Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 18

gandharvadattayā sārdhaṃ divasān dattakena ca
yathā rativasantābhyāṃ smaraḥ sukham ayāpayam ||

atha gandharvadattāyāṃ gatāyāṃ vandituṃ gurūn
sānudāso namaskṛtya vadati sma kṛtāsanaḥ ||

yuṣmākaṃ hi savarṇeyam utkṛṣtā veti yan mayā
yūyaṃ vijñāpitāḥ pūrvaṃ tad etad avadhīyatām ||

āsīd ihaiva campāyāṃ mitravarmeti vāṇijaḥ
nāmitro nāpi madhyasthaḥ sādhor yasyābhavad bhuvi ||

tasya mitravatī nāma nāmnā susadṛśī priyā
bhāryā maitrīva sādhor yā śatror api hitaiṣiṇī ||

tayor guṇavatoḥ putraṃ guṇavantam avindatoḥ
aputrān ātmanaḥ paurāḥ saputrān api menire ||

ekadā piṇḍapātāya sānur nāma digambaraḥ
trirātrakṣapaṇakṣamo vardhamāna ivāgataḥ ||

daṃpatibhyām asau tābhyāṃ krītābhyāṃ prīṇitas tathā
apṛṣṭo 'pi yathācaṣṭa dharmān ṛṣabhabhāṣitān ||

praśnādigranthasārajñaś cittaṃ buddhvā tayor asau
ādideśa sphuṭadeśo bhāvinaṃ guṇinaṃ sutam ||

yaś ca putras tayor jātas tasya nāmākarot pitā
ādiṣṭaḥ sānunā yat tat sānudāso bhavatv iti ||

ekaputro 'py asau pitrā durlabhatvāc ca vallabhaḥ
vidyāḥ śikṣayatā nīto bālalīlānabhijñātām ||

upādhyāyai.ś ca sotsāhair vinītaḥ sa tathā yathā
svadārān eva savrīḍaḥ paradārān amanyata ||

tenātivinayenāsya lokabāhyena pārthivaḥ
pitarau suhṛdo dārā na kaścin nākulīkṛtaḥ ||

ādiṣṭaḥ sānunā yo 'sau tayoḥ putraḥ suvṛttayoḥ
aham eva sa vo dāsaḥ sānudāsas tathāguṇaḥ ||

mama tu dhruvako nāma dhruvamaitrīsukhaḥ sakhā
sa ca mām abravīn mitra kriyatāṃ tad bravīmi yat ||

udyānanalinīkūle sadārāḥ suhṛdas tava
anubhūtajalakrīḍāḥ khādanti ca pibanti ca ||

bhavatāpi sadāreṇa tatra gatvā mayā saha
sāphalyaṃ kriyatām adya rūpayauvanajanmanām ||

dharmārthayoḥ phalaṃ yena sukham eva nirākṛtam
viphalīkṛtadharmārthāt pāpakarmā kutas tataḥ ||

janmāntarasukhaprāptyai yaś ca dharmaṃ niṣevate
tyaktadṛṣṭasukhaḥ so 'pi vada ko nāma paṇḍitaḥ ||

na cāpi svārthasiddhyarthaṃ mayā tvaṃ vipralabhyase
tathā hi bhīmasenasya vākyam ākarṇyatāṃ yathā ||

pratyupasthitakālasya sukhasya parivarjanam
anāgatasukhāśā ca naiṣa buddhimatāṃ nayaḥ ||

mayā tu sa vihasyoktas tucchae eva prayojane
idaṃ saṃrambhagāmbhīryaṃ śaṅkām iva karoti saḥ ||

yadi pītaṃ na vā pītaṃ svadārasahitair madhu
lābhaḥ kas tatra hānir vā rāgo 'yam abhivāsitaḥ ||

rāgāgniḥ prāṇināṃ prāyaḥ prakṛtyaiva pradīpyate
tam indhayati yan mitra tatra kiṃ nāma pauruṣam ||

yas taṃ viṣayasaṃkalpa sarpirindhanam uddhatam
vairāgyavacanāmbhobhir nirvāpayati sa kṣamaḥ ||

phalaṃ yadi ca dharmasya sukham īdṛśam iṣyate
dharmasyābhavanirbhūyāt tatphalasya sukhasya ca ||

yāṃ yathāsukham āsīnām aśnantīṃ ca striyaṃ prati
nekṣyate pratiṣedhāt sā katham evaṃ viḍambyate ||

goṣṭhīmaṇḍalamadhyasthā madopahatacetanā
viṣamūrcchāparīteva bhartur bhāryā viḍambanā ||

atha vā gacchatu bhavān yathāsukham ahaṃ punaḥ
na yāsyāmi na dhāsyāmi dāraiḥ saha sabhām iti ||

sa tataḥ sthirasaṃkalpaṃ māṃ dṛṣṭvā pratyavasthitam
haste sasmitam ālambya saviṣāda ivāvadat ||

suhṛdām agrataḥ kṛtvā pratijñām aham āgataḥ
sānudāso 'yam ānītaḥ sadāro dṛśyatām iti ||

tenopahasitasyoccaiḥ suhṛdbhir vadanaṃ mama
pratijñākhaṇḍanamlānaṃ kathaṃ śakṣyasi vīkṣitum ||

tat prasīdāsatāṃ nāma dārā yadi virudhyate
tvayaikena pratijñāyāḥ sāphalyam upapādyatām ||

sadoṣaṃ yadi pānaṃ ca svayaṃ mā sma pibas tataḥ
suhṛdaḥ pibataḥ paśya sadāratanayān iti ||

tatas tatsahito gatvā puropavanapadminīm
tāṃ tadā dṛṣṭavān asmi sakalatrāṃ suhṛtsabhām ||

ninditendrāyudhacchāyaiḥ kusumābharaṇāmbaraiḥ
kṣiptāmbhaḥpadminīcchāyāṃ sthalīkamalinīm iva ||

tataḥ samañjarījālair mādhavīcūtapallavaiḥ
kalpitaṃ dhruvako mahyam uccam āharad āsanam ||

apaśyaṃ tatra cāsīnaḥ suhṛdaḥ pāyitapriyān
pibataś ca madhu prīta priyākaratalārpitam ||

kvacid vasantarāgaṃ ca veṇutantrīrutānvitam
gīyamānaṃ śṛṇomi sma rudantāś cālikokilāḥ ||

hitvā kurabakāgrāṇi varṇasaṃsthānacāruṣu
patitāḥ karṇikāreṣu lūnanāsā ivālinaḥ ||

āmūlaśikharaṃ phullās tilakāśokakiṃśukāḥ
asārasya hi jāyante naṭasyātyutkaṭā rasāḥ ||

atha kardamadigdhāṅgaḥ śaivalāvilaśāṭakaḥ
utthitaḥ puruṣaḥ ko 'pi sarasaḥ sarasas tataḥ ||

ādāya nalinīpatra puṭaṃ kenāpi pūritam
bhoḥ puṣkaramadhu prāptaṃ mayeti ca mudāvadat ||

pratiṣiddhaḥ sa caikena mūrkha mā caṇḍam āraṭīḥ
na puṣkaramadhu prāptaṃ tvayānartho 'yam arjitaḥ ||

yadi tāvad idaṃ sarve pibanti suhṛdas tataḥ
paramāṇupramāṇo 'pi bindur aṃśo na jāyate ||

dīyate yadi vā rājñe durlabhaṃ pārthivair api
aparaṃ so 'pi yāceta ratnagṛddhā hi pārthivāḥ ||

taṃ ca karṇejapāḥ kecid vakṣyanti priyavādinaḥ
rājann aparam apy asti tatra prāptam idaṃ yataḥ ||

etāvad eva tatrāsīn nātiriktam iti bruvan
abhāvam atiriktasya kenopāyena sādhayet ||

iti protsāhitaḥ pāpair labdhāsvādaś ca pārthivaḥ
haret sarvasvam asmākaṃ tasmāt tasmai na dīyate ||

kiṃ tu rasyatarāsvādaṃ na ca madyaṃ yatas tataḥ
idaṃ puṣkaramadhv eṣa sānudāsaḥ pibatv iti ||

durlabhatvāt tatas tasya suhṛdabhyarthanena ca
na ca madyam iti śrutvā pītavān asmi tan madhu ||

