામ્ભોધિકલ્લોલ કોલાહલમ્ ઇવ ક્ષણમ્ ॥

માં તદાકર્ણનોત્કર્ણમ્ અસૌ સસ્મિતમ્ ઉક્તવાન્
કિં ત્વમ્ એતન્ ન વેત્થેતિ ન વેદેતિ મયોદિતમ્ ॥

અયં પુનર્વસુર્ નામ દાતા વાણિજદારકઃ
વૃતઃ કિતવસંઘેન દીવ્યતિ દ્યૂતમણ્ડપે ॥

યદા વિજયતે દ્યૂતે સ સર્વં દ્રવિણં તદા
વિતરત્ય્ અર્થિવર્ગાય તસ્યૈષ તુમુલો ધ્વનિઃ ॥

જીયમાને પુનસ્ તસ્મિઞ્ જાનુમૂર્ધસ્થમસ્તકાઃ
વિષાદમુષિતાલાપા ધ્યાયન્તિ શિવમ્ અર્થિનઃ ॥

યદિ કૌતૂહલં તત્ર તતો ઽસૌ દૃશ્યતામ્ ઇતિ
પ્રતીહારેણ કથિતે તતશ્ ચિન્તિતવાન્ અહમ્ ॥

નીતિવિદ્યાવયોવૃદ્ધૈર્ અમાત્યૈઃ કિં પ્રયોજનમ્
યેષાં યન્ત્રિતવાક્કાયૈર્ અગ્રતો દુઃખમ્ આસ્યતે ॥

યઃ સમાનવયઃશીલો મુક્તહસ્તઃ સકિંચન
વ્યસની ચ સ્વતન્ત્રશ્ ચ સો ઽસ્માકમ્ અધુના સુહૃત્ ॥

તસ્માદ્ દ્યૂતસભામ્ એવ યામિ દ્રષ્ટું પુનર્વસુમ્
નિર્ધાર્યેતિ તમ્ આમન્ત્ર્ય દ્યૂતકારસભામ્ અગામ્ ॥

સાકીર્ણા દેવનવ્યગ્રૈઃ સભા કિતવચન્દ્રકૈઃ
સરસીવામિષાસ્વાદ ગૃદ્ધૈર્ બકકદમ્બકૈઃ ॥

તત્રાન્યતમયોર્ અક્ષાન્ દીવ્યતોર્ અક્ષધૂર્તયોઃ
અક્ષઃ કોણેન પતિતઃ સંદિગ્ધપદપઞ્ચકઃ ॥

પઞ્ચકો ઽયં પદં નેદં પદમ્ એતન્ ન પઞ્ચકઃ
ઇતિ જાતા તયોઃ સ્પર્ધા પરસ્પરજયૈષિણોઃ ॥

તયોર્ એકતરેણોક્તં મધ્યસ્થઃ પૃચ્છ્યતામ્ ઇતિ
પ્રત્યુક્તમ્ ઇતરેણાપિ યથેચ્છસિ તથાસ્ત્વ્ ઇતિ ॥

અથૈકઃ પુરુષઃ પ્રાંશુઃ પૃષ્ટસ્ તાભ્યામ્ અનાગરઃ
કતરત્ પશ્યસિ સ્પષ્ટં પદપઞ્ચકયોર્ ઇતિ ॥

તત્ર ચાન્યતમેનોચ્ચૈર્ ઉક્તમ્ ઉત્ક્ષિપ્તપાણિના
દીર્ઘત્વાદ્ એષ નિર્બુદ્ધિર્ અતો ઽન્યઃ પૃચ્છ્યતામ્ ઇતિ ॥

તતઃ પૃષ્ટો ઽપરો હ્રસ્વઃ સો ઽપિ તેન નિવારિતઃ
નેદૃશાઃ પ્રશ્નમ્ અર્હન્તિ બહુદોષા હિ ખટ્વકાઃ ॥

અથ માં દૃષ્ટવન્તૌ તૌ પૃષ્ટવન્તૌ ચ સાદરમ્
સાધો યદિ ન દોષો ઽસ્તિ તતો નૌ છિન્દ્ધિ સંશયમ્ ॥

