બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 2

અથ બિભ્રદ્ દુરુચ્છેદં શોકં ભ્રાતૃવિયોગજમ્
ઉત્સૃષ્ટપૃથિવીચિન્તઃ પાલકઃ કાલમ્ અક્ષિપત્ ॥

તં પુરોધઃપ્રભૃતયઃ કદાચિદ્ અવદન્ પ્રજાઃ
ઉત્સીદન્તીઃ પ્રજા રાજન્ નાર્હસિ ત્વમ્ ઉપેક્ષિતુમ્ ॥

ભ્રાતુઃ પુરઃ પ્રતિજ્ઞાય દૂરક્ષાં રક્ષિતું ક્ષિતિમ્
કિં શોચસિ ન શોકો ઽયમ્ ઉપાયઃ ક્ષિતિરક્ષણે ॥

ષષ્ઠં પાપાંશમ્ આદત્તે રક્ષન્ન્ અપિ નૃપઃ પ્રજાઃ
નિક્ષિપ્તક્ષિતિરક્ષસ્ તુ સર્વમ્ એવ ન મુઞ્ચતિ ॥

તસ્માજ્ જિઘાંસતા પાપં પુણ્યં ચોપચિચીષતા
રાજન્ ધન્યાઃ પ્રજાઃ કાર્યાઃ સુખં ચાનુબુભૂષતા ॥

ન ચેદ્ અર્થયમાનાનાં વચનં નઃ કરિષ્યસિ
ધ્રુવં દ્રક્ષ્યસિ સંક્રાન્તા દેશાન્ રાજન્વતઃ પ્રજાઃ ॥

અવૃત્તપૂર્વમ્ અસ્માભિર્ ઉદાસીને ત્વયિ શ્રુતમ્
બલાદ્ અગ્નિગૃહાન્ નીતઃ પુરોડાશઃ શુના કિલ ॥

બટોશ્ ચ ભ્રામ્યતો ભિક્ષાં ભિક્ષાપાત્રાદ્ અનાવૃતાત્
બટુત્વાત્ ક્ષિપ્તચિત્તસ્ય હૃતઃ કાકેન મોદકઃ ॥

ઇતિ શ્રુત્વા સસંત્રાસો રાજા તાડિતદુન્દુભિઃ
મૃગેન્દ્રાસનમ્ અધ્યાસ્તે સુમેરું મઘવાન્ ઇવ ॥

તસ્મિન્ નારૂઢમાત્રે ચ સમં વિકસિતાઃ પ્રજાઃ
ઉદયાચલકૂટસ્થે નલિન્ય ઇવ ભાસ્કરે ॥

અથાતીતે ક્વચિત્ કાલે વિપ્રાન્ પપ્રચ્છ પાર્થિવઃ
ધર્મમ્ આચક્ષતાં પૂજ્યાઃ શુદ્ધમ્ ઇત્ય્ અથ તે ઽબ્રુવન્ ॥

સર્વવિદ્યાવિદા ધર્મઃ કસ્ ત્વયા નાવલોકિતઃ
આચારો ઽયમ્ ઇતિ વ્યક્તમ્ અનુયુક્તાસ્ ત્વયા વયમ્ ॥

રાગાદિમન્તઃ પુરુષાસ્ તૈર્ ઉક્તા હ્ય્ અપ્રમાણતા
સાંખ્યાદીનામ્ અકાર્યત્વાદ્ વેદસ્યૈવ પ્રમાણતા ॥

તસ્માદ્ વેદેષુ વિહિતં યત્ તદ્ આસેવ્યતામ્ ઇતિ
શ્રુત્વેદં નૃપતિર્ યજ્ઞૈર્ ઈજે નિઃસંખ્યદક્ષિણૈઃ ॥

અથોત્સૃષ્ટપ્રજાકાર્યં દીક્ષાસન્તાનસેવયા
મન્ત્રિનૌ જાતસંત્રાસૌ તં કદાચિદ્ અવોચતામ્ ॥

