Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 1

mahākhātā mahāśālā pury asty ujjayinīti yā
mahāmbhodhimahāśaila mekhalaiva mahāmahī ||

prāsādān yatra paśyantaḥ saṃtatān haimarājatān
merukailāsakūṭebhyaḥ spṛhayanti na nāgarāḥ ||

vedamaurvīvipañcīnāṃ dhvanayaḥ pratimandiram
yatra saṃnipatanto 'pi na bādhante parasparam ||

kṛtaṃ varṇanayā tasyā yasyāṃ satatam āsate
mahākālaprabhṛtayas tyaktvā śivapuraṃ gaṇāḥ ||

tasyām āsīn mahāseno mahāsenaḥ kṣitīśvaraḥ
yasya devīsahasrāṇi ṣoḍaśa śrīpater iva ||

ciraṃ pālayatas tasya prajāḥ śāstoktakāriṇaḥ
gopālaḥ pālakaś ceti sutau jātau guṇāmbudhī ||

bṛhaspatisamaś cāsya mantrī bharatarohakaḥ
rohantakaḥ surohaś ca tasyāstāṃ tatsamau sutau ||

narendramantriputrāṇāṃ caturvidyārthavedinām
prayogeṣu ca daṣāṇāṃ yānti sma divasāḥ sukham ||

atha gāṃ pālayām āsa gopālaḥ pitṛpālitām
pālako 'pi yavīyastvād yauvarājyam apālayat ||

mantriputrau tu mantritvam atha bhūmir naveśvarā
navamantrikṛtārakṣā jāyate sma punar vā ||

gajarājam atho rājā dānarājivirājitam
adhiṣṭhāya jagatsāraṃ nirjagāma bahiḥ puraḥ ||

taddarśanāśayāyātam anekaṃ nṛkadambakam
bibhyad vyāḍād gajāt tasmād itaś cetaś ca vidrutam ||

kanyakānyatamā tatra gṛhyamāṇātha hastinā
prāṃśuprākārataḥ prāṃśor agamyāṃ parikhām agāt ||

khātapātavyathājāta saṃjñānāśāt kṣaṇaṃ tataḥ
taṭasthā hastipṛṣṭhasthaṃ sābhāṣata ruṣā nṛpam ||

avadhyam avadhīr yas tvaṃ pitaraṃ tasya kiṃ mayā
adhītavedaṃ yo hanti brāhmaṇaṃ tasya ke mṛgāḥ ||

iti kanyāvacaḥ śrutvā duḥśravaṃ śvapacair api
cinteṣu bhinnahṛdayaḥ praviveśa niveśanam ||

ativāhya ca duḥkhena dinaśeṣaṃ samāsamam
janavādopalambhāya pradoṣe niryayau gṛhāt ||

kālakambalasaṃvītaḥ sāsicarmāsiputrikaḥ
samantrāgadasaṃnāhaḥ saṃcacāra śanaiḥ śanaiḥ ||

atha śuśrāva kasmiṃścit devatāyatane dhvanim
abhisārikayā sārdhaṃ bhāṣamāṇasya kāminaḥ ||

hataṃ muṣṭibhir ākāśaṃ tuṣāṇāṃ kaṇḍanaṃ kṛtam
mayā yena tvayā sārdhaṃ baddhā prītir abuddhinā ||

iyam etāvatī velā khidyamānena yāpitā
mayā tvaṃ tu gṛhād eva na niryāsi pativratā ||

kaumāraḥ subhāgo bhartā yadi nāma priyas tava
khalīkṛtaiḥ kim asmābhir vṛtheva kulaputrakaiḥ ||

evamādi tataḥ śrutvā sā pragalbhābhisārikā
vihasya viṭam āha sma tvādṛśā hi hatatrapāḥ ||

nanu cittaṃ mayārādhyaṃ tasyāpi bhavataḥ kṛte
na hi bhartṝn aviśvāsya ramante kulaṭā viṭaiḥ ||

atha nirmakṣikaṃ bhadra madhu pātuṃ manorathaḥ
jahi ghātaya bālaṃ me patiṃ nityapramādinam ||

atha pāpād asi trastaḥ sphuṭaṃ nāhaṃ tava priyā
nanu durvārarāgāndhaḥ sutāṃ yāti prajāpatiḥ ||

athavālaṃ vivādena vaidharmyaṃ kiṃ na paśyasi
yena rājyasukhāndhena prajāpālaḥ pitā hataḥ ||

suduḥśravam idaṃ śrutvā gopālo durvacaṃ vacaḥ
gacchann anyatra śuśrāva dhvaniṃ viprasya jalpataḥ ||

ayi brāhmaṇi jāgarṣi nandini krandate śiśuḥ
tvaritaṃ yājate dehi stanyaṃ kaṇṭho 'sya mā śuṣat ||

iti śrutvā giraṃ bhartur vinidrā brāhmaṇī sutam
pitṛghātin mriyasveti nirdayaṃ nirabhartsayat ||