ત્વં ન દીર્ઘો ન ચ હ્રસ્વસ્ તસ્માત્ પ્રાજ્ઞો ન દુષ્ટધીઃ
તેન મધ્યપ્રમાણત્વાદ્ ગચ્છ મધ્યસ્થતામ્ ઇતિ ॥

ચિન્તિતં ચ મયા કષ્ટઃ ખલસંદિગ્ધનિર્ણયઃ
પારદ્રવિણગૃદ્ધેષુ કિતવેષુ વિશેષતઃ ॥

અવશ્યં તુ કલાજ્ઞાનં ખ્યાપનીયં કલાવિદા
અપ્રકાશં હિ વિજ્ઞાનં કૃપણાર્થનિરર્થકમ્ ॥

ન ચ દ્યૂતકલાન્યત્ર કિતવેભ્યઃ પ્રકાશ્યતે
ન હિ પ્રયુઞ્જતે પ્રાજ્ઞાઃ વેશાદ્ અન્યત્ર વૈશિકમ્ ॥

દ્યૂતે જેષ્યતિ યશ્ ચાત્ર સ મે મિત્રં ભવિષ્યતિ
ધનવન્મિત્રલાભં હિ નિધિલાભાદિકં વિદુઃ ॥

ઇત્યાદિ બહુ નિશ્ચિત્ય પુરસ્ તેષાં સવિસ્તરમ્
અક્ષાષ્ટાપદશારીણામ્ આખ્યં ભૂમેશ્ ચ લક્ષણમ્ ॥

તતઃ સંદિગ્ધપાતસ્ય તસ્યાહં કોણપાતિનઃ
સુપિષ્ટમિષ્ટકાક્ષોદમ્ અક્ષસ્યોપરિ દત્તવાન્ ॥

અથાસાવ્ ઇષ્ટકાક્ષોદઃ પદસ્યોપરિ યો ઽપતત્
સો ઽપતત્ સકલો ભૂમૌ પઞ્ચકસ્યોપરિ સ્થિતઃ ॥

તતસ્ તાન્ ઉક્તવાન્ અસ્મિ યો ભાગઃ પઞ્ચકાઙ્કિતઃ
તસ્યોત્તાનત્વમ્ ઉત્કૃષ્ટં ક્ષોદસ્ તત્ર યતઃ સ્થિતઃ ॥

એતાવન્ મમ વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વાવસ્થિતે મયિ
અહો સાધ્વ્ ઇતિ નિર્ઘોષઃ સમન્તાત્ સહસોત્થિતઃ ॥

તતસ્ તત્રોદિતં કૈશ્ચિદ્ અયમ્ અક્ષવિશારદૌ
ધ્રુવં વિજયતે દૂરાન્ નલકુન્તીસુતાવ્ ઇતિ ॥

તે ઽપરૈઃ કુપિતૈર્ ઉક્તા જિતૌ નલયુધિષ્ઠિરૌ
અયં જયતિ જેતારાવ્ અપિ પુષકરસૌબલૌ ॥

ઇતિ પ્રશસ્યમાનં માં તિર્યગ્ દૃષ્ટ્વા સમત્સરઃ
પદવાદી જિતો યો ઽસાવ્ અસૌ મન્થરમ્ ઉક્તવાન્ ॥

યેષાં દ્યૂતપણાભાવસ્ તે કિમ્ અર્થમ્ ઇહાસતે
દ્યૂતસ્થાને હિ કિં કૃત્યં પ્રવીણૈઃ પ્રાશ્નિકૈર્ ઇતિ ॥

આસીચ્ ચ મમ કસ્માન્ માં કૌલટેયઃ ક્ષિપત્ય્ અયમ્
યો ઽહં ત્રૈલોક્યસારેણ પણેન પણવાન્ ઇતિ ॥

અથ નિક્ષિપ્ય સક્રોધં યૌષ્માકં ભૂષણં ભુવિ
એહિ દીવ્યાવ મિત્રેતિ તમ્ અહં ધૂર્તમ્ ઉક્તવાન્ ॥