āsīc ca mama ko nāma ṣaṇṇām eṣa raso bhavet
lakṣyate na hi sādṛśyam etasya madhurādibhiḥ ||

na cāhaṃ ṣaḍbhir ārabdhaḥ saṃhatya madhurādibhiḥ
sarvajñair api durjñānā yenāsminn ekaśo rasāḥ ||

tena manyatae evāyaṃ saptamaḥ suraso rasaḥ
rasite 'mṛtam apy asmin gacched virasatām iti ||

tatas tadrasagandhena tṛṣā ca gamitatrapaḥ
bādhate māṃ pipāseti śanair dhruvakam abruvam ||

tena dattaṃ tu tat pītvā svabhāvāpoḍhamānasaḥ
tat puropavanaṃ vegāc cakravad bhramad abhramam ||

tataś ca tāramadhuraṃ dīrghaveṇor ivoṣasi
dīnamantharam aśrauṣaṃ pramadākranditadhvanim ||

atha gatvā tam uddeśam apaśyaṃ mādhavīgṛhe
striyaṃ sākṣād ivāsīnāṃ mādhavīvanadevatām ||

ākhyāyikākathākāvya nāṭakeṣv api tādṛśī
varṇyamānāpi nāsmābhiḥ kadācit pramadā śrutā ||

tatas tām abravaṃ sāmnā bhadre yadi na duṣyati
duḥkhasyāsya tato hetur mahyam ākhyāyatām iti ||

tato ruditasaṃbhinnaṃ nīcakair uditaṃ tayā
duḥsahasyāsya duḥkhasya nanu hetur bhavān iti ||

lajjāprahvaśiraskena tato nīcair mayoditam
yadīdaṃ matkṛtaṃ duḥkhaṃ bhīru mā tvaṃ rudas tataḥ ||

yad anantam anantārghaṃ tan manye draviṇaṃ tṛṇam
śarīrakam apīdaṃ me kvacid vyāpāryatām iti ||

athāvocad asau smitvā harṣāśrukaluṣekṣaṇā
anenaiva tvadīyena śarīreṇāham arthinī ||

ahaṃ hi gaṅgadatteti yakṣakanyā nabhaścarī
saṃkalpajanmanānalpaṃ saṃkalpaṃ kāritā tvayi ||

tad ehi gṛham asmākaṃ satyaṃ mantrayase yadi
śarīrasyāsya te tatra viniyogo bhavatv iti ||

kṛṣyamāṇas tayā cāhaṃ pāṇāv ādāya mantharam
asurāntaḥpurākāraṃ prāviśaṃ bhavaneśvaram ||

tatrāpaśyaṃ striyaṃ gaurīṃ sitāsitaśiroruhām
sthūlodaravalīlekhāṃ śuddhasūkṣmāmbarāvṛtām ||

sā mām arghyeṇa saṃbhāvya mūrddhni cāghrāya sādaram
abravīd adhvakhinno 'si putra viśramyatām iti ||

ādṛtā cādiśat preṣyāḥ sānudāsaḥ pipāsitaḥ
tat puṣkaramadhu svādu śīghram ānīyatām iti ||

mama tv āsīd dhruvaṃ yakṣī gaṅgadattānyathā kutaḥ
gṛhe puṣkaramadhv asyā duṣprāpaṃ mānuṣair iti ||

gandhena puṣkaramadhu prabhaveṇādhivāsitam
vasantakusumākīrṇaṃ prāviśaṃ vāsamandiram ||

pītvā ca puṣkaramadhu prītayā sahitas tayā
asyai pūrvapratijñātaṃ svaśarīram upāharam ||

svaśarīrapradānena mahyaṃ pūrvopakāriṇe
sāpi pratyupakārāya svaśarīraṃ nyavedayat ||

āsīn me yan mayā dattvā śarīraṃ puṇyam arjitam
tasya kanyāśarīrāptyā sadyaḥ pariṇataṃ phalam ||

iti tatra ciraṃ sthitvā pṛcchāmi sma priyāṃ priye
kim idānīṃ suhṛdgoṣṭhī karītīty atha sābravīt ||

yadi te draṣṭum icchāsti mayaiva sahitas tataḥ
gatvā paśya suhṛdgoṣṭhīṃ madātiśayavihvalām ||

mayālambitahastaṃ tvāṃ na kaścid api paśyati
tenādṛṣṭaḥ suhṛdgoṣṭhyā viśrabdhaḥ paśyatām iti ||

gatvā tatas tad udyānaṃ gaṅgadattāvalambitaḥ
paśyāmi sma suhṛdgoṣṭhīṃ smitavyāvartitānanām ||

atha svābhāvikamukhaḥ suhṛt kaścid abhāṣata
na dṛśyate sānudāsaḥ kva nu yāto bhaved iti ||

apareṇoktam āścaryam adṛṣṭaṃ kiṃ na paśyasi
sānudāsena duḥsādhyā sādhitā yakṣakanyakā ||

yakṣyāvalambitaḥ pāṇāv adṛśyo dṛśyatām ayam
sānudāsaḥ suhṛnmadhye vicaran puṇyavān iti ||

gaṅgadattām athāvocam adṛśyo yady ahaṃ tataḥ
bhadre katham anenoktam adṛśyo dṛśyatām iti ||

tataḥ saṃrudhyamāno 'pi yatnena janasaṃsadā
pravṛttaḥ sahasā hāsaḥ salilaugha ivolbaṇaḥ ||

teṣām anyatamo nṛtyan satālahasitadhvaniḥ
mām avocad adṛśyāya yakṣībhartre namo 'stu te ||

kva puṣkaramadhu kvātra durlabhā yakṣakanyakā
drākṣāmadhu tvayā pītaṃ sādhitā ca vilāsinī ||

sarvathā duścikitso 'yaṃ bhavato vinayāmayaḥ
suhṛdvaidyagaṇenādya kuśalena cikitsitaḥ ||

sa bhavān gaṅgadattāyā gṛhaṃ yātu nirāmayaḥ
suhṛdo 'pi kṛtasvārthāḥ sarve yāntu yathāyatham ||

ahaṃ tu puṣkaramadhu cchadmanā chalito 'pi taiḥ
jñātakāntāsavasvādo na tebhyaḥ kupito 'bhavam ||

āsīc ca mama te dhīrā ye svabhyastamadhupriyāḥ
vidūṣitamadhusparśāḥ pravrajanti mumukṣavaḥ ||

ahaṃ tu sakṛd āsvādya pramadāmadirārasam
na prāṇimi vinā tasmād dhiṅ nikṛṣṭaṃ ca mām iti ||

atha gacchati sma ravir astabhūdharaṃ vasitadrumān adhi śakuntapaṅktayaḥ
madamandam ātmabhavanāni nāgarāḥ priyayā sahāham api tanniveśanam ||

tatra prasannayā kālaṃ priyayā ca prasannayā
prasanno dhruvakādīnāṃ suhṛdām atyavāhayam ||

daśabhir daśabhir yāti sahasrair divasavyaye
dhanarāśiḥ parikṣīṇaḥ kālena mahatā mahān ||

kadācic cāham āhūya nīto dārikayā gṛham
duḥśravaṃ śrāvito mātrā pituḥ svargādhirohaṇam ||

guruṇā guruśokena pīḍyamānaṃ ca māṃ nṛpaḥ
samāhvāyyāvadat putra mitravarmāham eva te ||

kulaputrakavṛttena sthātavyam adhunā tvayā
sa hīha paraloke ca sukhāya prāṇinām iti ||

alaṃkṛtāya sa ca me bhūṣaṇāmbaracandanaiḥ
pitryaṃ śreṣṭhipadaṃ kṛtvā gṛhaṃ yāhīty abhāṣata ||

kālastoke prayāte ca sadainyo dhruvako 'bravīt
saśokā gaṅgadattāpi sā samāśvasyatām iti ||

mayā tūktam idānīṃ me bālakālaś calo gataḥ
anya evāyam āyātaḥ kuṭumbabharadāruṇam ||

kva veśavanitāsaktiḥ kva kuṭumbaparigrahaḥ
na hi vānaraśāvasya yuktā syandanadhuryatā ||

adhunā gaṅgadattāyā bālatā lolatāṃ gatā
mārgam āsevatāṃ sāpi mātṛmātāmahīgatam ||

durācāraiva sā veśyā ciraṃ yasyāḥ satīvratam
na hi vedam adhīyānaḥ śūdraḥ sadbhiḥ praśasyate ||

sadoṣam api na tyājyaṃ sahajaṃ karma sādhubhiḥ
itīdaṃ vacanaṃ viṣṇoḥ sāpi saṃmānayatv iti ||

tenoktaṃ gaṇikāsaktiḥ pratiṣiddhā kuṭumbinām
na tu śokopataptāyā gaṇikāyāḥ sabhājanam ||

tad bravīmi samāśvasya gaṅgadattāṃ samātṛkām
ayam āgata evāsi tyaja niṣṭhuratām iti ||

tasyām udbhūtarāgatvād dhruvakābhyarthitena ca
doṣam utprekṣamāṇo 'pi gata evāsmi tadgṛham ||

atha sā madviyogena madduḥkhena ca karśitā
krandatparijanā kṛcchrāt parisaṃsthāpitā mayā ||

mayaiva ca saha snātā niruptasalilāñjaliḥ
śarāvaṃ madirāpūrṇaṃ nyasyati sma gṛhāṅgaṇe ||

mātā tu gaṅgadattāyā gṛhītacaṣakāvadat
putra duḥkhavinodārthaṃ tarpaṇaṃ kriyatām iti ||

mama tv āsīt prapañco 'yaṃ viṣamaḥ prastuto 'nayā
nūnam asmān iyaṃ vṛddhā mugdhān ākṛṣṭum icchati ||