āḥ pāpe kim asaṃbhaddhaṃ pitṛghātinn iti tvayā
bālo 'yam uktety enaṃ brāhmaṇaḥ kupito 'bravīt ||

kim āryaputra putreṇa yadā rājñā pitā hataḥ
śrutismṛtivid ity etad uvāca brāhmaṇī patim ||

śrutvaivamādi kaulīnaṃ praviśyāntaḥpuraṃ nṛpaḥ
anayat kṣaṇadāśeṣam asaṃmīlitalocanaḥ ||

atha gāḍhāndhakārāyāṃ velāyāṃ maṃtriṇau rahaḥ
apṛcchat ko 'yam asmāsu pravādaḥ kathyatām iti ||

tatas tāv ūcatus trastau satrāsaṃ nṛpacoditau
kaulīnahetuśrutaye cittaṃ devāvadhīyatām ||

sugṛhītābhidhānasya pradyotasya pitus tava
āsann avyabhicārīṇy ariṣṭāny aṣṭau mumūrṣataḥ ||

uddhārye dhavale keśe pramādāt kṛṣṇae uddhṛte
uddhartāraṃ mahīpālaḥ kartayām āsa nāpitam ||

bhuñjānena ca pāṣāṇe daśanāgreṇa khaṇḍite
kulakramāgato vṛddhaḥ sūpakāraḥ pramāpitaḥ ||

prakṛter viparītatvaṃ jānann apy evamādibhiḥ
prabho vidher vidheyatvād brāhmaṇān apy abādhata ||

bhartur īdṛśi vṛttānte mantrī tasyāvayoḥ pitā
adṛṣṭabhartṛvyasanaḥ pūrvam evāgamad divam ||

śrutamantrivināśas tu sa rājā rājayakṣmaṇā
guruśokasahāyena sahasaivābhyabhūyata ||

tatas tāte divaṃ yāte yātukāme ca bhūpatau
prajāsu ca viraktāsu jātau svaḥ kiṃkriyākulau ||

prāptakālam idaṃ śreya iti buddhvā prasāritam
kaulīnam idam āvābhyāṃ saparyanteṣv avantiṣu ||

krodhabādhitabodhatvād bādhamānaṃ nijāḥ prajāḥ
bandhayām āsa rājānaṃ rājaputraḥ priyaprajaḥ ||

śṛṅkhalātantracaraṇaḥ svatantrād bhraṃśitaḥ padāt
sukhasya mahato dadhyau sa rājendro gajendravat ||

cintāmuṣitanidratvād āhāraviraheṇa ca
sa kṣapāḥ kṣapayan kṣīṇaḥ saṃvatsaraśatāyatāḥ ||

putreṇaivam avastho 'pi prajāpriyacikīrṣuṇā
na mukta eva muktaś ca yāvat prāṇaiḥ priyair iti ||

nidānam idam etasya kaulīnasya vigarhitam
itarad vādhunā devaḥ prabhur ity atha bhūpatiḥ ||

adhomukhaḥ kṣaṇaṃ sthitvā talāhatamahītalaḥ
dṛṣṭvā ca sāsram ākāśam anātha idam abravīt ||

tulyau śukrabṛhaspatyor yuvāṃ muktvā suhṛttamau
anapāyam upāyaṃ kaḥ prayuñjītaitam īdṛśam ||

kiṃ tu sattvavatām eṣa śaṅkāśūnyadhiyāṃ kramaḥ
dṛṣṭādṛṣṭabhayagrasta cetasāṃ na tu mādṛśām ||

tasmat pālayataṃ bhadrau pālakaṃ pālakaṃ buvaḥ
idaṃ tv alīkakaulīnam aśakto 'ham upekṣitum ||

tasyaivaṃ bhāṣamāṇasya vrīḍādhomukhamantriṇaḥ
kūjan prakāśayām āsa kṣīṇāṃ tāmraśikhaḥ kṣapām ||

atha śuśruvire vācaḥ sūtamāgadhabandinām
yaśodhavalitānanta digantodbudhyatām iti ||

dīnadīnaṃ tad ākarṇya karṇadāraṇam apriyam
pidhāya pārthivaḥ karṇāv uttamāṅgam akampayat ||

sa cāvocat pratīhārī nivāryantām amī mama
kṣate kṣārāvadekena kiṃ phalaṃ bhavatām iti ||