સ ચ ધૂર્તૈર્ અલંકારઃ પ્રસર્પદ્બહલપ્રભઃ
દૃષ્ટસ્ તૃષ્ણાવિશાલાક્ષૈઃ પતંગૈર્ ઇવ પાવકઃ ॥

અથાસૌ ક્રોધલોભાભ્યામ્ અક્ષધૂર્તઃ પ્રતારિતઃ
મયા સહ સસંરમ્ભમ્ અક્ષાન્ આરબ્ધ દેવિતુમ્ ॥

તેન ચાહં ત્રિભિઃ પાતૈર્ અનક્ષકુશલઃ કિલ
પ્રબુદ્ધૈર્ ગર્ધગૃદ્ધેન સહસ્રત્રિતયં જિતઃ ॥

તતસ્ તત્ સકૃદ્ ઉન્મોચ્ય સહસ્રત્રિતયં મયા
લક્ષમ્ એકેન પાતેન જિતઃ સ કિતવાધમઃ ॥

વિજયાજ્ જૃમ્ભિતોત્સાહઃ શઙ્કિતશ્ ચ પરાજયાત્
ન વિરન્તું ન વા રન્તુમ્ અસાવ્ અશકદ્ આકુલઃ ॥

દીવ્ય વા દેહિ વા લક્ષં સૌમ્યેતિ ચ મયોદિતઃ
વૈલક્ષ્યાદ્ ઘટ્ટયન્ન્ અક્ષાન્ ન કિંચિત્ પ્રતિપન્નવાન્ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે ભૃત્યં સ્વમ્ અવોચત્ પુનર્વસુઃ
કિતવો ઽયમ્ ઇદં લક્ષમ્ અચલં દાપ્યતામ્ ઇતિ ॥

માં ચાયં સ્વં ગૃહં નીત્વા હર્ષાદ્ ઋજુતનૂરુહઃ
તથા પૂજિતવાન્ દેવં હરં દત્તવરં યથા ॥

માં ચાવોચદ્ ધનં યત્ તદ્ ભવદ્ભિઃ કિતવાર્જિતમ્
તદ્ ઉદ્ગ્રાહ્યેદમ્ આનીતં લક્ષં તે ગૃહ્યતામ્ ઇતિ ॥

મયાપ્ય્ ઉક્તમ્ ઉપાન્તે યદ્ દ્રવિણં ત્વત્પરિગ્રહાત્
સાધિતં ભવતા યચ્ ચ તસ્ય સ્વામી ભવાન્ ઇતિ ॥

ઉક્તં ચાનેન યન્ નામ યુષ્માભિઃ સ્વયમ્ અર્જિતમ્
સ્વામિનો યૂયમ્ એવાસ્ય ધનસ્યેત્ય્ અત્ર કા કથા ॥

યદ્ અપીદં મયાવાપ્તં યુષ્મત્સ્વામિકમ્ એવ તત્
અધિગચ્છતિ યદ્ દાસો ભર્તુર્ એવ હિ તદ્ ધનમ્ ॥

યચ્ ચ પૃચ્છામિ તન્ મહ્યં પ્રસાદે સતિ કથ્યતામ્
ભૂતલં યૂયમ્ આયાતાઃ કિં નિમિત્તં ત્રિપિષ્ટપાત્ ॥

મન્યે સત્ય્ અપિ દેવત્વે ભવદ્ભિઃ ક્રીડયાહૃતૈઃ
આકારાન્તરનિર્માણં નાત્યન્તમ્ અનુશીલિતમ્ ॥

તથા ચ વર્ણસંસ્થાન કલાવિજ્ઞાનસંપદઃ
દૃષ્ટાઃ કેન મનુષ્યેષુ યાદૃશો ભવતામ્ ઇતિ ॥

તેન યત્ સત્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે દુઃખમ્ આશિતવાન્ અહમ્
દૂરેણ હ્ય્ અતિનિન્દાયા દુઃખહેતુર્ અતિસ્તુતિઃ ॥

વારાણસીપ્રવેશેષુ પ્રતીહારાય પૃચ્છતે
યન્ મયા કાર્યમ્ આખ્યાતં તદ્ એવાસ્મૈ નિવેદિતમ્ ॥