īdṛśī ca vacodakṣā sadākṣiṇyaś ca mādṛśaḥ
nirdākṣiṇyā ca devī śrīr iti jāto 'smi śaṅkitaḥ ||

avaśyaṃ ca madīyā śrīr gaṅgadattāṃ gamiṣyati
prāyaḥ samānaśīleṣu sakhyaṃ badhnanti jantavaḥ ||

atha vā gaṅgadattaiva kṣetraṃ dānasya pūjitam
dānaṃ hi tatra dātavyaṃ yatra cittaṃ prasīdati ||

iti ceti ca niścitya trāsāsvāditacetasā
triphalāvirasāsvādaṃ pānam āsevitaṃ mayā ||

na vartate sakṛt pātum atas triḥ pīyatām iti
gaṇikāmātur ādeśam om iti pratyapūjayam ||

yathā yathā ca māṃ mandam ārohan madirāmadaḥ
pitṛśoko 'pi balavān avārohat tathā tathā ||

ataḥ paraṃ madādeśān madīyāḥ paricārikāḥ
madirāmandirān madyam āharanti sma saṃtatam ||

tadīyāś ca madīyāś ca gataśokam avekṣya mām
gāyanti sma hasanti sma kecit tatrārudann api ||

iti vismāritas tābhiḥ pitṛśokam ahaṃ tadā
divasān gamayāmi sma surāsmaraparāyaṇaḥ ||

ekadā gaṇikāmātrā preṣitā gaṇikāvadat
śvaśrūs tvām āha rūkṣo 'si gātram abhyajyatāṃ tava ||

gaṅgadattāpi paruṣā jātā snehavivarjanāt
tasmād iyam api sneham aṅgeṣu nidadhātv iti ||

śāṭakaṃ cāharan mahyaṃ sthūlaṃ tailamalīmasam
skandhaḥ kaṭukatailena mrakṣitaś ca tayā mama ||

uktaś cāsmi punar yāvad dārikāyā muhūrtakam
abhyaṅgaḥ kriyate tāvad bhavān avataratv iti ||

athoparipurāt ṣaṣṭham anantaram avātaram
śilpinas tatra cāpaśyaṃ ratnasaṃskārakārakān ||

sasaṃbhramaiś ca tair uktaḥ kṛtāñjaliputair aham
śreṣṭhiputra pravīṇo 'si tvatto lajjāmahe vayam ||

sarvavidyākalāśilpa kovidasya puras tava
sarvajñānām api trāsāt prasaranti na pāṇayaḥ ||

tasmād avataratv asmād dīrghāyuḥ pañcamaṃ puram
alaṃkaraṇakarmedam āśu niṣṭhāṃ vrajatv iti ||

evaṃ ca pariśeṣebhyaḥ kramāc citrakarādibhiḥ
pañcebhyo 'pi purebhyo 'ham upāyair avatāritaḥ ||

sāntaḥkarmārikābhiś ca ghaṭadāsībhir aṅgaṇāt
sicyase gomayāmbhobhir iti nirdhārito bahiḥ ||

śrūyate sma ca tasyaiva prāsādasyopari dhvaniḥ
bandinaḥ paṭhataḥ ślokam uccakair uccarann iti ||

jaya rājasiṃha paradantimaṇḍalaṃ vijitaiva vādimṛgasaṃhatis tvayā
parimaṇḍalagrahapatiprabhāprabhair guṇakesarāṃśuvisaraś ca rājase ||

cintitaṃ ca mayā manye praviṣṭaḥ ko 'pyayaṃ viṭaḥ
raṇḍāputrasya yasyaite śrūyante bandibhir guṇāḥ ||

kuto 'sya guṇagandho 'pi yena lajjaiva khāditā
veśanārīgrahasthena svayaṃ khyāpayatā guṇān ||

ity asūyann ahaṃ tasmai lajjāvarjitakaṃdharaḥ
svagṛhābhimukhaṃ prāyāṃ pauradhikkārakāritaḥ ||

ya eva māṃ suhṛt kaścid apaśyat saṃmukhāgatam
sa evāmīlayad dṛṣṭiṃ hā kiṃ dṛṣṭam iti bruvan ||

yenāṅgaṇena yāmi sma saṃstutasyaitarasya vā
tatra gomayapānīyaṃ pātayanti sma nāgarāḥ ||

evaṃprāyaprapañcābhir janatābhir jugupsitaḥ
apūrvapuruṣākrāntaṃ svagṛhadvāram āgamam ||

tena ca praviśann eva pūrvābhyāsād aśaṅkitaḥ
tiṣṭha tiṣṭheti ruṣṭena dvārapālena vāritaḥ ||

tatas taṃ pṛṣṭavān asmi śaṅkāmandīkṛtatrapaḥ
bhadra sarvaṃ na jānāmi tat tvam ākhyāyatām iti ||

tenoktam īdṛśaṃ tattvaṃ na tvaṃ paragṛhaṃ punaḥ
tiṣṭhaddauvārikadvāram aśaṅkaḥ praviśer iti ||

mayoktam atha sāsūyaṃ kiṃ ca mitravatī mṛtā
tenoktaṃ kaccid āyuṣmān sānudāso bhavān iti ||

ahaṃ tu kaṭukālāpas tasmān madhurabhāṣiṇaḥ
lajjamānaḥ sthitas tūṣṇīm atha tenoditaṃ punaḥ ||

jīvaty eva mṛtā tāta mātā mitravatī tava
spṛhayaty anapatyābhyo yā strībhyaḥ putravaty api ||

ekenaiva pravṛddhena kāmenāgantunā tava
saṃhatāv api dharmārthāv ucchinnau svakulocitau ||

gṛhaṃ vikrīya niḥsāram anāthā jananī tava
saha pautreṇa vadhvā ca kutrāpy anyatra tiṣṭhati ||

yo 'yaṃ prathamakakṣāyāṃ kurute karma vardhakiḥ
āste mitravatī yatra tad ayaṃ pṛcchyatām iti ||

sa ca gatvā mayā dṛṣṭaḥ pratyabhijñāya māṃ cirāt
hā kaṣṭam iti kṛtvoccair duḥkhaskhalitam abravīt ||

hṛtārthajanadāridryāt tvatprasādāt saha snuṣā
daridravāṭake tāta jananī tava tiṣṭhati ||

daridravāṭakaṃ pṛṣṭaḥ kutreti sa mayā punaḥ
caṇḍālavāṭakādūraṃ dakṣiṇenety abhāṣata ||

śanaiḥ saṃcaramāṇaś ca daridragrāmarathyayā
daridrān dṛṣṭavān asmi kṣayakṣīṇān mṛtākṛtīn ||

atha nimbataror mūle dattakaṃ nāma putrakam
dṛṣṭavān asmi bahubhir bālakaiḥ parivāritam ||

bālakānām ayaṃ rājā te 'nye mantryādayaḥ kila
dadāti sma tatas tebhyaḥ svāḥ sa kulmāṣapiṇḍikāḥ ||

yas tu teṣāṃ pratīhāraḥ sa rājāṃśaṃ prakalpitām
kulmāṣapiṇḍikāṃ hṛtvā kṣudhitatvād abhakṣayat ||

dattako 'pi hṛtasvāṃśas tāraṃ mātaram āhvayan
agacchat kuṭikām ekāṃ saṃkārasthagitājirām ||

kaṭaiḥ kṛtaparikṣepāṃ jaradviralavīraṇaiḥ
anantapaṭalacchidra praviṣṭātapacandrikām ||

pṛṣṭato dattakasyāhaṃ gatas tat kuṭikāṅgaṇam
dāsyā ca pratyabhijñāya mitravatyai niveditam ||

sā tu niṣkramya saṃbhrāntā mām āliṅgya tathāvidham
gāḍhanidrāprasupteva nākampata na cāśvasīt ||

sadyaḥ putreṇa saṃyuktā svāminā ca vinākṛtā
anuṣṇāśītasaṃsparśair mām asnāpayad aśrubhiḥ ||

nilīnāṃ ca kuṭīkoṇe paśyāmi sma kuṭumbinīm
alaṃ vā vistaraṃ kṛtvā mūrtām iva daridratām ||

satuṣaiḥ kodravakaṇair apanītaṃ mamāṅgataḥ
tadduṣṭaceṭikādattam ādarāt svayam ambayā ||

