Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 20

iti śeṣaṃ vasantasya tanupāṭalakuṅmalam
divasāṃś ca nayāmi sma subhagānilacandanān ||

ekadā dattakenāham āgatya hasatoditaḥ
aryaputra vicitraṃ vaḥ krīḍāsthānam upāgatam ||

rājamārge mayā dṛṣṭā vṛddhā strī bhāsvaraprabhā
nāgarair devi devīti vandyamānā varārthibhiḥ ||

sā cāha prabhavantīva dāraka pratigṛhyatām
tava bhartre mayā dattā kanyājinavatīti mām ||

uktā sā ca mayā devi bhṛtyatvāt paravān aham
dṛṣṭvā svāminam āyāmi tat kṣaṇaṃ kṣamyatām iti ||

sa mayoktas tayā sākaṃ hasantaḥ sukham āsmahe
tenāgacchatu sātraiva madvacaś cedam ucyatām ||

bahūn saṃpṛcchya kanyāyāḥ kāryau dānapratigrahau
praṣṭavyāḥ santi cāsmākaṃ tāvat pṛcchāmi tān aham ||

anyac cāgamyatām etad gṛhaṃ yadi na duṣyati
tvādṛśātithisatkāraḥ kāraṇaṃ śreyasām iti ||

tataḥ prasthāpito gatvā pratyāgatya ca dattakaḥ
mām abhāṣata bhāratyā gambhīrabhayagarbhayā ||

yuṣmatsaṃdeśam ākarṇya tayoktaṃ bhīmahāsayā
aho mahākulīnānām ācāraḥ sādhusevinām ||

kim atrodayano rājā praṣṭavyaḥ suhṛdā tava
devī vāsavadattā vā kiṃ vā magadhavaṃśajā ||

rumaṇvadādayaḥ kiṃ vā kiṃ vā hariśikhādayaḥ
āha yat santi me kecit tāvat pṛcchāmi tān iti ||

ājñāpayati yac caiṣa mām ihāgamyatām iti
kim evam apamānyante guravo gurusevibhiḥ ||

atha vā kim ahaṃ tasya samīpaṃ kim asau mama
acirād yāsyatīty etat sa evānubhaviṣyati ||

ity uktvā niścarantībhir jvālāmālābhir ānanāt
dagdhvā campaikadeśaṃ sā maholkeva tirohitā ||

mama tv āsīd vidagdheyaṃ vṛddhā vipraśnikā dhruvam
indrajālābhiyuktā vā māyākārī bhaved iti ||

bharadvājasutāyās tu tīvraḥ saṃtrāsakāraṇaḥ
asmaddhṛdayasaṃtāpī paritāpajvaro 'bhavat ||

mṛṇālānilamuktālī jalārdrapaṭacandanaiḥ
asmadaṅgapariśvaṅgair nāsyās tāpo nyavartata ||

tataḥ śakradhanuḥsampā balākācakralāñchanaiḥ
nirambudāmbaracchāyaiś channam ambaram ambudaiḥ ||

saṃtāpam apanetuṃ ca sāsāraiḥ paścimānilaiḥ
samārohāma harmyasya sāndraśubhrasudhaṃ śiraḥ ||

tatrāruddhapraṇālādi dāsīdasottarāmbaraiḥ
pāścātyamarudādyoti jaḍaṃ jalam adhārayam ||

tatrānyeṣām uromātre majjantaḥ kubjavāmanāḥ
śanakaiḥ śāntasaṃtāpāṃ bhāradvājīm ahāsayat ||

iti naḥ krīḍato dṛṣṭvā prāsādāgramahāhrade
jale rantum ivoṣṇāṃśuḥ prāviśat paścimārṇavam ||

bharadvājatanūjā tu niṣevya śiśiraṃ ciram
praśāntāgantusaṃtāpā śītapīḍāturābhavat ||

tām urobāhuvāsobhiḥ samācchādya nirantaram
viśītāṃ kṛtavān asmi tāpaśītāpahāribhiḥ ||

apanītapidhānaiś ca praṇālair makarānanaiḥ
prāsādāt prāsravat toyaṃ sumeror iva nirjharaiḥ ||

prakīrṇasalilakrīḍā pīḍanacchinnabhūṣaṇam
munipītāmbudhicchāyaṃ harmyāgraṃ tad adṛśyata ||

tasminn abhinavāmbhoda kumbhāmbhaḥkṣālanāmale
dānaiḥ paricarāmi sma samānaiḥ paricārakān ||

iti kānte triyāmādau gamite mānitapriyaḥ
upāyi prabalāṃ nidrāṃ sukhaduḥkhābhibhāvinīm ||

yāte ca kṣaṇadāpāde kaṭhorasparśabodhitaḥ
gambhīrekṣaṇam adrākṣaṃ naraṃ vyāttāsyakandaram ||

anumāya ca taṃ pretaṃ mantragarbham upāgatam
kvāpi māṃ netum icchantaṃ netum aicchaṃ yamālayam ||

bharadvājātmajā trastā mā sma nidrāṃ jahād iti
na taṃ tatra nihanmi sma bhīṣaṇāraṭiśaṅkitaḥ ||

tuṣārajaḍam āropya svapṛṣṭaṃ kāṣṭhaniṣṭhuram
sa māṃ sopānamārgeṇa prāsādāgrād avātarat ||

tatprabhāvāc ca nidrāndhāḥ suptā jāgarikāḥ kṣitau
kakṣārakṣās tam adrākṣur na niryāntam acetanāḥ ||

niṣkrāntaś ca parāvṛtya kakṣādvāraṃ yad aikṣata
kavāṭasaṃpuṭas tatra śanair aghaṭayat svayam ||

gṛhād dūram atītaś ca jānubhyāṃ tam atāḍayam
prahāraḥ sa tu me jāto jānupīḍāprayojanaḥ ||

yac ca kiṃcid ahaṃ draṣṭum aicchaṃ paṭukutūhalaḥ
kulaputraḥ sa tatra sma kiṃcit kālaṃ na gacchati ||

āśākāśaviśālāsu viśikhāsu prasāritāḥ
apaśyaṃ dvīpināṃ kṛttīs tathedam abhavan mama ||

etāvanti kutaḥ santi dvīpicarmāṇi kānane
āstīrṇāni kim arthaṃ vā kenāpi viśikhāsv iti ||

yāvat prāsādam ālābhyo jālavātāyanacyutaiḥ
saṃtatair vitatā rathyā pradīpārciḥkadambakaiḥ ||

apanītavitarkaś ca tair gataḥ stokam antaram
prāsāde kvacid aśrauṣaṃ vacaḥ kasyāpi kāminaḥ ||

ayi candraka kiṃ śeṣe nanu bhrātar vibudhyatām
nākarṇayasi kūjantam ulūkaṃ subhagadhvanim ||

asmai daśasahasrāṇi dīyantāṃ bhūṣaṇāni ca
ayaṃ naḥ sukhahetūnām agraṇīḥ suhṛdām iti ||

anantaraṃ ca sāraṅga dardūrāmbhodabandhunā
utkaṇṭhāgarbhakaṇṭhena nīlakaṇṭhena kūjitam ||

tataḥ kāmī jvalatkrodhaś candrakaṃ caṇḍam abravīt
duṣṭasya caṭakasyāsya mastakaś chidyatām iti ||

mayā tarkayatā cedaṃ viruddham iti niścitam
ājñātam anayor nyāyye saṃmānanavimānane ||

bhāryā nāgarakasyāsya parasaṃkrāntamānasā
ekaparyaṅkasuptāpi suptā bhartuḥ parāṅmukhī ||

tayolūkadhvaniṃ śrutvā bhīrunārīvibhīṣaṇam
trastayātaḥ parāvṛtya gāḍham āliṅgitaḥ patiḥ ||

tato viraktabhāryeṇa bhāryāraktena cāmunā
ulūkabhayapūrvo 'pi kāntāśleṣo 'bhinanditaḥ ||

tena pūjām ulūkasya suhṛdaḥ kṛtavān ayam
yenāsya vimukhī kāntā trāsād abhimukhī kṛtā ||

śrutvā ca śikhinaḥ kekāḥ kāntotkaṇṭhāvidhāyinīḥ
patyuḥ kaṇṭhaṃ parityajya sthitā bhūyaḥ parāṅmukhī ||

tenānena mayūrasya mastakaś chedito ruṣā
yenāsyābhimukhī kāntā kūjatā vimukhī kṛtā ||

athātītya tam uddeśam aśrauṣaṃ madaviddhayoḥ
kṛtanigrahayor vācaṃ kulaṭāviṭayor yathā ||

manoghrāṇaharā gandhā yayā pratanutuṅgayā
āghrātā mama sā nāsā tvatkṛte vikṛtā kṛtā ||

kartarīpāśasaṃkāśau purā maṇḍitakuṇḍalau
karṇau mama tathā bhūtau bhavatāṃ bhavato yathā ||

sāham evaṃvidhā jātā vipralabdhā khalu tvayā
kṛtaghna tvam apīdānīm avajānāsi mām iti ||

athāvocat patis tasyāḥ kiṃ māṃ indasi nandini
mayāpi nanu yat prāptaṃ tvadarthaṃ tan na dṛśyate ||

devāḥ kusumadhūpādyaiḥ pitaraḥ piṇḍavāribhiḥ
samastās tarpitā yena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ ||