અથાનેનોક્તમ્ આશ્ચર્યં જ્યેષ્ઠસ્ય જગતાં ગુણૈઃ
ત્વાદૃશસ્યાપિ યો જ્યેષ્ઠઃ કીદૃશઃ સ ભવિષ્યતિ ॥

કિં વાનેન વિમર્દેન જ્યેષ્ઠસ્ તિષ્ઠતિ યત્ર સઃ
સર્વતીર્થાધિકે દેશે તં પ્રાપયત મામ્ ઇતિ ॥

અથૈનમ્ અહમ્ આદાય ગતવાન્ ભવદન્તિકમ્
યચ્ ચોત્તરમ્ અતસ્ તત્ર પ્રત્યક્ષં ભવતામ્ અપિ ॥

ઇતિ ક્ષિપ્રમ્ અયં લબ્ધો મયા વઃ પરિચારકઃ
ન હિંસન્તિ ન સર્વત્ર શ્રિયઃ પુણ્યવતામ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તમ્ ઉક્તવાન્ અસ્મિ વિપદસ્ તેન દુર્લભાઃ
ફલં સુચરિતસ્યૈવ હૃદયં યસ્ય ગોમુખઃ ॥

કિં તુ સંશ્રયમાત્રેણ પીડનીયઃ પુનર્વસુઃ
પરાન્નં હિ વૃથાભુક્તં દુઃખાયૈવ સતામ્ ઇતિ ॥

એવમાદિભિર્ આલાપૈર્ અર્ધમ્ અર્ધં ચ નિદ્રયા
નીતવાન્ અસ્મિ યામિન્યાઃ પ્રાતશ્ ચાગાત્ પુનર્વસુઃ ॥

તં ચ વન્દિતમત્પાદમ્ અવોચદ્ ઇતિ ગોમુખઃ
બલ્લવઃ કુશલઃ કશ્ચિત્ કુતશ્ચન ગવેષ્યતામ્ ॥

ત્વદન્યસ્ય ગૃહે નાન્નમ્ અર્યજ્યેષ્ઠેન સેવિતમ્
પરપાકનિવૃત્તા હિ સાધુવૃત્તા દ્વિજાતયઃ ॥

આદરારાધિતશ્ ચાયં ત્વદીયં પરિભુક્તવાન્
આરાધનાનુરોધો હિ ચરિતં મહતામ્ ઇતિ ॥

પ્રત્યાખ્યાનવિચિત્તસ્ તુ તમ્ આહ સ્મ પુનર્વસુઃ
યદ્ય્ એવં જગદીશાનાં કિં નાસ્તિ ભવતામ્ ઇતિ ॥

અચિરાચ્ ચ તદાનીતૌ સંભાવ્યગુણસંપદૌ
આકારક્ષિપ્તનાસત્યાવ્ અપશ્યં પુરુષૌ પુરઃ ॥

તૌ ચ માં ચિરમ્ આલોક્ય વદનં ચ પરસ્પરમ્
પ્રસાર્ય સભુજાન્ પાદાઞ્ જયેત્ય્ ઉક્ત્વા ભુવં ગતૌ ॥

તૌ ચાહૂય મયાયાતૌ સ્પૃષ્ટપૃષ્ઠૌ સભાજિતૌ
વન્દિત્વા પુનર્ અબ્રૂતાં બ્રૂત કિં ક્રિયતામ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તૌ ગોમુખેનોક્તૌ ભવન્તૌ કિલ બલ્લવૌ
સત્યં ચેદ્ ઇદમ્ આર્યસ્ય પાકઃ સંસાધ્યતામ્ ઇતિ ॥

તૌ ચ પ્રીતૌ પ્રતિજ્ઞાય નિકર્ત્ય નખમૂર્ધજાન્
સ્નાતૌ સોષ્ણીષમૂર્ધાનૌ મહાનસમ્ અગચ્છતામ્ ॥

અથ વા તિષ્ઠતિ વ્યાસઃ સમાસઃ શ્રૂયતામ્ અયમ્
સર્વા તાભ્યામ્ અપૂર્વેવ પ્રક્રિયા સંપ્રસારિતા ॥