ઉદ્ધૃતઃ શોકપઙ્કાત્ ત્વં બલિભિર્ દ્વિજકુઞ્જરૈઃ
ઉદ્ધાર્યઃ સાંપ્રતં કેન દીક્ષાપઙ્કાદ્ દુરુત્તરાત્ ॥

કામાર્થૌ યદ્ય્ અપિ ત્યક્તૌ સેવ્યાવ્ એવ તથાપિ તૌ
દુર્લભો હિ વિના તાભ્યાં ધર્મઃ સુદ્ધો નૃપૈર્ ઇતિ ॥

ઉપપન્નમ્ ઇદં શ્રુત્વા પ્રતિશ્રુત્ય તથેતિ ચ
દેવતાયાચનવ્યગ્ર સ્ત્રીકમ્ અન્તઃપુરં યયૌ ॥

પાનાભરણવાસઃ સ્રક્ પ્રિયવાગ્દાનમાનિતાઃ
અન્તઃપુરચરીઃ પ્રૈશ્યાશ્ ચચાર પરિતોષિતાઃ ॥

અનન્તરમ્ અનુજ્યેષ્ઠં દેવીઃ સંમાન્ય ભૂપતિઃ
વાસુકિન્યા મહાદેવ્યા નિનાય સહ યામિનીમ્ ॥

સ તામ્રચૂડરુતિભિર્ બન્દિવૃન્દૈર્ વિબોધિતઃ
ઉપાસિષ્ટ પુરઃસંધ્યામ્ આદિવાકરદર્શનાત્ ॥

તતો ધવલવાસઃ સ્રગ્ અલંકારાનુલેપનઃ
સ્તૂયમાનો જયાશીર્ભિર્ આસ્થાનસ્થાનમ્ આગતઃ ॥

પુરોધઃપ્રભૃતીસ્ તત્ર પ્રકૃતીઃ પ્રકૃતિપ્રિયઃ
માનયિત્વા યથાયોગ્યં સોપચારં વ્યસર્જયત્ ॥

સ્મયમાનસ્ તતો રાજા મન્ત્રિણાવ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
આપાનભૂમિર્ ઉદ્યાને રમણીયા પ્રકલ્પ્યતામ્ ॥

કો હિ યુષ્મદ્વિધસુહૃદ્ વિહિતાપત્પ્રતિક્રિયઃ
વિષયાન્ ન નિષેવેત દૃષ્ટાદૃષ્ટાવિરોધિનઃ ॥

સો ઽહં પૌરજનં ભૃત્યાન્ અન્તઃપુરવિચારિણઃ
આત્માનં ચ ભવન્નાથં યોજયામિ સુખૈર્ ઇતિ ॥

અથ તૌ પ્રહ્વમૂર્ધાનૌ સ્વામ્યભિપ્રાયવેદિનૌ
પાનોપકરણં સર્વં સજ્જમ્ એવેત્ય્ અવોચતામ્ ॥

વ્યાહાર્ય સ તતસ્ તત્ર સબાલસ્થવિરાં પુરીમ્
વસ્ત્રાભરણમાલ્યાન્ન દાનૈઃ પ્રીતામ્ અકારયત્ ॥

પદ્મરાગાદિશુક્તિષ્ઠમ્ ઉત્પલાદ્યધિવાસિતમ્
કૃતજોત્કારમ્ અન્યો ઽન્યં પીયતે સ્મ તતો મધુ ॥

મધુપાનાન્તરાલેષુ સવિપઞ્ચીસ્વનં મુહુઃ
ગીયતે સ્મ મનોહારિ નટાદ્યૈર્ નૃત્યતે સ્મ ચ ॥

વિહૃત્ય દિનમ્ એવં ચ શીતરશ્મૌ દિવાકરે
વિસૃજ્ય પ્રકૃતી રાજા વિવેશાન્તઃપુરં તતઃ ॥

તત્રાપિ શ્રુતસંગીતો દૃષ્ટસ્ત્રીપાત્રનાટકઃ
પાયિતાશેષભાર્યશ્ ચ પશ્ચાન્ નિદ્રામ્ અસેવત ॥