śūrādhiṣṭhitapṛṣṭhānāṃ cūrṇitapratidantinām
yena cāsisanāthena nikṛttāḥ kariṇāṃ karāḥ ||

pṛthulāḥ komalās tuṅgāḥ pīnāḥ satkṛtacandanāḥ
ātmaśeṣaparastrīṇāṃ yena bhuktāḥ payodharāḥ ||

sa me vāmetaraḥ pāṇiḥ phullatāmarasāruṇaḥ
kṛttaḥ śastreṇa saṃdhānād bandhanād iva pallavaḥ ||

adhunā vāmapādasya śṛṇu caṇḍi parākramam
yena krāntā samudrāntā tīrthasnānāya medinī ||

yena cāntaḥpurārakṣa parikṣiptena līlayā
vapraprākāraparikhāḥ śatakṛtvo vilaṅghitāḥ ||

so 'yaṃ mārutasaṃcāras tāmras tuṅganakhāṅguliḥ
pādo me yādṛśo jātas tādṛśaḥ kasya kathyatām ||

atha vā yaḥ samudrasya tulayā tulayej jalam
sa guṇān pāṇipādasya gaṇayen mandadhīr girā ||

sarvathā dhig adhīraṃ māṃ yas tvādṛśyāḥ striyaḥ puraḥ
ātmanaḥ pāṇipādasya praśaṃsāmi guṇān iti ||

athānyatra śṛṇomi sma pādaḥ ślokasya śobhanaḥ
āgatas taṃ likhāmy āśu datta me vartikām iti ||

evaṃ cānantavṛttāntaṃ campāṃ paśyan kutūhalī
āgacchaṃ nagarīdvāram uttaraṃ pretavāhanaḥ ||

mama tv āsīn na mām eṣa gataprāṇo jighāṃsati
uttareṇa hi nīyante na dvāreṇa jighāṃsitum ||

cintayann iti niryātaḥ prākāraṃ samayā vrajan
kṣīṇamāṃsakam adrākṣaṃ bālakaṃ gatajīvakam ||

athācintayam ālokya kṣaṇaṃ bālacikitsitam
śoṣitaḥ śuṣkaraivatyā varāko 'yaṃ mṛtaḥ śiśuḥ ||

yadi jīvantam adrakṣyaṃ likhitvā maṇḍalaṃ tataḥ
atrāsye maraṇād enam iṣṭvā krūragrahān iti ||

dṛṣṭavān asmi cānyatra citravastravibhūṣaṇam
puruṣaṃ proṣitaprāṇam athedam abhavan mama ||

rajjuśastrāgnipānīya jarājvaragarakṣudhām
nāyam anyatamenāpi kena nāma mṛto bhavet ||

aye nūnam ayaṃ kāmī kāmayitvānyakāminīm
nidrāsukham upāsīnaḥ pratibuddhaḥ pipāsitaḥ ||

sukhasupteti cānena na sā strī pratibodhitā
gavākṣasthodapātrastham udakaṃ pītam ātmanā ||

apanītapidhānaṃ ca dṛṣṭvā taj jalabhājanam
svaviṣānaladāhāndhaḥ praviṣṭaḥ prāg bhujaṃgamaḥ ||

tena tadviṣam udgīrṇaṃ tena tad dūṣitaṃ jalam
tena pītena mūḍho 'yaṃ sadyaḥ prāṇair viyojitaḥ ||

tasyāś ca parakāminyā dārikābhiḥ sasaṃbhramam
prākāraśṛṅgarandhreṇa nikṣiptaḥ parikhātaṭe ||

amṛto yadi dṛṣṭaḥ syāj jīvitaḥ syād ayaṃ mayā
mantramaṇḍalamudrāṇām upāṃśusmaraṇād iti ||

athānyatrāham adrākṣaṃ ninditāsurakanyakām
aśokaśākhiśākhāyām udbaddhāṃ kām api striyam ||

aṅgaiḥ kusumasindūra kuṅkumālaktakojjvalaiḥ
nīlārdhorukasaṃvīta viśālajaghanasthalām ||

nikṣiptaṃ ca tayādūraṃ karacchuritacandrikam
cīnapaṭṭāṃśukanyastam anarghyaṃ ratnamaṇḍanam ||

kim artham anayā straiṇaṃ kṛtaṃ sāhasam ity aham
parāmṛśya bahūn pakṣān idaṃ niścitavān dhiyā ||

iyaṃ pativratā yoṣin nūnaṃ bhartuś ca vallabhā
na vimānitavān etāṃ patiḥ parihasann api ||

tena suptena mattena jijñāsākupitena vā
gṛhītaṃ nāma kasyāścit pramadāyāḥ pramādinā ||

tena cāśrutapūrveṇa vajrapātapramāthinā
gāḍhaṃ tāḍitayā krūraṃ kṛtaṃ karmedam etayā ||

sarvathā putradārāṇāṃ pitābhartṛsamo ripuḥ
nāsti yas tānitasnehāl lālayaty eva kevalam ||

varaṃ cātitiraskāro bālānāṃ nātilālanā
dṛśyante hy avasīdanto dhīmanto 'py atilālitāḥ ||

vasanābharaṇaṃ yac ca bhūtale svayam ujjhitam
tat taskarakarasparśa parihārārtham etayā ||

niścaurā cedṛśī campā yan merugurur apy ayam
alaṃkāro 'py asatkāraḥ saṃkāra iva dṛśyate ||

etāni cānyāni ca nāgarāṇāṃ paśyan vicitrāṇi viceṣṭitāni
citānalālokahṛtāndhakāram agaccham ujjīvajanādhivāsam ||

athāpaśyaṃ śivās tatra trāsitāḥ piśitāśinīḥ
dīnabhīṣaṇaphetkārāḥ kukkuraiḥ kharabukkitaiḥ ||

ujjhitāmbaram udbāhu prakīrṇakacasaṃcayam
paritaḥ kuṇapaṃ nṛtyaḍ ḍākinīmaṇḍalaṃ kvacit ||

kvacit puruṣam utkhaḍgam upāttaghaṭakarparam
mahāmāṃsaṃ mahāsattvāḥ krīyatām iti vādinam ||

saśastrapuruṣavrāta rakṣitāśācatuṣṭayam
sādhakaṃ siddhinistriṃśam utpatantaṃ nabhaḥ kvacit ||

ityādibahuvṛttāntaṃ paśyatā pretaketakam
yātrāṃ yā gacchatā dṛṣṭā sā dṛṣṭā sthavirā mayā ||

vaṭamūle citāvahnau vāmahastārpitasruvā
haṃkārāntena mantreṇa juhvatī naraśoṇitam ||

taṃ ca pretam asau dṛṣṭvā sādhitādeśam āgatam
guruharṣavi/ālākṣī karmaśeṣaṃ samāpayat ||

taṃ ca dattārghasatkāram avocat kṛtakarmaṇe
svāgataṃ candravaktrāya kumāro mucyatām iti ||

mama tv āsīd aho kaṣṭā candramasyāpad āgatā
yena kākamukhasyāsya mukham etena tulyate ||

sa tu māṃ śanakair muktvā bāhujaṅghaṃ prasārya ca
dakṣiṇābhimukhas tāram āraṭyāpatitaḥ kṣitau ||

atha mātaṅgavṛddhā mām avocad dattaviṣṭarā
śmaśānam āgato 'smīti khedaṃ mā manaso gamaḥ ||

śmaśāne bhagavān rudraḥ sarudrāṇīvināyakaḥ
samātṛpramathānīkas trisaṃdhyaṃ saṃnidhīyate ||

yatra rudraḥ surās tatra sarve haripuraḥsarāḥ
na hy anyatra tuṣārāṃśur anyatrāsya marīcayaḥ ||

mokṣasvargārthakāmāś ca śrūyante bahavo dvijāḥ
prāptāḥ pretavane siddhiṃ tasmān nedam amaṅgalam ||

yadarthaṃ tvaṃ mamānītas tad etat saṃniśāmyatām
na hi niṣkāraṇaḥ khedas tvādṛśām upapadyate ||