lākṣāvṛtabahucchidrā khaṇḍauṣṭhī śīrṇatālukā
ānītoṣṇodakaṃ dātum ālukā paragehataḥ ||

snapayantyā ca māṃ bhagnā karmakaryā pramattayā
athāsyāḥ svāminī caṇḍam ākrandat taḍitodarī ||

ayi tvayi vipannāyām ālukādevi gomini
śūnyam adya jagajjātam adya mātā mṛtā mama ||

mama mātur vivāhe tvaṃ labdhā jñātikulāt kila
tena tvām anuśocāmi dvitīyāṃ jananīm iva ||

vilapatyai tathā dīnaṃ karuṇārdrīkṛtāśayaḥ
śāṭakaṃ pāṭayitvāham ardhaṃ tasyai vitīrṇavān ||

puṣkariṇyāṃ tataḥ snātvā pibantīva viṣāṇakāḥ
kāñjikavyañjanaṃ kṛcchrād bhuñje kodravaudanam ||

atha vālam idaṃ śrutvā daridracaritaṃ ciram
śrūyamāṇam api hy etad duḥkhāyaiva bhavādṛśām ||

so 'haṃ katham api kṣiptvā varṣalakṣāyatāṃ kṣapām
jātadurvāravairāgyaḥ prātar mātaram abravam ||

tataḥ prakṣapitād dravyād upādāya caturguṇam
gṛham mayā praveṣṭavyaṃ na praveṣṭavyam anyathā ||

tasmād ajātaputreva mātar mṛtasuteva vā
duḥkhakarmavinodena gamayer divasān iti ||

tayoktaṃ mā gamaḥ putra tvāṃ sadāraṃ sadārakam
jīvayāmi sukhāsīnaṃ karmabhir garhitair iti ||

mayoktaṃ vṛddhayā mātrā jīvyate duḥkhakarmabhiḥ
yaḥ śaktaḥ puruṣas tasya ślāghyam ekasya jīvitam ||

tenālam avalambyemām amba kātaratāṃ tava
nanu tātasya dārāḥ stha sumerugurucetasaḥ ||

ity avasthitanirbandhaḥ praṇamya jananīm aham
daridravāṭakād ghorān nirayāṃ nirayād iva ||

ambā dūram anuvrajya hitaṃ mahyam upādiśat
tāmraliptīṃ vraje putra yatrāste mātulas tava ||

narāṇāṃ hi vipannānāṃ śaraṇaṃ mātṛbāndhavāḥ
tyājyās tu nijaśatrutvāt prājñena pitṛbāndhavāḥ ||

evamādi samādiśya dattvā caudanamallakam
sā nivṛttā pravṛtto 'haṃ pathā prāgdeśagāminā ||

paśyāmi sma ca vaideśāñ jarjaracchattrapādukān
skandhāsaktajaraccarma sthagikāpacanālikān ||

evamādiprakārās te tat prakāraṃ nirīkṣya mām
karuṇāgocarībhūtam abhāṣanta parasparam ||

aho kaṣṭam idaṃ dṛṣṭam asmābhiś ceṣṭitaṃ vidheḥ
kva sādhuḥ sānudāso 'yaṃ kveyam etādṛśī daśā ||

atha vā naiva śocyo 'yam avipannamahādhanaḥ
avipannaguṇānāṃ hi kiṃ vipannaṃ mahātmanām ||

māṃ cāvocan vayaṃ sarve bhavataḥ paricārakāḥ
etasmād asahāyatvān mā sma śaṅkāṃ karor iti ||

atha māṃ ramayantas te ramaṇīyakathāḥ pathi
agacchan kaṃcid adhvānam acetitapathaklamam ||

saṃkocitajagacchāye pratāpena visāriṇā
sarvopari sthite bhānau saṃprāpaṃ sumahatsaraḥ ||

vañcayitvā tu taddṛṣṭiṃ dūre snātvāmṛtopamam
tat kodravānnam asneha lavaṇaṃ bhuktavān aham ||

te 'pi plutair udāttaiś ca vyāhāraiḥ parito diśam
sānudāsā kva yāsīti vyāharan māṃ sasaṃbhramāḥ ||

uktavantaś ca māṃ dṛṣṭvā nivṛttasnānabhojanam
dhik pramādahatān asmān bhavatā chalitā vayam ||

asmābhiḥ kāritaṃ kandau khāditavyam anekadhā
bhavatā ca na saṃbhuktam etad asmād anarthakam ||

idānīm api yat kiṃcit tvayā tatropayujyatām
anyathāsmābhir apy adya sthātavyaṃ kṣudhitair iti ||

tatas tadarthitaḥ kiṃcid bhakṣayitvā sahaiva taiḥ
sāyāhne prasthito grāmam agacchaṃ siddhakacchapam ||

tatra māṃ rathyayāyāntaṃ kaścid dṛṣṭvā kuṭumbikaḥ
praṇipatyābravīd ehi svagṛhaṃ gamyatām iti ||

anujñātasya pathikaiḥ praviṣṭasya gṛhaṃ mama
svayaṃ prakṣālayat pādau vārito 'pi kuṭumbikaḥ ||

abhyaṅgocchādanasnāna gamitāṅgaśramāya me
dhāturaktam adāt sthūlaṃ prakṣālaṃ paṭaśāṭakam ||

tataḥ kṣīraudanaprāyaṃ bhuktvā navatakājjhake
śayanīye niṣaṇṇaṃ mām avocat sa kuṭumbikaḥ ||

tvadīyas tāta vṛttāntaḥ sarvaḥ saṃvidito mama
bhānoḥ svarbhānunā grāsaḥ kasya nekṣaṇagocaraḥ ||

merusāgarasārasya prasādān mitravarmanaḥ
sahasrāṇi samṛddhāni mādṛśām anujīvinām ||

ahaṃ siddhārthako nāma vaṇigbhṛtyaḥ pitus tava
tena tvadīyam evedaṃ yat kiṃcid draviṇaṃ mama ||

mūlam etad upādāya vardhantāṃ te vibhūtayaḥ
bahusattvopakāriṇyaḥ śākhā iva vanaspateḥ ||

dinastokeṣu yāteṣu sārthena sahito mayā
tāmraliptīṃ prayātāsi tāvad viśramyatām iti ||

athopapannam āheti vicārya saha cetasā
prātiṣṭhe saha sārthena tena siddharthakena ca ||

tato vicitraśastrāṇāṃ harṣeṇa sphuṭatām iva
śṛṇomi sma pracaṇḍānāṃ ḍiṇḍikānāṃ vikatthitām ||

śrūyatāṃ dhātakībhaṅga pratijñāparvatasthirāḥ
khaṇḍacarmeti me nāma muṇḍāḥ pāśupatā vayam ||

sahasram api caurāṇāṃ śūrāṇāṃ yuddhamūrdhani
na nayeyaṃ yadi svargaṃ gaccheyaṃ nirayaṃ tataḥ ||

taskarān yadi paśyāmas tatas tvāṃ devi caṇḍike
pratyagrais tarpayiṣyāmo mahiṣacchāgaśoṇitaiḥ ||

iti gatvāṭavīmadhye nadīṃ gambhīrakandarām
āvasāma kṛtāpuṇyāś caṇḍāṃ vaitaraṇīm iva ||

kṛṣṇapakṣakṣapākālī praṇādaparihāriṇī
kālarātrir ivāsahyā pulindapṛtanāpatat ||

tathā kathitavantas te tām ālokyaiva ḍiṇḍikāḥ
apākrāman parityakta śastralajjāyaśodhanāḥ ||

luṇṭhyamānāt tv ahaṃ sārthāt prāṇatrāṇaparāyaṇaḥ
saṃbhramabhrāntadigbhāgaḥ kāndiśīkaḥ palāyitaḥ ||

taskaro 'yam iti bhraṣṭaḥ sārthikād api dhāvataḥ
gahanāntaṃ dināntena vanāntagrāmam āsadam ||

tasya madhena gacchantaṃ māṃ pariṣvajya vṛddhikā
iti roditum ārabdhā vṛddhatāghargharadhvaniḥ ||

putra niṣṭhuracitto 'si yo mām utsannabāndhavām
vṛddhāṃ duḥkhitakām asvāṃ tyaktvā deśāntaraṃ gataḥ ||

mādṛśīṃ mātaraṃ dīnāṃ tyaktvā yad upacīyate
tat prayāgagatenāpi na pāpam apacīyate ||

tīrthayātrākṛtaṃ pāpam ataḥ kṣapayatā tvayā
mām ārādhayamānena svagṛhe sthīyatām iti ||

mama tv āsīd aho kaṣṭam aparo 'yam upadravaḥ
manye mūrtimatī kāpi vipattir iyam āgatā ||

mādṛśāṃ hi pramattānām apramattā vipattayaḥ
saṃtatāḥ saṃnidhīyante prājñānām iva saṃpadaḥ ||

atha māṃ ciram īkṣitvā tayoktaṃ lajjamānayā
putra svaputrasādṛśyāt tvaṃ mayetthaṃ kadarthitaḥ ||

atha vā putra evāsi mamety uktvānayad gṛham
tatrākarod akhedaṃ māṃ aṅgābhyaṅgāśanādibhiḥ ||

prabhāte prasthitaś cainām abhivādyāham abravam
campāyāṃ sānudāsasya gṛham amba vrajer iti ||