એવમ્ આસેવમાનસ્ય સાર્તવં વિષયાન્ ગતાઃ
વિવૃદ્ધસુખરાગસ્ય બહવસ્ તસ્ય વાસરાઃ ॥

સ કદાચિદ્ દ્વિજાદિભ્યઃ સવિષાદો ન્યવેદયત્
સ્વપ્નો મયાદ્ય યો દૃષ્ટઃ પ્રશસ્યૈઃ શ્રૂયતામ્ અસૌ ॥

વાહ્યાવલોકનાયાહં નિર્ગતસ્ તત્ર દૃષ્ટવાન્
મત્તં મહાન્તમ્ આયાન્તં માતઙ્ગં વનચારિણમ્ ॥

તન્ મદામોદમ્ આઘ્રાય રાજ્યહસ્ત્ય્ અપિ મામકઃ
ક્રોધાદ્ ઉન્મૂલિતાલાનો યાતઃ પ્રતિ વનદ્વિપમ્ ॥

વન્યસ્ તુ હસ્તમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય કિંચિદ્ આકુઞ્ચિતાઙ્ગુલિઃ
આહૂતવાન્ ઇવ યુદ્ધં સગર્વૈઃ કણ્ઠગર્જિતૈઃ ॥

મદીયેનાથ નાગેન વેગેનાપત્ય દૂરતઃ
સંનિપાતો મહાન્ દત્તો દન્તયોર્ વનદન્તિનઃ ॥

સ્ફટિકસ્તમ્ભશુભ્રાભ્યાં દન્તાભ્યાં તેન મામકઃ
દૂરમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય નિક્ષિપ્તસ્ તતો યાતઃ પરાઙ્મુખઃ ॥

પરાજિતં પરેણાથ દૃષ્ટ્વા સ્વં રાજ્યહસ્તિનમ્
નિવર્ત્તયિતુકામો ઽહમ્ આસન્નાન્ ઇદમ્ ઉક્તવાન્ ॥

નિવર્તયામિ રાજ્યેભં શીઘ્રમ્ આનયતાઙ્કુશમ્
શિક્ષિતો વત્સરાજેન હસ્તિશિક્ષામ્ અહં નનુ ॥

ઇતિ મન્ત્રયમાણો ઽહમ્ અલબ્ધપ્રાર્થિતાઙ્કુશઃ
પ્રતિબુદ્ધઃ સસંત્રાસઃ કિમ્ એતદ્ ઇતિ ચિન્તયન્ ॥

ઇતિ સ્વપ્નો મયા દૃષ્ટઃ ક્ષણદાયાઃ પરિક્ષયે
ફલમ્ ઇષ્ટમ્ અનિષ્ટં વા પૂજ્યૈર્ અત્રોચ્યતામ્ ઇતિ ॥

અથાનિષ્ટફલં સ્વપ્નં જાનન્તો ઽપિ દ્વિજાતયઃ
રાજોપચારચતુરાઃ સ્થાપયામ્ આસુર્ અન્યથા ॥

યૌ ઽસૌ રાજન્ ગજો વન્યસ્ તં બુધ્યસ્વ વિનાયકમ્
યશ્ ચાભિષેકહસ્તી તં રાજ્યવિઘ્નં શરીરિણમ્ ॥

તત્ તે ગણપતિઃ પ્રીતઃ પ્રસહ્યોદ્ધરતિ પ્રભુઃ
ત્વમ્ અપ્ય્ ઉન્મૂલિતાનર્થશ્ ચિરં પાહિ મહીમ્ ઇતિ ॥

ઇતિ દુઃશ્લિષ્ટમ્ આકર્ણ્ય ફલં સ્વપ્નસ્ય કલ્પિતમ્
સુખં નાલભતાથૈનમ્ અબ્રૂતાં મન્ત્રિણાવ્ ઇદમ્ ॥