āsīn mātaṅganāthendraḥ kṣuṇṇaśatrur mataṅgajaḥ
śarīrīva mahadbāhor mahāsiṃhaḥ patir mama ||

ahaṃ dhanamatī nāma mantraśaktiś ca yā mama
sā dineṣu gamiṣyatsu vijñātā bhavatā svayam ||

caṇḍasiṃhaṃ mahāsiṃhaḥ putram utpādya niṣṭhitaḥ
phalabhāram ivānantaṃ dhanaḥ kusumasaṃcayaḥ ||

sutājinavatī nāma caṇḍasiṃhasya kanyakā
rātriṃ divam asūyanti yasyai tridaśakanyakāḥ ||

tayā mahāsaroyātrām asmābhiḥ saha yātayā
bhāradvājīdvitīyas tvaṃ dṛṣṭaḥ pravahaṇāśritaḥ ||

athāvasthābhavat tasyāḥ kāpi durjñānakāraṇā
durlabhe bhavati strīṇāṃ dṛṣṭe tvādṛśi yādṛśī ||

sakhībhir anuyuktāsau bahuśaḥ kleśakāraṇam
yadā nākathayaj jñātā mantraśaktyā mayā tadā ||

prārthanābhaṅgajaṃ duḥkham asaṃcintya svayaṃ mayā
pautryāḥ prāṇaparitrāṇaṃ kariṣyantyā bhavān vṛtaḥ ||

dīrghāyuṣā yadā cāhaṃ paribhūtā tathā tvayā
sādhayitvā tathā pretaṃ tvam ihānāyito mayā ||

tenājinavatīṃ tubhyaṃ prayacchāmi balād api
mālām adhārayanto 'pi labhante hi divaukasaḥ ||

sātha paścānmukhī sthitvā pautrīm ehīty abhāṣata
athādṛśyata tatraiva sāpy anāgatm āgatā ||

cedivatseśadāyādaṃ mayā mantrair vaśīkṛtam
varaṃ pāṇau gṛhāṇeti tām avocat pitāmahī ||

madīyaṃ ca tadīyena svinnaṃ svinnena pāṇinā
sphurantaṃ sphuratāgṛhṇād dakṣiṇaṃ dakṣiṇena sā ||

tasyāḥ kararucā tāmre dṛṣṭapātaiḥ sitāsitaiḥ
apaśyaṃ kuṅkumābhe 'pi svakare varṇasaṃkaram ||

atha mām avadad vṛddhā śvaśuro dṛśyatām iti
tatas tām avadaṃ devi jano 'yaṃ paravān iti ||

tataḥ puruṣam adrākṣam arkamaṇḍalabhāsuram
āvartayantam utkāntiṃ candrakāntākṣamaṇḍalam ||

dhanamatyā mamākhyātam ayaṃ vidyādhareśvaraḥ
gaurimuṇḍo mahāgaurīm ārādhayitum icchati ||

vyālakāṅgārakau cāsya bhrātārau paricārakau
yāv etau pārśvayor asya bhujāv iva mahābalau ||

yenāmitagatir baddhaḥ kadambe mocitas tvayā
so 'yam aṅgārako yo 'sau jahāra kusumālikām ||

ārabhya ca tataḥ kālād gaurimuṇḍaḥ sahānujaḥ
dviṣantam antaraṃ prāpya bhavantaṃ hantum icchati ||

tena mānasavegaś ca gaurimuṇḍādayaś ca te
anantāś ca mahāntaś ca bhaviṣyantaś ca śatravaḥ ||

pramattam asahāyaṃ ca divyasāmarthyadurgatam
tvām etadviparītāriṃ pāntu devagurudvijāḥ ||

tan nāyaṃ tava saṃbandhaḥ kanyāmātraprayojanaḥ
caṇḍasiṃhasahāyo 'pi mahad asya prayojanam ||

mama tv abhūd abhūn mitram eko 'mitagatir mama
idānīṃ caṇḍasiṃho 'pi sumahābalamātṛkaḥ ||

iti saṃkalpayann eva chāyācchuritacandrikam
vimānam aham adrākṣam avarūḍhaṃ vihāyasaḥ ||

gacchatāpi sthireṇeva tena mānasaraṃhasā
kham agacchann ivāgacchaṃ vahaneneva sāgaram ||

athāpaśyaṃ vimānasya dūrād avanimaṇḍalam
lokālokādiparyantam ādarśaparimaṇḍalam ||

idam īdṛśam ākāśam anāvaraṇam īkṣyate
sa tu nāsti pradeśo 'sya yo vimānair anāvṛtaḥ ||

apsaraḥśatasaṃbādhaṃ sakrīḍāgiriniṣkuṭam
nikṛṣṭasyāpi devasya vimānaṃ yojanāyatam ||

so 'ham evam anantāni kāntimanti mahānti ca
gacchāmi sma vimānāni paśyann āyānti yānti ca ||

kasminn api tato deśe kasyāpi śikhare gireḥ
kasyām api diśi sphītam adṛśyata puraḥ puram ||

tasmāc codapatad bhāsvad vimānaṃ vyāpnuvan nabhaḥ
śṛṅgāt prāgacalasyeva sahasrakaramaṇḍalam ||

māmakena vimānena saha tat samagacchata
śarīram iva mātaṅgyāḥ śarīreṇa nirantaram ||

kṛṣṇāṅgaśyāmatuṅgāṅgas tāmrāpāṅgāyatekṣaṇaḥ
āgamat puruṣas tasmāt prabhāva iva dehavān ||

tatas taṃ pratyabhijñāya dṛṣṭaṃ yātrāmahotsave
kathitaṃ dhanamatyāhaṃ caṇḍasiṃham avandiṣi ||

asau cānandajasveda stimitair uttanūruhaiḥ
aṅgair aṅgaṃ samāliṅgya snehādraiḥ karkaśair api ||

apasṛtya tato dūraṃ namayitvonnataṃ śiraḥ
jyogbhartar jaya deveti sa mām uktvedam abravīt ||

asmābhiḥ sevakaiḥ kāryam idaṃ yuṣmāsu bhartṛṣu
āliṅganaṃ tu bhartṝṇāṃ bhṛtyaiḥ paribhavo mahān ||

bālo 'pi nāvamantavyo jāmāteti bhavādṛśaḥ
mahatī devatā hy eṣā tvādṛgrūpeṇa tiṣṭhati ||

ityādi bahu tat tan māṃ yāvad eva vadaty asau
caṇḍasiṃhapuraṃ tāvat tumulotsavam āsadam ||

tasya kiṃ varṇyate yatra viśālaṃ viśikhātalam
citraṃ citrair mahāratnair indrāṇījaghanocitaiḥ ||

etena parikhāśāla prāsādasurasadmanām
avaśyādheyaśobhānām ākhyātaṃ rāmaṇīyakam ||

tasya kiṃ varṇyate yasya māṇavāḥ smitimānasāḥ
na stanyam api yāvante jananīr api bālakāḥ ||

tasya kiṃ varṇyate yatra paśupālasutair api
sakalāḥ sakalā vidyā mātṛkevānuśīlitāḥ ||

tasya kiṃ varṇyate yatra yoginām eva kevalam
prakṣayo na ca jāyante rathyāḥ prāsādasaṃkaṭāḥ ||

yena doṣeṇa saṃsārāt paritrasyanti mokṣavaḥ
sa tasmin mokṣaśāstreṣu śrūyate kapilādibhiḥ ||

yac ca dūṣitasaṃsārair vastudoṣair adūṣitam
akalmaṣaguṇāt tasmād ramaṇīyatamaṃ kutaḥ ||

na cedaṃ caṇḍasiṃhasya puram ekaṃ praśasyate
anyeṣām api siddhānām īdṛśāny adhikāny api ||

avaruhya ca bhūmiṣṭhāt tasmād ambaramandirāt
prāviśaṃ kanyakāgāraṃ hasitāmbaramandiram ||

tasmin parijano divyaiḥ prakārair mām upācarat
kim artham api cāhutā mātrājinavatī gatā ||

sā yadā tan niśāśeṣam uttaraṃ ca divāniśam
nāgataiva tad āsīn me tvarāturamater matiḥ ||

darśanasmitasaṃbhāṣā sparśanāliṅganādibhiḥ
samastair asamastaiś ca ramayanti priyāḥ priyān ||

kiraṇair indulekheva gataiva saha tair asau
aham apy eṣa tiṣṭhāmi duḥkhasaṃtaptamānasaḥ ||

tat kim etat kathaṃ nv etad ityādi bahu cintayan
vivāhavighnasaṃbhrāntam aikṣe sāntaḥpuraṃ puram ||