śrāntaśrāntaś ca viśrāntaḥ pṛṣṭvā panthānam antare
tāmraliptīṃ vrajāmi sma paribhūtāmarāvatīm ||

bhoḥ sādho gaṅgasattasya gṛham ākhyāyatām iti
yaṃ yam eva sma pṛcchāmi sa sa evaivam abravīt ||

tāmraliptyāṃ pure bhrāntas tvatto dhūrtataro janaḥ
durvidagdhajanālāpo grāmyanāgarako bhavān ||

iti saṃpṛcchamānāya yadā mahyaṃ na kaś ca na
ācaṣṭe sma tadā khinnaḥ sann upāviśam āpaṇe ||

tatra māṃ pṛṣṭavān eko vaṇik pāṇḍaramastakaḥ
udvigna iva vicchāyaḥ kiṃ nimittaṃ bhavān iti ||

mayāpi kathitaṃ tasmai sānukampāya pṛcchate
udvegasya nimittaṃ tat tenāpi hasitoditam ||

tvām amī kuṭilālāpaṃ manyante tāmraliptikāḥ
gṛhaṃ hi gaṅgadattasya na pṛcchanti yathāsthitāḥ ||

paurṇamāsīśaśāṅkasya yo na jānāti maṇḍalam
na sa jānāti dhūrto vā gaṅgadattasya mandiram ||

atha vā dharmakāmārthān kūṭasthān atra paśyasi
pravṛddhāṃś ca viśuddhā:mśu gaṅgadattasya tad gṛham ||

atha vā gaccha mugdheti mām uktvā svayam eva saḥ
gaṅgadattagṛhadvāram anayat prītayācakam ||

tasmān mām āgataṃ śrutvā dauvārikaparaṃparā
antaḥkakṣāntarasthāya mātulāya nyavedayat ||

gaṅgaughasyeva patatas tuṣāragirigahvare
athāntastāragambhīraḥ pravṛttaḥ kranditadhvaniḥ ||

tataḥ sadārabhṛtyena tasmān niryāya mandirāt
gaṅgāyāṃ gaṅgadattena pitre dattaṃ jalaṃ mama ||

tatrāham upabhuñjānaḥ sāntarduḥkhaṃ mahatsukham
kālastokaṃ nayāmi sma viṣabhinnam ivāmṛtam ||

ekadā labdhaviśramaṃ mām abhāṣata mātulaḥ
bhāgineyārthaye yat tvāṃ tad anuṣṭhātum arhasi ||

yad anantam akupyaṃ ca draviṇaṃ mama paśyasi
guṇadraviṇarāśes tad utpannaṃ mitravarmaṇaḥ ||

svasmāt svasmāt tad ādāya pratijñātāc caturguṇam
draṣṭuṃ tvadvirahamlānāṃ mātaraṃ parigamyatām ||

tasmiṃś ca kṣīṇae evānyā gantrī te dravyasaṃhatiḥ
akṣayaprabhavo hy asyā gaṅgāyā himavān iva ||

sve svasmin sati cānante lipsānyasmin vigarhitā
vijñātasāṅgavedārthaḥ kaḥ paṭhen mātṛkām iti ||

anuśāsatam ityādi gaṅgadattam athāvadam
sāre 'rthe dṛḍhanirbandhaṃ mā māṃ vyāhata mātula ||

pravartyo gurubhiḥ kārye yatra bālo balād api
svayam eva pravṛttas tair nivartyeta kathaṃ tataḥ ||

yac coktaṃ māmakair arthaiḥ kuṭumbaṃ jīvyatām iti
etat sahastapādāya mādṛśe nopadiśyate ||

mātulād dhanam ādāya yo jīvati samātṛkaḥ
nanu mātulamātraiva klībasattvaḥ sa jīvyate ||

sthirasattvaṃ sa buddhvā mām ālāpair evamādibhiḥ
āptair akārayad bhṛtyaiś cakṣūrakṣitam ādṛtaiḥ ||

palāyamānaṃ kaḥ śakto mriyamāṇaṃ ca rakṣitum
iti lokād idaṃ śrutvā palāynaparo 'bhavam ||

atha sāṃyātrikaṃ kaṃcid gamiṣyantaṃ mahodadhim
adṛṣṭaḥ kenacid gatvā vinayenābhyavādayam ||

tasmai ca kathayāmi sma prakṛṣṭān ātmano guṇān
tṛṣṇādāsīvidheyā hi kiṃ na kurvanti pātakam ||

ahaṃ campāniveśasya tanayo mitravarmaṇaḥ
sarvaratnaparīkṣādi kalākulaviśāradaḥ ||

yuṣmābhiś ca sanāthatvam aham icchāmi sādhubhiḥ
tvādṛṅnātho hy anatho 'pi mukhyo nāthavatām iti ||

sa mitravarmaṇo nāma śrutvaivānandavihvalaḥ
śraddadhāti sma duḥsādhyāṃ mayi sarvajñatām api ||

avocac ca purābhūma sanāthā mitravarmaṇā
adhunā bhavatā tāta tataḥ prasthīyatām iti ||

atha devadvijagurūn arcitvā maṅgalojjvale
praśaste tithinakṣatre bohittham amucad vaṇik ||

taraṅgajaladālayaṃ makaranakracakragrahaṃ pinākadharakaṃdharaprabham anantam aprakṣayam
mahārṇavanabhastalaṃ lavaṇasindhunauchadmanā viyatpatharathena tena vaṇijas tataḥ prasthitāḥ ||

kathaṃ vā na vimānaṃ tad yena mānasaraṃhasā
locanonmeṣamātrena yojanānāṃ śataṃ gatam ||

tato jalagajendreṇa jalād unmajjatāhataḥ
viśīrṇabandhanaḥ potaḥ paṭṭaśaḥ sphutati sma saḥ ||

yasya keśeṣu jīmūtā iti gītām anusmaran
daivāt phalakam ālambya prāpaṃ toyanidhes taṭam ||

kṣaṇaṃ viśramya tatrāhaṃ hā kiṃ vṛttam iti bruvan
udbhrāntodbhrāntadikkatvād bhrāntavān sindhurodhasi ||

candanāgarukarpūra lavaṅgalavalīvanaiḥ
yatrākrāntāḥ saritvantaḥ śailopāntāḥ samantataḥ ||

kadalīnārikerādi phalinadrumasaṃkaṭāḥ
āraṇyakair araṇyānyo bhajyante yatra kuñjaraiḥ ||

śilāpihitapūrvārdhe darīdvāre tataḥ kvacit
śilāpihitapūrvāṅgīm aṅganām asmi dṛṣṭavān ||

tato yathāpramāṇena nirnimeṣ.eṇa cakṣuṣā
ṛjutānirvikāratvān mām asau trastam aikṣata ||

āsīc ca mama kāpy eṣā dānavī devatāpi vā
na hi rūpaṃ mayā dṛṣṭaṃ nāryāḥ kasyāścid īdṛśam ||

atha vā kṣudhitā kāpi devatārūpakañcukā
mām ihaikākinaṃ dṛṣṭvā prāptā naktaṃcarāṅganā ||

rākṣasyo hy apsarorūpā mādṛśeṣu pramādiṣu
randhreṣu praharantīti yat tan mām idam āgatam ||

tasmād asmād ahaṃ deśāt palāye sabhayād iti
prasthitaś cintayitvā ca sā ca mām ity abhāṣata ||

bhoḥ sādho mā bhavat te bhīr nāhaṃ naktaṃcarāṅganā
bohitthavyasanabhraṣṭāṃ viddhi māṃ mānuṣīm iti ||

atha śrutvedam utkṛṣṭāt sādhvāsād ūrdhvamūrdhajaḥ
trātārau jagato vande pārvatīparameśvarau ||