āsīc cāsyātha vā dhiṅ mām evam ātmāpavādinam
nanu praśasyam ātmānaṃ nāham arhāmi ninditum ||

niryantraṇavihāreṇa cirajīvini rājani
rājaputreṇa laḍitaḥ kenānyena yathā mayā ||

samucchinnaduruccheda bāhyābhyantaravairiṇā
varṇāśramāḥ svadharmebhyaḥ kiṃ vā vicalitā mayā ||

avantivardhanasamo nijāhāryaguṇākaraḥ
putraḥ punnarakāt trātā kasyānyasya yathā mama ||

athavāstām idaṃ sarvam ekenaivāsmi vardhitaḥ
naravāhanadevena jāmātrā cakravartinā ||

eka eva tu me nāsīd guṇaḥ so 'py ayam āgataḥ
prasādān mantrivṛṣayor yat tapovanasevanam ||

iti niṣkampasaṃkalpaś codayām āsa mantriṇau
sasiṃhāsanam āsthānaṃ maṇḍape dīyatām iti ||

tayos tu gatayoḥ keśān vāpayitvā savalkalaḥ
kamaṇḍalusanāthaś ca bhūpālo niryayau gṛhāt ||

viṣādaviplutākṣeṇa vakṣonikṣiptapāṇinā
dṛśyamāno 'varodhena viveśāsthānamaṇḍapam ||

trāsamlānakapolena dṛṣṭaḥ pṛthulacakṣuṣā
pālakenābravīt taṃ ca sthita eva sthitaṃ sthitam ||

prasādāt tāta tātasya vatsarājasya ca tvayā
buddheḥ svasyāś ca śuddhāyāḥ kiṃ nāma na parīkṣitam ||

ato 'nuśāsitāraṃ tvām anuśāsati bāliśāḥ
yena loke tae ucyante viyātāḥ pitṛśikṣakāḥ ||

etāvat tu mayā vācyaṃ pitryaṃ siṃhāsanaṃ tvayā
varṇāśramaparitrārtham idam adhyāsyatām iti ||

tac cāvaśyam anuṣṭheyam asmākīnaṃ vacas tvayā
mādṛśāṃ hi na vākyāni vimṛśanti bhavādṛśāḥ ||

itīdaṃ pālakaḥ śrutvā sthitvā cādhomukhaḥ kṣaṇam
uttaraṃ cintayām āsa nāsāgrāhitalocanaḥ ||

kṛtakṛtrimaroṣas tu rājā pālakam abravīt
bhoḥ siṃhāsanam āroha kiṃ tavottaracintayā ||

kiṃ cottaraśatenāpi tvayāhaṃ sopapattinā
vegaḥ prāvṛṣi śoṇasya caraṇeneva durdharaḥ ||

iti dvijātayaḥ śrutvā purohitapuraḥsarāḥ
viṣādagadgadagiraḥ pramṛjyāśru babhāṣire ||

pālakas te niyojyatvād ājñāṃ mā sma vicārayat
tvanniyogān niyoktāraḥ kasmād vayam udāsmahe ||

dhriyamāṇe prajāpāle jyeṣṭhe bhrātari pālakaḥ
mṛgendrāsanam ārohan khaṭvārūḍho bhaven nanu ||

rājyāgnim ādadhad vāpi tvayi varṣaśatāyuṣi
parivettāram ātmānam ayaṃ manyeta ninditam ||

tasmād asmān nivartasva saṃkalpad atibhīṣaṇāt
śokajāny aśruvārīṇi bhavantv ānandajāni naḥ ||

baddhāñjalir athovāca kiṃcin namitakaṃdharaḥ
alaṃ vaḥ pīḍayitvā māṃ vacobhir iti pārthivaḥ ||

mayāyam abhyanujñāto rakṣaṇe ca kṣamaḥ kṣiteḥ
khaṭvārūḍho na bhavitā ninditaḥ śabdavedibhiḥ ||

asamarthe ca rājyāgneḥ pālane patite mayi
parivettāpi naivāyaṃ bhaviṣyati narādhipaḥ ||

yac cāpi pihitāḥ karṇā ākarṇya patitadhvanim
prajābhis tac ca na mṛṣā mayā hi nihataḥ pitā ||

tad idaṃ pātakaṃ kṛtvā yuṣmatpīḍāpraśāntaye
prāyaścittaṃ vrajan kartuṃ na nivāryo 'smi kenacit ||

mayā cātyaktadharmeṇa yat prajānāṃ kṛte kṛtam
tasya pratyupakārāya pālakaḥ pālyatām ayam ||

itīdaṃ prakṛtīr uktvā pālakaṃ punar abravīt
avantivardhanaṃ putraṃ matprītyā pālayer iti ||

vilakṣahasitaṃ kṛtvā gopālaṃ pālako 'bravīt
avantivardhano rājā rājan kasmān na jāyatām ||

satsu bhārtṛṣu bhūpāla guṇavatsv api bhūbhujaḥ
nikṣiptavantaḥ śrūyante putreṣv eva guruṃ dhuram ||

gopālas tam athovāca bhaviṣyati yuvā yadā
tvaṃ ca vṛddhas tadā yuktaṃ svayam eva kariṣyasi ||

evaṃ niruttarāḥ kṛtvā prakṛtīs tāḥ sapālakāḥ
sarvatīrthāmbukalaśair abhyaṣiñcat sa pālakam ||

āropya cainaṃ tvaritaṃ siṃhāsanam udaṅmukhaḥ
nirjagāma purāt svasmād ekarātroṣito yathā ||

atha rājani kānanāvṛte puram āspanditalokalocanām |
nibhṛtaśvasitāmayadhvaniṃ mṛtakalpāṃ praviveśa pālakaḥ ||