āsīc ca mama campāyāḥ preto mām anayan niśi
jyeṣṭhakṛṣṇacaturdaśyām ārdrasthe tārakāpatau ||

nūnam āṣāḍhaśuklādau pañcamyām uttarāsu ca
phalguṇīṣu vivāho 'yaṃ rājñā kārayitāvayoḥ ||

ayaṃ mahākulo rājā śrutismṛtiviśāradaḥ
tad brāhmeṇa vivāhena sūnoḥ saṃskāram icchati ||

upāsya caturaḥ kaṣṭān pāvakān iva vāsarān
tāṃ prāpaṃ kanyakām ante tapaḥsiddhim ivepsitām ||

ghanāghanāmbhodharajālakālīm adṛṣṭatārāgaṇarājabimbām
tayā saha prāvṛṣamāsi ramyām aśuklapakṣāntaniśām ivaikām ||

saikadā saparīvārā nibhṛtakranditadhvaniḥ
anuyuktā mayā kaccin nṛpaḥ kuśalavān iti ||

tayā tu pratiṣiddhāpi dārikā megharājikā
nivedayitum ārabdhā śrūyatāṃ bhartṛdāraka ||

pūrvaṃ vikaciko nāma svacchandaḥ khecarādhamaḥ
svais tyaktaḥ sāparādhatvāt kiṃcit kālam ihāsthitaḥ ||

kanyā sarvasya dṛśyeti tenāsau bhartṛdārikām
āsīnāṃ pitur utsaṅge dṛṣṭvā rājānam uktavān ||

duhitā tava yady eṣā tato mahyaṃ pradīyatām
madīyaguṇasaṃkhyā ca buddhaiva bhavatām iti ||

tenoktaṃ kena na jñātāḥ prasiddhā hi guṇās tava
kiṃ tu komalajanmeyaṃ prauḍhā tāvad bhavatv iti ||

tenāpy āmantrya rājānaṃ svadeśāya gamiṣyatā
āyoṣidbālagopālam ālāpaḥ śrāvitaḥ pure ||

rājñā mahyaṃ sasatkāraṃ dattājinavatī sutā
diṣṭyā vṛddhir bhavaty adya mameva bhavatām iti ||

sa bhartṛdārikāṃ śrutvā bhartṛdārakabhartṛkām
vismṛtopakṛtaḥ krodhād āha rājānam atrapaḥ ||

bhavataḥ ko 'yaṃ ācāraḥ sadācārābhimāninaḥ
yad dattvā tanayāṃ mahyam anyasmai dattavān iti ||

atha vālam upālabhya bhavantam abhayatrapam
sutā vā vyavahāro vā yuddhaṃ vā dīyatām iti ||

athāha vihasan rājā na yuddhaṃ na mamātmajām
labdhum arhati dīrghāyur vyavahāras tu dīyate ||

ity uktvā taṃ mahīpālaḥ samantrigaṇamātṛkaḥ
vāyumuktamahādhyakṣaṃ saptaparṇapuraṃ gataḥ ||

yuvām api rucau satyāṃ śobhitāśāvihāyasau
tatraiva sahitau yātaṃ rohiṇīśaśināv iva ||

mayoktaṃ bhīru mā bhaiṣīḥ kiṃnarīkaṇṭhi mā rudaḥ
megharājyā yathākhyātaṃ jitaḥ sa capalas tathā ||

iti tasyāḥ paritrāsa tuṣāramlāpitaṃ mayā
sāntvabālātapasparśān mukhāmbhojaṃ vikāśitam ||

mām ādāya tataḥ pāṇau sā gatvāmbaravartmanā
saptaparṇapurodyāne saptaparṇapure sthitā ||

abravīc ca nirutkaṇṭhaiḥ kṣaṇam ekam ihāsyatām
yāvad emi sakhīṃ dṛṣṭvā vanditvā ca gurūn iti ||

tasyām utpatya yātāyām udyāne saṃcarann aham
sthūlamauktikavarṇāni saptaparṇāni dṛṣṭavān ||

taiś ca grathitavān asmi kadalīpaṭutantubhiḥ
bandhūkataralaṃ hāram utpalaiś churitodaram ||

padmarāgendranīlādi nānāratnopalaprabhaiḥ
kusumaiḥ kalpayāmi sma kambūnūpuramekhalāḥ ||

avatīrya tato vyomnaḥ sā priyā priyavādinī
nirjitaḥ sa durātmeti hṛṣṭā mām apy aharṣayat ||

katham ity anuyuktā ca mayā sādaram abravīt
anuyogam upekṣante vivakṣanto 'pi vācakāḥ ||

vāyumūlān mayā gatvā vanditāntaḥpurastriyā
vāyumuktā sakhī dṛṣṭā kanyāntaḥpuravartinī ||

tatrāhaṃ kṣaṇam āsīnā jitajīmūtagarjitām
pradhvanantīṃ śṛṇomi sma bherīṃ bhairavagarjitām ||

kim etad iti pṛṣṭā sā saṃbhramotkarṇayā mayā
sakhī svāṃ dārikām āha yāhi vijñāyatām iti ||

sā muhūrtād ivāgatya śvasitotkampitastanī
vardhase devi diṣṭyeti mām uktvoktavatī punaḥ ||

bherīṃ tāḍitavān eṣa gatvā vikacikaḥ sabhām
vāyumuktākṣadarśanāś ca samāyātāḥ sabhāsadaḥ ||

te tam āhur bhavān kasmād bherīṃ tāḍitavān iti
āryaveṣaḥ sa tān āha puraḥ sthitvā nirāsanaḥ ||

caṇḍasiṃhaḥ sutāṃ dattvā mahyaṃ nagarasaṃnidhau
anyasmin dattavān yatra nāgaraṃ pṛcchyatām iti ||

ucyatām iti coktena tātena kila saṃsadā
megharājyā yad ākhyātaṃ tad evākhyātam āha ca ||

madīyapuravāstavyān sākṣiṇaś cāyam āha yān
pṛcchyantāṃ te 'pi teṣāṃ ced aviruddhā pramāṇatā ||

athoktaṃ vāyumuktena saṃbhāṣitasabhāsadā
nṛpater manukalpasya kim etasya parīkṣayā ||

na hi prāmāṇyarājasya jijñāsāsaṃśayacchidaḥ
pratyakṣasyānumānena pramāṇatvaṃ pramīyate ||

tasmāt pratyarthinā rājñā vyavahāre parājitaḥ
arthī vikacikaḥ kanyām anyāṃ mṛgayatām iti ||

tato vikacikaḥ kruddhaḥ jhaṭity utthāya saṃsadaḥ
utpatya nabhasā gacchann uccair āha sabhāsadaḥ ||

dhik khalān khalu caṇḍālān pakṣapātahatāñ jaḍān
aham eva hi kartavye kartavye buddhivān iti ||

āsīc ca mama yat satyam āśaṅkākaluṣaṃ manaḥ
kasmin punar asau kārye kartavye buddhimān iti ||

tatas tais tām alaṃkṛtya śaratkusumabhūṣaṇaiḥ
śarīraśaradākāra taskarām idam abravam ||

priyākhyānaprahṛṣṭena vibhramābharaṇaṃ mayā
tavāropitam aṅgeṣu subhagāṅgi virājate ||

sā tatas tān alaṃkārān dviṣatī kaṇṭakān iva
mām avocad vidhūyāṅgam asūyāmantharasmitā ||

aparāsv api bhāryāsu yuṣmābhir idam āhitam
na hi dṛṣṭaṃ vinābhyāsāt kriyākauśalam īdṛśam ||

tasmān nirmālyatulyena na kāryam amunā mama
kā hi durlabham ātmānaṃ kitavaiḥ paribhāvayet ||

mama tv āsīd apūrveyam asyā viṣamaśīlatā
upāyair durnivartyaiva prāṇāmaśapathādibhiḥ ||

nārī ca laghusāratvāt taraṃgaśreṇicañcalā
naukeva pratikūlāśu kuśalaiḥ parivartyate ||

bhāryājñātigṛhe vāsaś ciraṃ daurbhāgyakāraṇam
yadi vipratyayaḥ kaścid bhartāraṃ kiṃ na paśyasi ||

bhartrā te cāṭukāreṇa bhāryāṃ toṣayatā kila
tat kṛtaṃ durvidagdhena yena bhāryaiva roṣitā ||

subhagaṃ karaṇaṃ yad yat samācarati durbhagaḥ
sutarāṃ tena tenāsya daurbhāgyam upacīyate ||

sarvathā vārayiṣyāmi putrān api bhaviṣyataḥ
mā ciraṃ putrakāḥ sthāta bhāryājñātigṛheṣv iti ||

tayā tu manmukhaṃ dṛṣṭvā hrītatrastavilakṣayā
asnigdhasmitayā hā hā kim etad iti bhāṣitam ||

ataḥ param ayukto 'yaṃ prapañca iti tām aham
anayaṃ vepamānāṅgīm āliṅgyotsaṅgam aṅganām ||

sā tu labdhasamāśvāsā dīrghikātīrthavartinī
aryaputra prasīdeti vyāharat tāram āturā ||

paśyāmi sma tataḥ khasthaṃ taṃ vidyādharapāṃsanam
paritaḥ sphuritasphīta maṇḍalāgrāṃśumaṇḍalam ||

roṣabhīṣaṇaghoṣeṇa tenoktaṃ dharaṇīcara
te paśyata iyaṃ kāntā hriyate dhriyatām iti ||

krodhāpahatadhairyatvād vācyāvācyāvivecinā
saṃbhāvitasvasāreṇa mayāsāv iti bhartsitaḥ ||