āsīc ca mama divyeyam iti saṃprati niścitam
nirnimeṣā yato yac ca paricittajñamānasā ||

yady eṣā rākṣasī tasmāt kva gataḥ syāṃ palāyitaḥ
niścityeti parāvṛtya bibhyantīm idam abravam ||

yadi tvaṃ mānuṣī satyaṃ darīdvārād itas tataḥ
nirgatyātmānam ācakṣva divyā cet pāhi mām iti ||

atha hrīteva sā kiṃcin netre saṃmīly sāśruṇī
śilānuṣṭhitavastrārdhe pūrvakāye nyapātayat ||

tataḥ saṃmīlite dṛṣṭvā tayā netre mamābhavat
nanu mānuṣayoṣaiva varāky eṣā nirambarā ||

tataḥ parāṅmukhībhūya svaśātakam apāṭayam
idaṃ vassveti tām uktvā tasyai tasyārdham akṣipam ||

chāditacchādanīyāṅgī bāhuvastrārdhamūrdhajaiḥ
tataḥ svajaghanasphītām adhyaśeta śilām asau ||

atha nātisamīpasthaḥ paritrastaḥ parastriyāḥ
bhadre kasyāsi kā veti tām apṛccham avāṅmukhaḥ ||

mānuṣī mānuṣaṃ dṛṣṭvā deśe durlabhamānuṣe
labdhabandhur ivāraṇye viśrabdhārabdha bhāṣitum ||

sādhudharmārthasarvārthaḥ sārthavāho 'sti sāgaraḥ
rājarājagṛhākāra gṛhe rājagṛhe pure ||

yāvanīnāmikā yasya jāyā yavanadeśajā
yā prakṛṣṭe 'pi saubhāgye patiṃ devam ivārcati ||

tayoḥ sāgaradinnākhyaḥ putraḥ pitror guṇaiḥ samaḥ
jyeṣṭhaḥ samudradinnaś ca tatsanāmā ca kanyakā ||

campābhūṣaṇabhūtasya satpater mitravarmaṇaḥ
sutāya sānudāsāya sā ca pitrā pratiśrutā ||

sānudāsaś ca rūpeṇa smareṇa sadṛśaḥ kila
sakalaṃ ca kalājālaṃ vedeti jagati śrutiḥ ||

atha vā na kalājālaṃ jālaṃ veda sa kevalam
ko hi nāma kalāśālī karma tādṛśam ācaret ||

sa hi veśyāhṛtāśeṣa guṇadraviṇasaṃcayaḥ
samabrāhmaṇacaṇḍālaiś cauraiḥ sārthavadhe hataḥ ||

tac ca vaiśasam ākarṇya sānudāsasya duḥśravam
sāgarasya kuṭumbaṃ tat prasthitaṃ yavanīṃ prati ||

yānapātravipattau ca vipannaṃ lavaṇāmbhasi
medinīmaṇḍaladhvaṃse jantūnām iva maṇḍalam ||

yāsau samudradinneti kanyā ninditalakṣaṇā
na tasyai nirdayenāpi sindhunā dattam antaram ||

sāgareṇa ca yā kanyā sānudāsāya kalpitā
sāgareṇa nirastā ca mandabhāgyāham eva sā ||

kiṃ kartavyaṃ kva gantavyaṃ kiṃ vṛttaṃ kiṃ nu vartate
iti cintāvinodāham ihāse priyajīvitā ||

śuktīnāṃ taṭabhinnānāṃ māṃsair dāvāgnisādhitaiḥ
prajñātaiḥ phalamūlaiś ca puṣṇāmi viphalāṃ tanum ||

lubdhatvāc ca vaṇigjāter āhṛtyāhṛtya saikatāt
mauktikasya guhākoṇe rāśiḥ prāṃśur mayā kṛtaḥ ||

mama tāvad iyaṃ vārttā tvadīyākhyāyatām iti
iti pṛṣṭasya me cittam iti cittam abhūt tayā ||

sādudāso 'ham eveti yady asyai kathayāmy aham
anyad eva kim apy eṣā mayi saṃbhāvayiṣyati ||

saṃbhāvayatu nāmeyam ahaṃ punar imāṃ katham
vipanmagnām upekṣeyaṃ puruṣaḥ san striyam satīm ||

api cedaṃ smarāmy eva tātapādair yathā vṛtā
pitrā ceyaṃ pratijñātā tena vyarthā vicāraṇā ||

athetthaṃ kathayāmi sma campāyām abhavad vaṇik
mitravarmeti yaḥ svastho yaśasādyāpi tiṣṭhati ||

yasya mitravatī jāyā sānudāsaḥ sutas tayoḥ
sa tābhyām ekaputratvāj jñāpitaḥ sakalāḥ kalāḥ ||

asau cālīkapāṇḍityāl lokavṛttaparāṅmukhaḥ
suhṛdbhir dhūrtacittajñair dāsyā saṃgamitaḥ saha ||

sānudāsaḥ sa evāhaṃ sarvasvaṃ me tayā hṛtam
sātha mānarthakaṃ jñātvā nirvāsayitum aihata ||

athāsminn antare sā māṃ bhāṣamāṇam abhāṣata
kiṃcit pṛcchāmi yat tan me yūyam ākhyātum arhatha ||

snānaśāṭakam ānīya sthūlaṃ tailamalīmasam
prāsādāgre yad uktāḥ stha dāsyā tat kathyatām iti ||

mayā tūktaṃ tayokto 'haṃ dārikāyā muhūrtakam
abhyaṅgaḥ kriyate tasmād bhavān avataratv iti ||

sāthāpṛcchat pure ṣaṣṭhe ratnasaṃskārakārakaiḥ
kim uktāḥ śilpibhir yūyam iti pratyabruvaṃ tataḥ ||

tair ukto 'haṃ pravīno 'si tvatto lajjāmahe vayam
tasmād asmāt purāt ṣaṣṭhat pañcamaṃ gamyatām iti ||

ityādi yat tayā pṛṣṭaṃ vṛttaṃ vṛttaṃ mayākhilam
sārthadhvaṃsāvasānāntaṃ pratyuktaṃ sakalaṃ mayā ||

atha kūrmāṅganevāṅgair aṅge 'līnāpi lajjayā
mām āliṅgad apāṅgena sānaṅgābhyaṅgacāruṇā ||

tatas tāṃ pṛṣṭavān asmi bhīru kiṃ kriyatām iti
sātha prasārayat svinnaṃ sphurantaṃ dakṣiṇaṃ karam ||

gambhīraṃ dhvanati tataḥ samudratūrye gāyatsu śrutimadhuraṃ śilīmukheṣu
nṛtyatsu sphuṭaraṭiteṣu nīlakaṇṭheṣv ālambe karam ibhatālutāmram asyāḥ ||

tatas tat tādṛśaṃ duḥkhaṃ potabhaṅgādihetukam
sarvam ekapade naṣṭaṃ sādhāv apakṛtaṃ yathā ||

pāṣaṇḍino gṛhasthāṃś ca mokṣasvargābhikāṅkṣiṇaḥ
cintitāṃs tān hasāmi sma pratyutpannamahāsukhaḥ ||

mīnakūrmakulīrādi vṛṣyavāricarāmiṣaiḥ
nārikelādibhiś cāṅgam apuṣāvopabṛmhibhiḥ ||

pulinaiḥ sindhurājasya muktāvidrumasaṃkaṭaiḥ
rājahaṃsāv ivotkaṇṭhau prītau samacarāvahi ||

kadācit kuñjaśikharair acalānāṃ sanirjharaiḥ
saphaladrumasaṃnāhaiḥ kareṇukalabhāv iva ||

lavaṅgapūgakarpūra tāmbūlādyair adurlabhaiḥ
nityam aṅgam anaṅgāṅgaiḥ samaskurva sacandanaiḥ ||

guhālatāgṛhāvāsau vasitadrumavalkalau
devam ātmabhuvaṃ dhyāntau jātau svaḥ kāmayoginau ||

tataḥ samudradinnā mām ity avocat kadācana
bhinnapotavaṇigvṛttam aryaputra samācara ||

divā prāṃśos taror agre prāṃśur ucchrīyatāṃ dhvajaḥ
jvalano jyālyatāṃ rātrau tuṅge sāgararodhasi ||

kadācin nāvikaḥ kaścid ālokyāvāntaraṃ dvayoḥ
svadeśam ānayed āvāṃ dharmo 'yaṃ vaṇijām iti ||

yuktam āheti nirdhārya tathaiva kṛtavān aham
āptānām upadeśo hi pramāṇaṃ yoṣitām api ||

tatas tuṅgeṣu raṃhantī bhaṅgaśṛṅgṣu bhaṅgiṣu
madgupaṅktir ivāgacchad upanaukāruṇodaye ||

tāṃ dviniryāmakārūḍhām ārūḍhaḥ paṭuraṃhasam
prāgvātālīm ivāmbhodaḥ prātiṣṭhaṃ dūram antaram ||

paśyāmi sma tataḥ sindhau bohitthaṃ sthiram asthire
kātarāṇām iva vrāte sthirasattvam avasthitam ||

tatra vāṇijam adrākṣaṃ mahādraviṇabhājanam
kailāsae iva śubhāgraṃ mahāpadmamahānidhim ||