યાવત્યા ચાપરઃ સ્થાલીમ્ અધિશ્રયતિ બલ્લવઃ
તાવત્યા વેલયા તાભ્યાં પાક એવ સમાપિતઃ ॥

તતો નિર્વર્તિતસ્નાન દેવતાનલતર્પણઃ
આહારસ્થાનમ્ અધ્યાસિ વિપ્રપઙ્ક્તિનિરન્તરમ્ ॥

પઞ્ચ તિત્તિરયઃ પક્વાશ્ ચત્વારઃ કુક્કુટા ઇતિ
આહારો યૈઃ પ્રશસ્તસ્ તૈર્ અશિતં પ્રાકૃતાશનમ્ ॥

આહારં યદિ સેવેરન્ સકૃત્ તમ્ અમૃતાશનમ્
સમુત્સૃષ્ટામૃતાહારા ભવેયુર્ નામરાસ્ તદા ॥

તતઃ સમાપિતાહારઃ કર્ણે ગોમુખમ્ અબ્રવમ્
સૂદાભ્યાં ભુક્તભક્તાભ્યામ્ અયુતં દીયતામ્ ઇતિ ॥

સ ગત્વા સહિતસ્ તાભ્યાં ચિરાચ્ ચાગત્ય કેવલઃ
સ્મિતસંસૂચિતપ્રીતિર્ ઉપાક્રમત ભાષિતુમ્ ॥

મયા યાવ્ ઉદિતાવ્ એતૌ ન યૂવામ્ એતદ્ અર્હથ
અવસ્થાસાદૃશં કિં તુ યત્ કિંચિદ્ ગૃહ્યતામ્ ઇતિ ॥

તયોર્ એકતરેણાથ ભર્તુર્ દૌઃસ્થિત્યવર્તિનઃ
ન યુક્તં ધનમ્ આદાતુમ્ આવાભ્યામ્ ઇતિ ભાષિતમ્ ॥

સ ક્રુદ્ધેનેતરેણોક્તો ધિક્ ત્વાં દીનતરાશયમ્
જિતત્રૈલોક્યવિત્તેશં વિત્તેશં યો ઽનુકમ્પસે ॥

મહાપદ્મસહસ્રાણિ યત્ પ્રસાદાદ્ વિમાનિનામ્
સુસ્થિતાનિ ભવિષ્યન્તિ દૌઃસ્થિત્યં તસ્ય કીદૃશમ્ ॥

પ્રયચ્છત્ય્ અયુતં યશ્ ચ પાકસ્યૈકસ્ય નિષ્ક્રયમ્
દુઃસ્થિતસ્ તાદૃશો યસ્ય સુસ્થિતસ્ તસ્ય કીદૃશઃ ॥

એવમાદિ બ્રુવન્ન્ એવ સ માલ્યમ્ ઇવ તદ્ ધનમ્
ધારયિત્વા ક્ષણં મૂર્ધ્ના પ્રસ્થાય પ્રાપ્તવાન્ ગૃહમ્ ॥

અથૈનં પૃષ્ટવાન્ અસ્મિ પટુકૌતૂહલાકુલઃ
દિવ્યમ્ ઐશ્વર્યમ્ આગામિ કથં વેદ ભવાન્ ઇતિ ॥

તતસ્ તેનોક્તમ્ અસ્યૈવ બ્રહ્મદત્તસ્ય ભૂપતેઃ
શતયજ્ઞાધિકશ્રીકઃ પઞ્ચયજ્ઞઃ પિતાભવત્ ॥

ચિકિત્સાસૂદશાસ્ત્રજ્ઞઃ શિલ્પિત્વે ઽપ્ય્ અશઠો ઽભવત્
દ્વિતીય ઇવ તસ્યાત્મા દેવવાન્ ઇતિ બલ્લવઃ ॥

શરીરમ્ એતદ્ આયત્તં મમેતિ કૃતબુદ્ધિના
રાજ્ઞા તસ્મૈ સ્વરાજ્યસ્ય દશમો ઽંશઃ પ્રકલ્પિતઃ ॥