ākāśagocaro 'smīti kiṃ tvaṃ nīca vikatthase
kāko 'pi hi nabhaścārī na ca muñcati nīcatām ||

yaḥ siṃhaśirasi nyasya kākaś caraṇam utpatet
na tena paribhūtaḥ syāt kesarī dharaṇīcaraḥ ||

evam uttejyamāno 'pi nāvatīrṇaḥ sa bhūtalam
paritaś cakitaḥ paśyan sāvajñānam ivābravīt ||

sthalakacchapakalpāya vainateyaparākramaḥ
tvādṛśe mādṛśaḥ krudhyan kena pāpān na śocyatām ||

ity uktvā karuṇākrandāṃ tām asau khecarādhamaḥ
bhuvaḥ śyena iva śyāmām ādāyodapatad divam ||

athāpaśyaṃ mahājvālā jvālasaṃkucitāmbarām
āpatantīṃ divaṃ devīm utpātolkām ivāśivām ||

caṇḍavidyādharānīka parivāraṃ ca bhūpatim
mahākālam iva kruddhaṃ gaṇāmaragaṇānugam ||

uttānavadanaś cāhaṃ caṇḍasiṃham anuvrajan
anyatraiva gataḥ kvāpi diṅmohamuṣitasmṛtiḥ ||

bhrāmyatā śrāmyatā rūkṣa vṛkṣeṣūpavane ghane
cirād ākarṇito dhīrād uccakair uccaran dhvaniḥ ||

he he kālākṣi kālākṣi gaṅge gaṅge mahīti ca
vatsalānāṃ vivatsānāṃ rambhaś ca subhago gavām ||

gatvā ca tvarayāpaśyaṃ yāṣṭīkaṃ pālam agrataḥ
kulatthasthūlapulakam urujaṅghoruvistṛtam ||

pratimallabhujānāma bandhuraskandhakaṃdharam
vegavaccarpaṭātāḍa kiṇakarkaśakarṇakam ||

tatas tam abravaṃ sāmnā satataṃ mahitaṃ gavām
bhraṣṭaḥ panthā mamāṭavyāṃ tam ākhyātu bhavān iti ||

tenoktaṃ gokule rātriṃ gamayitvā gataśramaḥ
prage draṣṭā svapanthānaṃ tadeta svagṛhān iti ||

gatvā tena sahāpaśyaṃ ghoṣam āsannagokulam
mandramanthadhvanikṣipta mandarāsphālitārṇavam ||

akuṭṭimasamā yatra sāṅgaṇoṭajabhūmayaḥ
haridgomayasaṃmārga saṃprasāritamānasāḥ ||

bandhūkacūtakāstambaiḥ parikṣiptoṭajāṅgaṇaiḥ
yatra nābhīranārīṇāṃ paribhūtaṃ karādharam ||

yatra tumbīlatājālaiḥ kuṭīpaṭalarodhibhiḥ
lajjitāḥ paṅkajinyo 'pi kalikāṅgulitārjitāḥ ||

yasminn adṛṣṭadurdarśa pāṃsusaṃkārasaṃkaṭāḥ
niravācyatalā rathyāḥ kūrdaduddāmatarṇakāḥ ||

karṇikārāmalair aṅgaiḥ pṛthulair jaghanasthalaiḥ
sa tādṛṅmalinaḥ strīṇāṃ yatra veṣo vibhūṣitaḥ ||

vanagokulavṛddhatvād yatra gopā gavārjavāḥ
gopyas tu caturācārā naṭīr apy atiśerate ||

evamādiprakāreṇa ghoṣeṇa hṛtamānasam
māṃ gopaḥ svagṛhaṃ nītvā gṛhiṇīm āhvayan mudā ||

sudevaduhitaḥ kvāsi nanu gopāladārike
devas te gṛham āyātaḥ sa bhaktyārādhyatām iti ||

tataḥ payodaśakalāt sā kaleva kalāvataḥ
gṛhān niragamad gaurī prakīrṇatanucandrikā ||

dārudantaśilāmayyaḥ pratimās tāvad āsatām
na tāṃ vedhāḥ kṣamaḥ sraṣṭuṃ madhūcchiṣṭamayīm api ||

bhāvabhir vartamānaiś ca kavibhiḥ kim udāhṛtaiḥ
na tāṃ varṇayituṃ śaktau vyāsavālmīkināv api ||

sā māṃ gomayapīṭhasthaṃ svaseva svacchamānasā
āśiraḥpādam aśrāntā saṃvāhitavatī ciram ||

yaṃ yam evopasāraṃ sā tuccham apy ācaren mayi
sarvam anvasahe taṃ taṃ dākṣiṇyakṣayaśaṅkayā ||

salilaiḥ kāṃsyapātrasthair adhāvac caraṇau mama
sottamāṅgeṣu cāṅgeṣu navanītam adān mudā ||

ucchādya kaṇakalkena tatra stīmitamastakaḥ
lodhrakarbūramustābhir ghṛṣṭo 'haṃ snapitas tayā ||

aśitvā cāśanaṃ medhyam alpānnaṃ bahugorasam
vipāpmānam ivātmānam amanye madyapāyinam ||

kalpayitvā tu me gopaḥ śayyāṃ valkalapallavaiḥ
etat te gṛham ity uktvā aṃsabhāro vrajam avrajat ||

mama tv āsīd ayaṃ manye vītarāgādibandhanaḥ
sakleśaḥ ko nu viśvasyād dāreṣu ca pareṣu ca ||

sādhāraṇakalatrāṇām īrśyākṣobhitacetasām
tiraścām api dṛśyante prakāśamaraṇā raṇāḥ ||

ayaṃ tu dayitān dārān munimānasahāriṇaḥ
mayi nikṣipya yātīti vyakta eṣa sa puṃgavaḥ ||

atha vā niṣpravīṇeṣu bahirvṛttikuṭumbiṣu
nārītantreṣu tantreṣu kim ācāraparīkṣayā ||

rajakadhvajagopāla mālākāranaṭastriyaḥ
dṛśyante yāḥ sadācārāḥ sā tāsāṃ bālaśīlatā ||

eṣā tu gopayoṣāpi rūpiṇy api taruṇy api
evaṃ gambhīradhairyeti durbodhāḥ parabuddhayaḥ ||

cintām etāṃ kurvataḥ kāryavandhyām āsīt sā me sopakāraiva rātrīḥ
sadyaḥ kāntākaṇṭhaviśleṣaduḥkham ārāt sahyaṃ cetasā yan na soḍham ||

tataḥ prātaḥ sa māṃ gopaḥ kṛpālur iva tattvavit
ghorāt kāntārasaṃsārād acirad udatārayat ||

eṣa te saṃbhavagrāmaḥ prāṃśuprāgvaṃśakānanaḥ
dṛśyante yasya sīmāntāḥ sīramantaḥ sasaṃkaṭāḥ ||

deśāntaram abhipretam atra viśramya gamyatām
iti mām idam uktvāsau nivṛttaḥ kṛtabandhanaḥ ||

athekṣugahanachāyāḥ kṣiptaśāradikātapāḥ
sevamānaḥ prayāmi sma saṃtapto bhānubhānubhiḥ ||

vikāśikumudārāmāḥ praśaṃsan sarasīḥ kvacit
sthalīr iva nidāghānte phullāviralakandarāḥ ||

kvacid garbhitaśālīni śāleyāni kutūhalī
sagundrāgahanānīva palvalāni vilokayan ||

kvacid utkūlakālindī sarāmbhaḥpūritair iva
kṛtahaṃsadvijātīryaiḥ sarobhiḥ prīṇitekṣaṇaḥ ||

sattvākārasatīkāra komalāpāṇḍupāṃsubhiḥ
kṛṣṭair ākṛṣṭadṛṣṭiś ca jāhnavīpulinair iva ||

evamādiśaratkāla kāntivismāritapriyaḥ
gacchan puruṣam adrākṣaṃ grāmād āyāntam antike ||

sa tu māṃ ciram īkṣitvā bravīti sma savismayaḥ
citram āryakaniṣṭhasya yūyaṃ susadṛśā iti ||

mama tv āsīd asaṃdigdhaṃ dṛṣṭavān eṣa gomukham
na hi tasmād ṛte kaścid asti matsadṛśaḥ kṣitau ||

pṛcchāmi sma ca taṃ bhadra sa kaniṣṭhaḥ kva tiṣṭhati
kīdṛśā vā vinodena gamayed divasān iti ||

tatas tenoktam atraiva grāme gṛhapatir dvijaḥ
asti sādhāraṇārthārthaḥ priyavādī prasannakaḥ ||

ekadā brāhmaṇaḥ pṛṣṭas tena brahmasabhāṃ gataḥ
āgataḥ katamād deśāt kim arthaṃ vā bhavān iti ||

tenoktam āgatāv āvām avantiviṣayād dvijau
bhrātarau sa ca me jyeṣṭho yātrāyām anyato gataḥ ||

tad gaveṣayamāṇo 'ham etaṃ grāmam upāgataḥ
chāttrāṇām atra sarveṣām upapannaḥ samāgamaḥ ||

ity ukte tena tenoktam idaṃ vaḥ sadhanaṃ gṛham
yena yenātra vaḥ kāryaṃ tat tad ādīyatām iti ||

gṛhe gṛhapates tasya kṣamāvān api śīlataḥ
trastabhṛtyakṛtārādho durvāsovad vasaty asau ||

hālikatvān na jānāmi jñātā kiṃ kim asāv iti
yanmātraṃ tu vijānāmi tanmātraṃ kathayāmi vaḥ ||

chāttrais tāvat kim uddiṣṭair aprāptasakalāgamaiḥ
ācāryā api vidyāsu tasyaiva chāttratāṃ gatāḥ ||

iti cāhuḥ kim asmābhir vṛthaivātmāvasādibhiḥ
viśvakarmātha vā brahmā kasmān nāyam upāsitaḥ ||

evamādivinodo 'sāv āryajyeṣṭhaṃ pratīkṣate
utkaṇṭhaḥ sarvataḥ paśyañ jīmūtam iva cātakaḥ ||