શ્રૂયતાં દેવ યદ્ વૃત્તં વૃદ્ધસ્ય જગતીપતેઃ
આવાભ્યાં શ્રુતમ્ એતચ્ ચ ગૃહે કથયતઃ પિતુઃ ॥

મૃગેન્દ્રાસનમ્ આરોઢું પ્રદ્યોતેન કિલેચ્છતા
યથાપ્રધાનમિલિતાઃ પૃષ્ટાઃ સ્વપ્નં દ્વિજાતયઃ ॥

મમ સિંહાસનસ્થસ્ય સ્થિતો મૂર્ધ્નિ વિહંગમઃ
વિચિત્રૈઃ સપ્તભિઃ પક્ષૈઃ કો ઽસૌ વ્યાક્રિયતામ્ ઇતિ ॥

તેષુ નિર્વચનેષ્વ્ એકો દ્વિજઃ શાણ્ડિલ્યનામકઃ
સકમ્પવચનો ઽવોચન્ નીચૈ.શ્ ચઞ્ચલભીરુકઃ ॥

રાજ્ઞા સ્વપ્નફલં પૃષ્ટાઃ કિં તૂષ્ણીમ્ આસ્થ કથ્યતામ્
ત્રસ્યદ્ભિઃ પરુષાદ્ વાપિ માદૃક્ કસ્માન્ ન યુજ્યતામ્ ॥

અનિષ્ટમ્ અપિ વક્તવ્યં સ્વનુષ્ઠાનપ્રતિક્રિયમ્
દુષ્કરપ્રતિકારે તુ યુક્તમ્ ઇત્થમ્ ઉદાસિતુમ્ ॥

ઇતિ શ્રુત્વા મહાસેનઃ સંશયામૃષ્ટમાનસઃ
શાણ્ડિલ્યમ્ ઇદમ્ અપ્રાક્ષીદ્ વિવક્ષું સ્ફુરિતાધરમ્ ॥

બ્રહ્મન્ કથય વિશ્રબ્ધમ્ અનુજ્ઞાતો દ્વિજૈર્ અપિ
યસ્માત્ વ્યાહર્તુમ્ આરબ્ધઃ પ્રતિષિદ્ધો ન કેનચિત્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ ક્ષિતિપાલેન વ્યાહર્તુમ્ ઉપચક્રમે
અહિતાદિ હિતાન્તં ચ શ્રૂયતાં દેવ મા કુપઃ ॥

યો ઽસૌ સપ્તચ્છદઃ પક્ષી સો ઽશનિર્ દુઃશ્રવધ્વનિઃ
સપ્ત પક્ષાસ્ તુ યે તસ્ય સપ્ત પક્ષાન્ નિબોધ તાન્ ॥

સર્વથા વિસ્તરેણાલમ્ અલં સિંહાસનેન તે
કશ્ચિદ્ આરોપ્યતામ્ એતદ્ યસ્ય નેચ્છસિ જીવિતમ્ ॥

કઞ્ચિદ્ અદ્યેદમ્ આરૂઢમ્ અર્ધમાસેષુ સપ્તાસુ
અતીતેષ્વ્ અશનિર્ હન્તિ પતિત્વા મૂર્ધનિ ધ્રુવમ્ ॥

ઇતિ શ્રુત્વા સ્ફુરત્ક્રોધઃ પ્રભૂર્ ભરતરોહકમ્
અક્ષિણી મુખરસ્યાસ્ય ખન્યેતામ્ ઇત્ય્ અચોદયત્ ॥

યથાજ્ઞાપયસીત્ય્ ઉક્ત્વા બધ્નન્ પરિકરં દ્વિજાન્
મન્ત્રી સાક્ષિનિકોચેન ગ્રાહ્યવાક્યાન્ અસૂચયત્ ॥

મૃદુપૂર્વં તતો વિપ્રા મહીપાલમ્ અબોધયન્
દેવ નોન્મત્તવાક્યાનિ ગૃહ્યન્તે પટુબુદ્ધિભિઃ ॥