abhivādayamānaṃ ca māṃ dṛṣṭvā tena saspṛham
bāṣpavaddṛṣṭikaṇṭhena bhāṣitaṃ praskhaladgirā ||

kiṃ jātiḥ kasya putro 'si kiṃ vā māteti sarvathā
kiṃ tvayā tāta pṛṣṭena mitravarmasuto bhavān ||

kathaṃ punar amuṃ deśam āgato 'sīti pṛcchate
vistareṇa mayā tasmai sarvapūrvaṃ niveditam ||

tenoktam asi dīrghāyur jāmātā tanayaś ca me
ātmā sāgaradattaś ca mitravarmā ca me yataḥ ||

gaccha sāgaradattasya tanayāṃ tac ca mauktikam
bahunāvikayā nāvā taṭād ānīyatām iha ||

anyac cāsiddharātro 'haṃ kiṃ ca potaṃ na paśyasi
avagrahahṛtāmbhaskaṃ taḍāgam iva riktakam ||

mamedaṃ vahanaṃ riktaṃ voḍhavyaṃ sāravat tava
naṣṭāśvadagdharathavad yogaḥ ślāghyo 'yam āvayoḥ ||

mūlyaṃ tasya ca yat tan nau samabhāgaṃ bhaviṣyati
pūrvaṃ saṃmantritārghas tvaṃ dharmo 'yaṃ vaṇijām iti ||

tac ca mauktikam ānīya potas tena prapūritaḥ
samudradinnayā pādau vāṇijasya ca vanditau ||

tasyai daśasahasrāṇi vastrāṇy ābharaṇāni ca
tena dattāni vadatā vadhūs tvaṃ me suteti ca ||

kṛtaṃ cātiprasaṅgena saṃkṣepaḥ śrūyatām ayam
preritaṃ yānapātraṃ ca tad vipannaṃ ca pūrvavat ||

jīvite 'pi nirāśena yānapātre nimajjati
nigṛhītāḥ śikhāmadhye muktāḥ katipayā mayā ||

tāś ca vijñāpayāmi sma parasmin mama janmani
bhagavatyaḥ sadā bhaktam upatiṣṭhata mām iti ||

evaṃprāye ca vṛttānte taraṃgāntaratāraṇī
paṭṭaśliṣṭā mayā dṛṣṭā saṃnikṛṣṭāgatā priyā ||

mām upāhūyamānaiva sā prasāritapāṇikā
capalena taraṃgeṇa balād apahṛtābalā ||

tasmai kruddhas taraṃgāya mahāmoham ahaṃ gataḥ
cetaye yāvad ātmānaṃ loṭantam udadhes taṭe ||

kāntāṃ muktvā vimuktatvāt privāviśleṣaviklavaḥ
prakrāman vilapāmi sma nirjane niravagrahaḥ ||

namas te bhagavan moha nirvāṇaprītidāyine
kālākālavidāśūnyaṃ cetanāṃ dhig acetanām ||

mauktikaṃ gṛhyatāṃ nāma tat te svaṃ svaṃ mahodadhe
sādho sādhvī vipadbandhuḥ priyā me mucyatām iti ||

yāś ca tāḥ śirasi nyastā muktāḥ pote nimajjati
siraḥ kaṇḍūyamānena tāḥ spṛṣṭāḥ pāṇinā mayā ||

tāḥ parīkṣitavān asmi tanmātradraviṇas tadā
tat kiṃ parīkṣitaṃ tāsāṃ yā na dṛṣṭāḥ parīkṣakaiḥ ||

sa śokas tāsu dṛṣṭāsu yat satyam abhavat tanuḥ
yad etad draviṇaṃ nāma prāṇā hy ete bahiścarāḥ ||

śāṭakānte ca tā buddhvā dṛḍhayā granthimālayā
velākulena yāmi sma dhīradhīr draviṇoṣmaṇā ||

kadalīphalacikkhalla praskhalaccaraṇaḥ kvacit
nārikelajalocchinna pipāsāvedanaḥ kvacit ||

elāmaricatāmbūla vallīvellitapallavaiḥ
panasakramūkārāmair nītadṛk phalabandhuraiḥ ||

golāṅgūlādivikrānta viśīrṇakususmeṣu ca
kvacic campakaṣaṇḍeṣu gamayan gamanaśramam ||

dināntakapiśāṅge ca divasāntadivākare
dhāvaddhenudhanoddhūta dhūlīkaṃ grāmam āsadam ||

tatas tatra vasaty arthaṃ yaṃ yaṃ yāce sma kaṃcana
dhanninuṃ colliditi ca bravīti sma hasan sa saḥ ||

athaikena dvibhāṣeṇa gṛhaṃ nītvā kuṭumbinā
jāmāteva cirāt prāptaḥ priyaḥ prītyāsmi satkṛtaḥ ||

taṃ ca svaśayanāsannam apṛcchaṃ rajanīmukhe
deśo 'yaṃ katamaḥ sādho katamad vātra pattanam ||

tenoktaṃ pāṇḍyadeśo 'yam anudakṣiṇasāgaram
mahāpadmanidhiprāpti ramyaṃ yatrārthidarśanam ||

itaś ca pāṇḍyamathurā grāmān mṛduni yojane
viśramya rajanīm atra prātar gantāsi tām iti ||

suptena priyayā sārdham asuptenārthacintayā
saṃkṣiptā ca nirastā ca yāpitā yāminī mayā ||

prātaḥ krośadvayātītaḥ kadalīṣaṇḍasaṃvṛtam
pānthasaṃhātasaṃbādham apaśyaṃ sattramaṇḍapam ||

paśyāmi sma ca vaideśān kriyamāṇakṣurakriyān
abhyaṅgocchādanācchāda bhojanādyaiś ca satkṛtān ||

kṛtakṣaurādikarmā tu labdhavastrottamāśanaḥ
pṛṣṭo 'smi sattrapatinā śayyāsthaḥ śarvarīmukhe ||

kvacit kaścit tvayā dṛṣṭaḥ prājño vāṇijadārakaḥ
sānudāsa iti prāṃśuḥ śyāmas tāmrāntalocanaḥ ||

tatas taṃ pṛṣṭavān asmi sānudāsena kiṃ tava
kasya vā sānudāso 'sāv iti tenoditaṃ tataḥ ||

gaṅgadattābhidhānasya tāmraliptīvibhūṣaṇaḥ
guṇavān bhāgineyo 'sau gataḥ potena sāgaram ||

sa ca potaḥ kilāmbhodhau prabhañjanaparāhataḥ
praviśīrṇaḥ payaḥpūrṇaḥ payodhara ivāmbare ||

vārttā ceyaṃ prasarpantī mūrchātiśayadāyinī
krūrāśīviṣayoṣeva gaṅgaddattam amūrchayat ||

tenāpi sarvadeśeṣu kāntāreṣu tareṣu ca
pravartitāni sattrāṇi velātaṭapureṣu ca ||

kadācit sānudāsasya potāpetasya jīvataḥ
pānthaḥ kaścit kvacit satre pravṛttiṃ kathayed iti ||

tat te yadi sa dīrghāyur āyuṣmandarśanaṃ gataḥ
ācakṣva nas tato dīnā janatā jīvyatām iti ||

mama tv āsīt pratijñāyāḥ kiyatsaṃpāditaṃ mayā
asmai yad aham ātmānam ācakṣe 'pahatatrapaḥ ||

tasmād iti bravīmīti viniścityedam abravam
sānudāsaḥ punaḥ potam āruhya gatavān iti ||

prātaś ca pāṇḍyamathurām āścaryaśataśālinīm
prāyaṃ pūritasarvecchāṃ cintāmaṇiśilām iva ||

tasyām adhyāsi bhinnābha ratnapañjarasaṃkulam
agastyapītapānīya sāgarākāram āpaṇam ||

tatrālaṃkāram ādāya dvāv upāgamatāṃ narau
tasya caiktaraḥ kretā vikretānyataras tayoḥ ||

tau taṃ vāṇijam abrūtāṃ ratnatattvavidā tvayā
ucitaṃ bhūṣaṇasyāsya mūlyam ākhyāyatām iti ||

tenāpi tac ciraṃ dṛṣṭvā na jānāmīti bhāṣite
tau māṃ niścalayā dṛṣṭyā dṛṣṭavantam apṛcchatām ||

niścalasnigdhayā dṛṣṭyā suṣṭhu dṛṣṭam idaṃ tvayā
manyāvahe vijānāti mūlyam asya bhavān iti ||

anāsthottānahastena tataḥ smitvā mayoditam
naivedam atidurjñānaṃ kiṃ mudhevākulau yuvām ||

koṭir asya samaṃ mūlyaṃ ratnatattvavido viduḥ
tasmād adhikam ūnaṃ vā kretṛvikrāyakecchayā ||