āryajyeṣṭho bhavān eva yadi tal laghu kathyatām
akālakaumudī grāme sahasā jṛmbhatām iti ||

āma saumya sa evāham iti saṃvādito mayā
ūrdhvacūḍaḥ sa vegena prati grāmam adhāvata ||

sahasā tena cotkṣipto grāme trāsitakātaraḥ
utthitas toṣanirghoṣas tālasaṃpātasaṃkulaḥ ||

viniḥsṛtya tato grāmād gomukho vikasanmukhaḥ
dūrād eva yathādīrgham apatan mama pādayoḥ ||

bālair āliṅgitaiḥ putrair dāraiś ca na tathā priyaiḥ
janyate janitā prītis tena me suhṛdā yathā ||

prasannavadanaṃ cārāt tad ākhyātaṃ prasannakam
āliṅgya sahitas tena saṃbhavagrāmam āsadam ||

ubheṭīkūṭapaṭala prāsādādigatā ca mām
grāmīṇā janatā yāntam aṅgulībhir adarśayat ||

prītānucaravargeṇa prasannakaniveśane
kṛtāsukarasatkāraḥ prerayaṃ divasaṃ kṣaṇam ||

śayanīyagṛhasthaṃ ca mām abhāṣata gomukhaḥ
nītavantaḥ kathaṃ yūyam iyato divasān iti ||

ghoṣavāsāvasāne ca svavṛtte kathite mayā
pṛṣṭaḥ svavṛtta ācaṣṭa gomukhaḥ priyavistaraḥ ||

asty ahaṃ svagṛhāt prātar yuṣmān sevitum āgataḥ
pratibuddhān na cāpaśyaṃ pāṇḍāv api divākare ||

saṃbhrāntamatprayuktā ca praviśya paricārikā
hā śūnyam iti sākrandā nirgatā vāsamandirāt ||

tataḥ savatsakauśāmbī kranditahrādapūritāḥ
vindhyākāśadiśaś caṇḍam āraṭann iva pīḍitāḥ ||

atha tāḍitahastena mā mā bhaiṣṭeti vādinā
ādityaśarmaṇā lokaḥ siddhādeśena vāritaḥ ||

sa cāvocan mahīpālam alaṃ gatvā viṣaṇṇatām
na hy adarśanamātreṇa bhānoḥ saṃbhāvyate cyutiḥ ||

yasya vegavatī rakṣā kṣamāsaṃrakṣaṇakṣamā
brahmajātir ivāvadhyā sa kasmād duḥsthatām iyāt ||

atha vottiṣṭhata snāta juhatāśnīta gāyata
paścād vārttopalambhāya viyad ālocyatām iti ||

idaṃ śrutvāpi naivāsīt kasmaicid aśane ruciḥ
utkaṇṭhāviṣayād anyat kiṃ sotkaṇṭhāya rocate ||

athottānamukhāḥ paurāḥ khaṃ paśyantaḥ samantataḥ
vicchinnābhralavākāraṃ kim apy aikṣanta pūrvataḥ ||

kim etad iti paurāṇāṃ yāvad vākyaṃ samāpyate
tāvad āsannam adrākṣaṃ puro 'mitagatiṃ divaḥ ||

śarapātāntare cāsya vadhūveṣavibhūṣaṇām
vegavattanayāṃ devīṃ yāntīm antaḥpuraṃ prati ||

atha vyajñāpayaṃ devaṃ deva prājñaptikauśikiḥ
diṣṭyāmitagatiḥ prāptaḥ prītyā saṃbhāvyatām iti ||

sa tu mām abravīt karṇe kathaṃ katham ayaṃ mayā
vidyādharo manuṣyeṇa satā saṃmānyatām iti ||

tatas tam uktavān asmi yayā hariśikhādayaḥ
tayāmitagatir dṛṣṭyā viśrabdhaṃ dṛśyatām iti ||

āgacchāgaccha tāteti sa tam āhūtam āgatam
prasāritabhujaḥ prahvam āmṛśat pṛṣṭhamūrdhani ||

so 'pi nyubjikayā dūram apasṛtya praṇamya ca
āhūtaḥ punar ādiṣṭam adhyāstānuccam āsanam ||

taṃ rājā kṣaṇam āsīnam akhedam idam uktavān
bhrātuḥ kathaya vṛttāntam iti tenoditaṃ tataḥ ||

rājñā mānasavegena cakravartī nabhastalāt
pātito 'ndhatame kūpe svavīryāc cotthitas tataḥ ||

vegavaty api sakrodhā jitvā bhrātaram ambare
iyaṃ matsahitāgatya gatā rājāvarodhanam ||

yuvarājo 'pi campāyāṃ vīṇādattakaveśmani
sukhaṃ tiṣṭhati mā bhūt tad viśaṅkā bhavatām iti ||

mātarau putra paśyeti samādiṣṭo mahībhujā
sa mayā sahito gatvā devyau dūrād avandata ||

kṣaṇaṃ cāntaḥpure sthitvā niryātaḥ sa mayoditaḥ
vistareṇa sakhe mahyaṃ bhartur vṛttaṃ nivedyatām ||

bhidyante na rahasyāni gurūṇāṃ saṃnidhau tathā
yathābhinnarahasyānām aśaṅkaiḥ suhṛdām iti ||

athoktaṃ tena yady evaṃ vivikte kvacid āsyatām
na hīdaṃ śakyam ākhyātuṃ na śrotuṃ prasthitair iti ||

athāntaḥpuraniryūhe nirākṛtamahājane
āsīnāya sa me vṛttaṃ yuṣmadvṛttam avartayat ||

asty ahaṃ yuvarājena mocitaḥ śaṅkubandhanāt
tenaiva ca kṛtānujñaḥ prāyām aṅgārakaṃ prati ||

cakravartibhayāc cāsau tyaktavān kusumālikām
balavatsaṃśrayāt kena durbalena na bhīyate ||

so 'ham ādāya viśrabdhaṃ tvatsakhīm āśrame pituḥ
avasaṃ divasān etān kadācit kāśyapasthale ||

adya cānugṛhīto 'smi smaratā cakravartinā
sa ca gatvā mayā dṛṣṭas tiṣṭhann avaṭasaṃkaṭe ||

sa cāvaṭataṭastho mām ājñayānugṛhītavān
yudhyāmānāṃ saha bhrātrā rakṣa vegavatīm iti ||

utpatya ca mayā dṛṣṭā nirjitā bhrātṛśātravā
utkhātanijarāgeva yoginīcakravartinī ||

sā tu māṃ praṇataṃ dūrād ājñāpitavatī laghu
bhrātaḥ prajñaptim āvartya svāmī vijñāyatām iti ||

tāṃ vijñāpitavān asmi devi campānivāsinaḥ
bhavane dattakasyāste tatra saṃbhāvyatām iti ||

atha dūreṇa māṃ jitvā vegād vegavatī gatā
prāvṛḍjaḍam ivāmbhodaṃ samīraṇaparaṃparā ||

prāpya cāticirāc campām ahaṃ dattakaveśmani
dṛṣṭavān mānuṣādṛśyāṃ devīṃ devasya saṃnidhau ||

nāgabhogāṅkaparyaṅke niṣaṇṇaṃ ca nabhaḥpatim
jagatpatim ivānanta bhujaṅgotsaṅgaśāyinam ||

pṛṣṭaś ca yuvarājena sādareṇaiva dattakaḥ
rūpaṃ gandharvadattāyāḥ kīdṛg ity ucyatām iti ||

vegavatyā tataḥ krodha dainyavailakṣyadhūmrayā
paśyāmitagate bhartur ācāram iti bhāṣitam ||