ન ચ કેવલમ્ ઉન્મત્તો બ્રાહ્મણશ્ ચૈષ મૂઢકઃ
તેનાપિ નયનોદ્ધારં નૈવ નિગ્રહમ્ અર્હતિ ॥

કિં તુ તાવદ્ અયં બદ્ધઃ સ્થાપ્યતાં વિધવાસુતઃ
પક્ષાઃ સપ્ત ગતા યાવત્ તતઃ પ્રાપ્સ્યતિ નિગ્રહમ્ ॥

સિંહાસનમ્ અપિ ક્ષિપ્રમ્ આરોહતુ નરાધિપઃ
લગ્ને ઽસ્મિન્ન્ એવ સૌવર્ણઃ પરીક્ષાર્થં દ્વિજન્મનઃ ॥

યદિ સત્યૈવ વાગ્ અસ્ય તતઃ સત્કારમ્ આપ્સ્યતિ
વિપર્યયે ખલીકારં મન્વાદિપરિભાષિતમ્ ॥

દેવો ઽપિ દિવસાન્ એતાન્ વિદ્ભિઃ બ્રાહ્મણૈઃ સહ
કુર્વદ્ભિઃ શાન્તિકર્માણિ મહાકાલં નિષેવતામ્ ॥

ઇતિ શ્રુત્વા દ્વિજાતિભ્યો યુક્તમ્ ઇત્ય્ અવધાર્ય ચ
બન્ધયિત્વા ચ શાણ્ડિલ્યં મહાકાલં યયૌ નૃપઃ ॥

તત્ર સપ્ત સ્થિતઃ પક્ષાન્ અપશ્યદ્ દિવસે ઽન્તિમે
મધ્યંદિને પયોદાલીમ્ ઉન્નમન્તીં રવિં પ્રતિ ॥

અથ સા ક્ષણમાત્રેણ વ્યાપ્તાનન્તદિગન્તરા
નીલકણ્ઠગલચ્છાયા પ્રવૃષ્ટા વૃષ્ટિમ્ અશ્મનામ્ ॥

ચણ્ડં ચટચટાઘોષમ્ ઉદ્ઘોષ્યાશનિર્ ઉત્કટઃ
રાજપ્રતિકૃતિં પિષ્ટ્વા તત્રૈવાન્તર્દધે તતઃ ॥

અથ શાણ્ડિલ્યમ્ આહ્વાય્ય કૃત્વા વિગતબન્ધનમ્
ક્ષમયિત્વા ચ વિપુલૈઃ સંપ્રદાનૈર્ અતોષયત્ ॥

રાજ્ઞા ચાસ્ય કૃતં નામ તચ્ ચ લોકે પ્રતિષ્ઠિતમ્
સો ઽયં મુખરશાણ્ડિલ્યઃ સિદ્ધાદેશો ઽનુયુજ્યતામ્ ॥

તેન ચાહૂય પૃષ્ટેન નિઃશઙ્કેન નિવેદિતમ્
શૃણુ રાજન્ ન કોપં ચ પિતૃવત્ કર્તુમ્ અર્હસિ ॥

યો ઽસૌ વન્યો ગજઃ સો ઽન્યો રાજા રાજન્ન્ ઉપાગતઃ
ભવદીયો ભવાન્ એવ સર્વથા શ્રૂયતામ્ ઇદમ્ ॥

ત્વમ્ અન્યેન મહીપાલ મહીપાલેન રાજ્યતઃ
સ્વતઃ પ્રચ્યાવિતસ્ તસ્માદ્ યુક્તમ્ આસ્થીયતામ્ ઇતિ ॥

ઇતિ શ્રુત્વા મહીપાલે વિષાદાનતમૂર્ધનિ
શનૈર્ મુખરશાણ્ડિલ્ય પ્રમુખા નિર્યયુર્ દ્વિજાઃ ॥