નન્દોપનન્દનામાનૌ તસ્ય સૂદપતેઃ સુતૌ
ઈદૃશાકારવિજ્ઞાનાવ્ આવામ્ એવ ચ વિદ્ધિ તૌ ॥

બાલાભ્યામ્ એવ ચાવાભ્યાં સૂદશાસ્ત્રચિકિત્સિતે
સહજ્ઞાનપ્રયોગાભ્યાં કુલવિદ્યેતિ શિક્ષિતે ॥

એકદા નૌ પિતાવોચત્ પુત્રકૌ શૃણુતં હિતમ્
શ્રોતારં ગુરુવાક્યાનાં ન સ્પૃશન્તિ વિપત્તયઃ ॥

પદવાક્યપ્રમાણાનિ કાવ્યાનિ વિવિધાનિ ચ
ભવદ્ભ્યાં શિક્ષિતવ્યાનિ ચિત્રાદિશ્ ચ કલાગણઃ ॥

કદાચિદ્ અજિતં જેતું યાતો યાતવ્યમણ્ડલમ્
શાસ્ત્રકાવ્યકથાલાપૈર્ વિનોદં પ્રભુર્ ઇચ્છતિ ॥

વિજ્ઞાય તુ તદાસ્થાનમ્ અસંનિહિતપણ્ડિતમ્
વિનોદં તસ્ય કુર્યાતં શાસ્ત્રાલાપાદિભિર્ યુવામ્ ॥

પ્રગલ્ભાઃ પ્રતિભાવન્તો બહુવૃત્તાન્તપણ્ડિતાઃ
પ્રકાશિતમનોવૃત્તૈર્ ભૃત્યાઃ ક્રીડન્તિ ભર્તૃભિઃ ॥

એકવિદ્યઃ પુનસ્ તત્ર પ્રગલ્ભો ઽપિ તપસ્વિકઃ
સ્વવિદ્યાલાપપર્યાય ખિન્નશ્ ચિરમ્ ઉદીક્ષતે ॥

અભ્યસ્તબહુવિદ્યશ્ ચ નિર્વિપર્યાયમાનસઃ
ગતસંશયદુઃખત્વાત્ સુખિનાં પરમેશ્વરઃ ॥

ઉત્સાહેન ચ શિક્ષેથામ્ આયુરૈશ્વર્યલક્ષણમ્
દીર્ઘાયુર્ વિત્તવન્તો હિ સંસેવ્યાઃ સેવકૈર્ ઇતિ ॥

તચ્ ચ પિત્રાજ્ઞયાશેષમ્ આવાભ્યામ્ અનુશીલિતમ્
રમ્યાસ્વાદં ચ પથ્યં ચ કો ઽવમન્યેત ભેષજમ્ ॥

તદ્ વિદ્યાધરચક્રસ્ય ચક્રવર્તી ભવિષ્યતિ
જ્યૈષ્ઠચન્દ્રસહસ્રાંશુ દીર્ઘાયુશ્ ચેતિ નૌ મતિઃ ॥

તેન પ્રસારિતાઙ્ગાભ્યામ્ આવાભ્યામ્ એષ વન્દિતઃ
ન હિ વન્દનસામાન્યમ્ અર્હન્તિ બહુવન્દિતાઃ ॥

બહવો હીહ તિષ્ઠન્તિ બ્રાહ્મણાસ્ તીર્થકુક્કુટાઃ
શિરઃસ્પન્દનમાત્રેણ તાન્ આવાં પૂજયાવહે ॥

તસ્માદ્ યસ્માદ્ અસઙ્ગેન સર્વત્રાગમચક્ષુષા
જ્યેષ્ઠસ્ય દૃષ્ટમ્ ઐશ્વર્યમ્ અતઃ શ્રદ્ધીયતામ્ ઇતિ ॥

પ્રજ્ઞપ્તિકૌશિકસુતપ્રમુખૈર્ ઉક્તં નન્દસ્ય નિશ્ચિતતરં વચનાત્ તદ્ આસીત્
ભાવં હિ સંશયતમઃ પટલાપિનદ્ધમ્ ઉદ્ભાવયન્ત્ય્ અવિતથા વચનપ્રદીપાઃ ॥