varṇitaṃ dattakenāpi rūpaṃ tasyās tathā yathā
sadyo vikasitaṃ bhartur devyās tu mlānam ānanam ||

athoktaṃ śanakair bhartrā dattakaḥ kūpakacchapaḥ
yena gandharvadattāyā rūpam eṣa praśaṃsati ||

yadi paśyed ayaṃ mugdhaḥ priyāṃ madanamañjukām
dūre gandharvadattāstāṃ rambhām api na varṇayet ||

uktaś cāryaduhitrāhaṃ kampayitvā śanaiḥ śiraḥ
bahu śrotavyam atrāsti nipuṇaṃ śrūyatām iti ||

punar apy uktavān svāmī sā tathāpi priyā priyā
priyāṃ vegavatīṃ prāpya yat satyaṃ vismṛtaiva me ||

tataḥ sadyas tadaṅgāni lajjāmukulitāny api
adrākṣaṃ vikasantīva tuṅgībhūtais tanūruhaiḥ ||

uktaś cāsmi tayā smitvā bhrātar gacchāva saṃprati
yāvannāparam etena kiṃcid durvaca ucyate ||

ekena paṭunānekaṃ dūṣyate madhuraṃ vacaḥ
viṣatoyalaveneva dugdhakuṇḍam urūdaram ||

yāvatyā velayā devyā vākyam ityādi kalpitam
devaḥ saṃcintya tāvatyā paścād ūhitavān idam ||

yathā prāpya dvitīyāṃ me vismṛtā prathamā priyā
tṛtīyāyās tatha prāptyā dvitīyā vismariṣyate ||

kāvyastrīvastracandreṣu prāyeṇa viguṇeṣv api
apurāṇeṣu rajyante svabhāvād eva jantavaḥ ||

tena gandharvadattāyāḥ śulkaṃ saṃpādyatām aham
prasahya svīkariṣyāmi kṛṣṇām iva dhanaṃjayaḥ ||

iti dāruṇayā patyur iyaṃ vācā vimohitā
dṛṣṭyā dṛṣṭiviṣasyeva niśceṣṭā vasudhām agāt ||

tataḥ kiṃkāryamūḍhena mayā katham api prabhuḥ
pratīkāraśatāvadhyaṃ vṛttāntaṃ taṃ na bodhitaḥ ||

utthāya ca sasaṃjñeyaṃ divam utpatya bhāṣate
vandamānā guroḥ pādān kṣapayāmi śarīrakam ||

athavā kuru bandhutvaṃ bhrātaḥ kāṣṭhāni saṃhara
rājadvāre śmaśāne vā yas tiṣṭhati sa bāndhavaḥ ||

duḥkhāni hy anubhūyante saśarīraiḥ śarīribhiḥ
duḥkhādhikaraṇaṃ tan me śarīraṃ dahyatām iti ||

mayokteyaṃ kva devasya devī vegavataḥ sutā
kva cāsadṛśam etat te vadanān nirgataṃ vacaḥ ||

yadi tyaktaśarīrāṇāṃ śarīraṃ na punar bhavet
tato naiva virudhyeran nātmānair ātmyavādibhiḥ ||

cittavṛttinirodhena yat khinnair mokṣubhiś ciram
mustāgranthipramāṇena tad viṣeṇaiva labhyate ||

tasmān nāstikyam ujjhitvā sarvasarvajñaninditam
dharmādhikaraṇaṃ devi śarīraṃ pālyatām iti ||

tayā tu sarvam evedam aśrutvā śūnyacetasā
nanu saṃhara dārūṇi kiṃ cireṇeti bhāṣitam ||

mayoktaṃ yadi yuṣmākam ayaṃ cetasi niścayaḥ
aham eva tataḥ pūrvaṃ praviśāmi citām iti ||

athāhaṃ paruṣālāpam uktaḥ kupitayā tayā
mām anumriyamāṇas tvam ucyase kiṃ janair iti ||

athainām uktavān asmi satyam etad virudhyate
jīvitaṃ tu mahādoṣaṃ tathā ca śrūyatāṃ kathā ||

asyās tv ākāśae āsāno duḥśliṣṭālāpakarpaṭām
cittam ākṣiptavān asmi kathākanthāṃ prasārayan ||

asti bhāgīrathīkacchaḥ prāṃśukāśaśarākāraḥ
badarīkhadiraprāya kāntāratarudurgamaḥ ||

sphītasīmāntaluṇṭhākāḥ khaḍgiśambarataskarāḥ
durgarājaṃ yam āśritya rājabhyo 'pi na bibhyati ||

prabhāvād yasya śārdūlair viralīkṛtagokulaiḥ
goṣṭhaśvā iva gāyante mattā mṛgayudantinaḥ ||

yac ca gharmāntavādāgni jvālājanitavedanam
payaḥśvetapayaḥpūrair nirvāpayati jāhnavī ||

tatrānyatra śarastambe badarījhāṭaveṣṭite
bilaṃ kṛtvā śatadvāram uvāsa kila mūṣika ||

vāneyaiḥ pāvanair annair jāhnavīyaiś ca vāribhiḥ
sa bhṛtyān bibharām āsa vaikhānasa ivāśrame ||

kadācit proṣite tasminn āhārāhārakāṅkṣiṇi
gṛham asyāgaman mitram ākhur nagaragocaraḥ ||

āsīnaś cārghyapādyābhyām asau mūṣikayārcitaḥ
tām apṛcchat kva yāto naḥ sakhā sakhi bhaved iti ||

tayāhārārhtam ity ukte prasthitaṃ tam uvāca sā
ayam āyāti te bhrātā sumuhūrtam udīkṣyatām ||

asatkāre gṛhād yāte kṛtaghne 'pi sa te sakhā
nidrāhārābhilāṣābhyāṃ saptarātraṃ viyujyate ||

tvaṃ punas tasya mitraṃ ca cirāc ca gṛham āgataḥ
nirātithyaś ca yāmīti vṛṣas tvam aviṣāṇakaḥ ||

yāvac ceyaṃ kathā tāvan nirgranthāṅgamalīmasaiḥ
dhūmair dhūsarito bhānuḥ svarbhānutimirair iva ||

anantaraṃ ca sāṅgāra bhasmasaṃtānahāriṇaḥ
apavanta nabhasvanto gaṅgātāṇḍavahetavaḥ ||

tataḥ pṛṣatagokarṇa paraṃparaparaṃparāḥ
laṅghitodbhrāntaśārdūlāḥ prādhāvann abhi jāhnavīm ||

athāsau mūṣikaḥ pāpas tām āmantrya sasaṃbhramaḥ
apagantum upakrāntas tayā saṃbhrāntayoditaḥ ||

aho nagaravāsitvaṃ devareṇa prakāśitam
mahāsāhasam ārabdham ātmānaṃ yena rakṣatā ||

nāgarāḥ kila bhāṣante dharmārthagranthakovidāḥ
ātmārthe sakalāṃ jahyāt paṇḍitaḥ pṛthivīm iti ||

tvadīyena tu mitreṇa mitrāmitrā vipadgatāḥ
śarīranirapekṣeṇa svaguṇā iva rakṣitāḥ ||

atha vā kṛtam ālāpair akālo 'yam udāsitum
dāvadāhabhayād bālān paritrāyasva putrakān ||

bahūn etān ahaṃ mugdhān anunmīlitalocanān
pañcarātraprasūtatvāt saṃcārayitum akṣamā ||

tvaṃ punaḥ puruṣaḥ śaktaḥ priyāpatyaś ca yatnataḥ
tuṅgagaṅgātaṭīṃ yena saṃcāraya sutān iti ||

sa tu pāpākhur ālambya saṃbhrāntavyāghravāladhim
muṣikām avakarṇyaiva gaṅgārodhaḥ parāgamat ||

tataḥ pāṣāṇavarṣasya patataḥ kuṭṭimeṣv iva
utthitaḥ paritaḥ kacchaṃ paṭuḥ paṭapaṭādhvaniḥ ||

athālocya bubhukṣos taṃ kakṣaṃ kakṣaṃ vibhāvasoḥ
sarvaṃ jvālāc chalenāṅgaṃ jihvāmayam ivābhavat ||

dāvakālānalaḥ stamba kakṣasaṃsāram āyatam
dagdhvā nirindhanaḥ śāntaḥ prāpya gaṅgātaṭāmbaram ||

tataḥ paṭumarudvyasta bhamsaskandhavasuṃdharaḥ
kṣaṇena dadṛśe kacchaḥ prāṃśuvalmīkasaṃkulaḥ ||

etasminn īdṛśe kāle śaṅkāgrastaḥ sa mūṣikaḥ
anumāya cirāc cihnair ājagāma svam ālayam ||

tatrāpaśyat tataḥ kāntām antargṛham acetanām
jvālāvyatikaroṣṇābhir utsvinnāṃ dhūmavartibhiḥ ||

sarvān āliṅgya sarvāṅgaiḥ śāvakān gatajīvakān
dīrghanidrām upāsīnām asaṃmīlitalocanān ||