મન્ત્રિમાત્રસહાયસ્ તુ રાજા કૃત્વા અવગુણ્ઠનમ્
કઃ સ્યાદ્ રાજેતિ ચિન્તાવાન્ નિષસાદ નૃપાસને ॥

સિદ્ધાદેશસ્ય તુ વચઃ શ્રદ્દધાનઃ સુરોહકઃ
વિષાદાદ્ દીનયા વાચા મહીપાલમ્ અભાષત ॥

મહાસેનેન દુઃસ્વપ્નઃ સ યથા વઞ્ચિતસ્ તથા
વઞ્ચય ત્વમ્ અપિ ક્ષિપ્રમ્ અત્યાસન્નફલો હ્ય્ અસૌ ॥

તિર્યગ્યોનિગતઃ કશ્ચિદ્ અધ્યાસ્તાં પાર્થિવાસનમ્
દેવો ઽપિ દિવસાન્ કાંચિદ્ વનવાસી ભવત્વ્ ઇતિ ॥

તુષ્ણીભૂતં તુ રાજાનમ્ એવ બ્રુવતિ મન્ત્રિણિ
ગોપાલતનયસ્ તત્ર વિવેશાવન્તિવર્ધનઃ ॥

તસ્ય સંક્રીડમાનસ્ય દૂરમ્ ઉત્પત્ય કન્દુકઃ
નિપત્યોત્પત્ય ચ પુનઃ સિંહાસનતલં ગતઃ ॥

અવન્તિવર્ધનયશા ભગિનિ તેન ચોદિતા
સિંહાસનતલાદ્ એવ કન્દુકઃ કૃષ્યતામ્ ઇતિ ॥

તયોક્તં સ્વયમ્ એવ ત્વં કિં ન કર્ષસિ કન્દુકમ્
કિં ચાહં ભવતઃ પ્રૈષ્યા યેનાદિશસિ મામ્ ઇતિ ॥

તતઃ પશ્યેતિ તામ્ ઉક્ત્વા તદ્ ઉત્ક્ષિપ્ય નૃપાસનમ્
અવન્તિવર્ધનો ઽન્યત્ર સ્થાપયામ્ આસ નિર્વ્યથઃ ॥

સ તુ કન્દુકમ્ આદાતુમ્ આરબ્ધશ્ ચ નૃપેણ તુ
સિંહાસનાદ્ અવપ્લુત્ય પરિષ્વક્તસ્ ત્રપાનતઃ ॥

અથાનન્તરમ્ આહૂય રાજા પ્રકૃતિમણ્ડલમ્
ઉવાચ રાજપુત્રો ઽયમ્ અદ્ય રજ્યે ઽભિષિચ્યતામ્ ॥

યુષ્મત્સમક્ષમ્ ઉક્તો અહં ભ્રાત્રા જ્યેષ્ઠેન ગચ્છતા
અવન્તિવર્ધનં પુત્રં મત્પ્રીત્યા પાલયેર્ ઇતિ ॥

તદાદેશાત્ સુતત્વાચ્ ચ સો ઽયં સંવર્ધિતો ઽધુના
પિત્ર્યમ્ આસનમ્ અધ્યાસ્તાં ન્યાસં પ્રત્યર્પિતં મયા ॥

અથાસ્મિન્ સંકટે કાર્યે પાલકેન પ્રદર્શિતે
સભાયામ્ આનતાઙ્ગાયાં ન કશ્ચિદ્ કિંચિદ્ ઉક્તવાન્ ॥

તતો ધર્માર્થકામાનાં માત્રામ્ આખ્યાય પાલકઃ
પુત્રમ્ આરોપયામ્ આસ સિંહાસનમ્ અવન્તિયમ્ ॥

કૃષ્ણાજિનામ્બરધરઃ કૃતકેશનાશઃ સ્કન્ધાવસક્તકરકો નૃપતિઃ પુરાણઃ
અધ્યાસિત મુનિવરૈઃ સહ કાશ્યપેન મન્દસ્પૃહો ઽસિતગિરિં તપસે જગામ ॥