atha mūḍhaś ciraṃ sthitvā prabuddho vilalāpa saḥ
vilāpaikavinodā hi bandhuvyasanapīḍitāḥ ||

mahābhūtāni bhūtāni bhūtānāṃ bhūtaye kila
mahābhūtena bhūtāṅge bhavatā kim idaṃ kṛtam ||

varaṃ brahmavadhādīni pātakāni mahānty api
na punar yat tvayā pāpa duṣkaraṃ duṣkṛtaṃ kṛtam ||

nanu brahmavadhādīni yānti niṣkṛtibhiḥ kṣayam
śaraṇāgatabālastrī kṛtahatyās tu duḥkṣayāḥ ||

yasmān niṣkaruṇenedaṃ dagdham ākhukulaṃ tvayā
daśajanmasahasrāṇi tasmād ākhur bhaviṣyasi ||

atha vā nirdahatv eṣa dīptaśāpahutāśanaḥ
tam eva capalaṃ yena sarvabhakṣaḥ kṛto bhavān ||

ityādi vilapantaṃ taṃ sametya sa suhṛd dhruvaḥ
mūṣikair aparaiḥ sārdham alīkam avadad vacaḥ ||

svayam eva sakhe sakhyā strītvād vāmasvabhāvayā
mayi prārthayamāne 'pi kuṭumbam avasāditam ||

daśakṛtvo mayokteyaṃ bhavatī sahitā mayā
gaṅgākūlaṃ tribhir vāraiḥ śāvakān nayatām iti ||

asaṃbhrāntā ca mām āha kātarāṇāṃ bhavādṛśām
apāyaśatadarśinyaḥ svacchavṛtte 'pi buddhayaḥ ||

vetasvannaḍvalopāntam antare palvalaṃ mahat
nīlāviralaparṇāś ca jambūvañjularājayaḥ ||

na cāgner asti sāmarthyam adāhyaṃ dagdhum īdṛśam
so 'tidūreṇa vicchinnaḥ katham asmān dahed iti ||

sa tu mitrīyamāṇas taṃ ciram ālokya pṛṣṭavān
evam uktaḥ prajāvatyā bhavān kiṃ kṛtavān iti ||

tenoktaṃ vāmaśīlatvād yadeyaṃ pratyavasthitā
niṣpratyāśas tadā prāṇān ahaṃ rakṣitavān iti ||

lajjamāne nate tasmin sthite 'sādhāvadhomukhe
ākhur anyatamas teṣāṃ tam asādhum abhāṣata ||

tuṣān gopayatā tyaktāḥ prājñena kalamās tvayā
rakṣatā sutyajān prāṇāṃs tyaktā yad dustyajā guṇāḥ ||

prāṇānāṃ ca guṇānāṃ ca viśeṣaḥ syāt kiyān iti
mīmāṃsitvā ciraṃ devāḥ sāmyam eṣām akalpayan ||

tān prajāpatir āhaitya mā kṛdhvaṃ viṣamaṃ samam
taraṃgataralāḥ prāṇā guṇā merusthirā iti ||

atha vā mṛta eva tvam utkrāntaṃ paśya te yaśaḥ
ayaśomaraṇāt trastā yaśojīvā hi sādhavaḥ ||

sakhe sāvāgninā dagdhaṃ tvatkuṭumbaṃ mamāgrataḥ
ahaṃ jīvita ity etat ko brūyān mūṣikād ṛte ||

iti te tam upālabhya parisaṃsthāpya cetaram
kuṭumbaṃ cāsya saṃskṛtya pratijagmur yathāgatam ||

sa cākhur mūṣikaśreṇyā tasmād ārabhya vāsarāt
āsanasthānasaṃbhāṣā saṃbhogair varjitaḥ kṛtaḥ ||

ahaṃ tu svāminīṃ dṛṣṭvā pavitritacitānalām
akṣatāṅgaḥ svayaṃ mandaḥ kiṃ vakṣyāmi puraḥ prabhoḥ ||

caturvargasya dharmāder hetuḥ sādhusamāgamaḥ
sādhubhir varjyamānasya naṣṭam etac catuṣṭayam ||

tad gariṣṭhād ato doṣāl laghiṣṭhaṃ maraṇaṃ mayā
aṅgīkṛtam alaṃ prāṇair akīrtimalinair iti ||

yāvac ca samayaṃ baddhvā kathā parisamāpyate
tāvad āvām anuprāptāv āsthānaṃ bhavatām iti ||

tataḥ sa satkṛto rājñā vasanābharaṇādibhiḥ
prītaḥ prītaṃ mahīpālaṃ praṇipatya tiro 'bhavat ||

tatrāciragate devaṃ senāpatir abhāṣata
tantreṇa saha gacchantu campāṃ hariśikhādayaḥ ||

rājaputrasya nāgantuṃ na sthātuṃ tatra yujyate
pānthasyevāsahāyasya purādhiṣṭhānavāsinaḥ ||

śatāni pañca nāgānām abhyastāstraniṣādinām
tāvanty eva sahasrāṇi tādṛśām eva vājinām ||

pattayaś ca pratiṣṭhantāṃ vājisaṃkhyācaturguṇāḥ
pattirakṣyā hi mātaṅgāḥ karmaṇyāḥ samareṣv iti ||

prāptakālam idaṃ stutvā rājā senāpater vacaḥ
tantreṇa sāhitān asmān prāhiṇod yuṣmadantikam ||

atha vindhyācalacchāyāṃ guñjadvānarakuñjarām
ākrāmantaḥ prayāmaḥ sma svacchaśailasarijjalām ||

saṃniviṣṭaṃ ca tat tantram anyasmin vindhyasānuṣu
dhvanatpaṭahaśṛṅgaṃ ca cauracakram upāgatam ||

adṛṣṭatarupāṣāṇa śakuntamṛgacāraṇaḥ
dṛṣṭaḥ pulīndrabhāvena vindhyaḥ pariṇamann iva ||

tataḥ pulindrakodaṇḍa ṣaṇḍamuktaiḥ śilīmukhaiḥ
saṃtatair vayam ākrāntāḥ śalabhair iva śālayaḥ ||

atha nāgādhirūḍhena saināpatyena tat kṛtam
pratyakṣam api yad dṛṣṭaṃ na kaścit samabhāvayat ||

tatkarabhramitaprāsa cakraprāntaparāgatāḥ
parāvṛtya parān eva parāghnanparamārgaṇāḥ ||

bhrāntakuntaparikṣiptaṃ na śarīram adṛśyata
tasya bāhusahasraṃ tu phalena samabhāvyata ||

ākrāntacaturāśeṣu vindhyakāntāravāsiṣu
tadvisṛṣṭān apaśyāma yugapat patataḥ śarān ||

sphuratkiraṇanistriṃśa pāṇir yaugandharāyaṇiḥ
dṛṣṭaḥ sarveṇa sarveṣāṃ pulīndrāṇāṃ puraḥ sthitaḥ ||

sarvathānena saṃdṛṣṭaṃ paracakram udāyudham
tadāsannavimānasthair dṛṣṭam apsarasāṃ gaṇaiḥ ||

pratipakṣakṣayaṃ ghoram akarot taṃ tapantakaḥ
kṛtabrahmāstramokṣeṇa droṇenāpi na yaḥ kṛtaḥ ||

mayāpi saturaṃgeṇa tatra tatrābhidhāvatā
niṣprayojanayatnena sve pare copahāsitāḥ ||

tatas taskaracakreṇa vyatibhinnaṃ bhavadbalam
nīhāranikareṇeva bhāsvatkarakadambakam ||

etasminn ākule kāle śālaskandhāvṛtaḥ paraḥ
dṛḍhaṃ marmaṇi bāṇena matturaṃgam atāḍayat ||

turaṃgas tu tathā pāda tāḍanāny avicintayan
sthāṇupāṣāṇagartāṃś ca yathāvegam adhāvata ||

dināntena ca nirgatya gahanād vindhyakānanāt
sthita evāmucat prāṇān paścāt kāyam apātayat ||

tataḥ saṃhṛtya dārūṇi gurūṇi ca bahūni ca
tasyānuṣthitavān asmi saṃskāraṃ sodakakriyam ||

diṅmohabhrāntacetāś ca prāṃśum āruhya śākhinam
etaṃ grāmakam adrākṣam ārād ākulagokulam ||

āgataś cāham etena sādhunārādhitas tathā
yathā gurur yathā devo yathā rājā yathāv varaḥ ||

taṃ ca taskarasenānyam aghnan hariśikhādayaḥ
iti mahyam iyaṃ vārttā kathitā pathikair iti ||

kāntāsuhṛdguṇakathāśravaṇotsukasya ramyā vinidranayanasya gatā mamāsau
sarvendriyārthajanitāni hi sevyamānā dīrghāsvavṛttir iva hanti sukhāni nidrā ||