atha vikrāyakas toṣān muktāśrur mām avocata
yadīyaṃ mūlyam etasya dhanaṃ dhanyās tato vayam ||

api bhūṣaṇam etan me koṭimūlyaṃ bhaved iti
sadaiva me manasy āsīd ayam eva manorathaḥ ||

atheti krāyakeṇoktaṃ mamāpy āsīn manorathaḥ
api nāma labheyāham idaṃ koṭyeti cetasi ||

tatas tāv astuvātāṃ māṃ namas te viśvakarmaṇe
ko hi mānuṣadurbodham idaṃ budhyate mānuṣaḥ ||

krayavikrayakāmābhyām āvābhyāṃ bahuśaḥ purī
dravyasyāsya parīkṣārthaṃ parikrāntā samantataḥ ||

pṛthivī mūlyam asyeti kaścid āha parīkṣakaḥ
ajānan kākinīty anyo na kiṃcid iti cāparaḥ ||

tvatkṛtena tu mūlyena janitaṃ nau mahatsukham
etad ekārthayor āsīd abhīṣṭam ubhayor api ||

ityādi tau praśastāya prādiṣātāṃ sasaṃmadau
ayutaṃ me suvarṇānāṃ sasārābharaṇāmbaram ||

atha vārttām imāṃ śrutvā nṛpeṇāhūya sādaram
parīkṣito 'smi ratnāni varjitāni parīkṣakaiḥ ||

bahubhṛtyaṃ bahudhanaṃ bahuvṛttāntaniṣkuṭam
viśālaṃ bahuśālaṃ ca prītaḥ prādāt sa me gṛham ||

ataḥ param ahaṃ tasyām āsaṃ puri parīkṣakaḥ
dharmeṇaiva ca māṃ kaścin na parīkṣām akārayat ||

evaṃ ca vasatas tatra mameyam abhavan matiḥ
kena nāmālpamūlyena mahālābho bhaved iti ||

upalabhyas tato lokāt karpāso guṇavān iti
tasya kailāsakūṭābhān sapta kūṭān akārayam ||

dhik karpāsakathaṃ tucchāṃ sarvathā mūṣakeṇa te
pradīpaśikhayā kūṭā gamitā bhasmakūṭatām ||

mathurāyāṃ ca maryādā gṛhaṃ yasya pradīpyate
prakṣipyate sa tatraiva sakuṭumbo raṭann iti ||

atha hastadvitīyo 'ham iyaṃ dig iti saṃbhraman
udīcīṃ diśam uddiśya kāndiśīkaḥ palāyitaḥ ||

dhāvitvā ca triyāmārdham aharardhaṃ ca raṃhasā
durgād utkramya supto 'haṃ vaṭamule mahāśramaḥ ||

athāṃśumati śītāṃśau praśāntaprabalaśramaḥ
janatādhvanim aśrauṣam abhito vaṭam utkaṭam ||

āsīc ca mama hā kaṣṭaṃ hanta naṣṭo 'smi saṃprati
jvalati jvalane kṣipto nirghṛnair draviḍair iti ||

atha kanthājaracchattra pādukādiparicchadān
adrākṣaṃ pathikākalpāñ jalpato gauḍabhāṣayā ||

hā mātar jīvito 'smīti tān ālokyāśvasaṃ tataḥ
rakṣomukto hi nāśvasyāt ko vā dṛṣṭvā narān naraḥ ||

āstīrṇaparṇaśayyās te tato nyastaparicchadāḥ
parito mām upāsīnāḥ samapṛcchanta viśramāḥ ||

āgacchati kuto deśān nagarād vā bhavān iti
mayāpi kathitaṃ tebhyaḥ pāṇḍyadeśapurād iti ||

atha taiḥ saspṛhaiḥ pṛṣṭaṃ mathurāyāṃ tvayā yadi
sānudāso vaṇigdṛṣṭas tato naḥ kathyatām iti ||

mayoktaṃ sānudāsākhyo vaṇik tatra na vidyate
bhavantaḥ katamat tatra pṛcchantīty ucyatām iti ||

tatas te kathayanti sma tāmraliptyāṃ vaṇikpatiḥ
gaṅgadatto guṇān yasya na na veda bhavān api ||

ye guṇān na vidus tasya sadvīpāt prāṅmahodadheḥ
vyāpinyā kīrtitān kīrtyā na jātās te 'tha vā mṛtāḥ ||

svasrīyaḥ sānudāso 'sya potabhaṅgāt kila cyutaḥ
adhyāste pāṇḍyamathurāṃ kṛtakarpāsasaṃgrahaḥ ||

gaṅgadattas tu pānthebhyaḥ pravṛttim upalabhya tām
āhūyāha sma suhṛdaḥ prītāṃś ca paricārakān ||

ye me śoṇitam āyānti gṛhītvā dakṣiṇāpathāt
tān ahaṃ suhṛdaḥ sphītais toṣayāmi dhanair iti ||

tad vayaṃ gaṅgadattena tam ānetuṃ visarjitāḥ
yadi cāsau tvayā dṛṣṭas tad ācaṣṭāṃ bhavān iti ||

mama tv āsīd varaṃ kṣiptas tatraivāhaṃ vibhāvasau
na tv apūrṇapratijñena mātur ānanam īkṣitum ||

athetthaṃ kathayāmi sma sānudāsas tapasvikaḥ
karpāse jvalati kṣiptaḥ pāṇḍyair niṣkaruṇair iti ||

tatas tāḍitavakṣaskās tāram āraṭya te ciram
iti saṃmantrayante sma viṣādakṣāmavācakāḥ ||

gaṅgadattārthitā yūyaṃ sānudāsārtham āgatāḥ
tasmai tanmṛtyuvṛttāntaṃ kathaṃ śakṣyatha śaṃsitum ||

vārttāṃ cemām upaśrutya vaivasvatahasāśivām
campāyāṃ tāmraliptyāṃ ca jīvitavyaṃ na kenacit ||

tad ātmānaṃ parityajya svāmino bhavatānṛṇāḥ
gaṅgadatto 'pi tadvārttām anyato labhatām iti ||

te kāṣṭhaskandham ādīpya praveṣṭumanasas tataḥ
stuvanto devatāḥ svāḥ svāḥ paryakrāman pradakṣiṇam ||

mama tv āsīd aho kaṣṭaṃ baddho 'haṃ naraśambaraḥ
sotsāhair api durlaṅghyaṃ jālaṃ jālmaiḥ prasāritam ||

athoccair āraṭāmi sma bho bho tyajata sāhasam
sānudāsaḥ sa evāhaṃ vidheyo bhavatām iti ||

viṣādena tatas teṣām asavo niryiyāsavaḥ
asmatsaṃprāptiharṣeṇa jātāḥ kaṇṭhopakaṇṭhagāḥ ||

śeṣatvād āyuṣas te 'pi vinivṛttapriyāsavaḥ
harṣārdrāḥ samakūrdanta tālakṣobhitakānanāḥ ||

te stuvantas tato hṛṣṭāḥ sugataṃ saugatā iva
bahukṛtvaḥ parikramya mām avandata mūrdhibhiḥ ||

te 'tha māṃ śibikārūḍhaṃ nātidīrghaiḥ prayānakaiḥ
nidhilābhād iva prītās tāmraliptīm aneṣata ||

atha kṣitipateḥ putraṃ pariṇetum ivāgatam
hṛṣṭaḥ pratyudagacchan māṃ mātulaḥ sphītaḍambaraḥ ||

vyāsenāpi na śakyo 'sau vyāsenākhyātum utsavaḥ
samāsena tavākhyāmi vākkuṇṭhānām ayaṃ vidhiḥ ||

tiṣṭhantu tāvad akalaṅkakuṭumbidārāḥ śītāṃśubhāsvadanilair api ye na dṛṣṭāḥ
sindūrapāṭalitakhaṇḍanaṭair naṭadbhir nagnāṭakair api narendrapatheṣu gītam ||

vidyāvṛttais tato viprair gaṅgadattaḥ svayaṃ ca mām
madhurair upapannaiś ca vacanair ity abodhayat ||

pitā me dhriyate bhartā bhṛtyān āttena kiṃ mama
ātmanāyāsiteneti prāg abhūs tvam upekṣakaḥ ||

adhunā jananījāyā prajāgurujanādibhiḥ
avaśyabharaṇīyaiś ca rakṣyaiś ca paravān bhavān ||

tad bhavadbhartṛke tatra varge proṣitabhartṛke
asārathāv iva rathe dhruvaṃ yan na bravīmi tat ||

tasmād utkaṇṭhayotkaṇṭhaṃ tvayi tāta didṛkṣayā
svakuṭumbam anukaṇṭhaṃ kuru yāhi gṛhān iti ||

ekadā k.amcid adrākṣam āceraṃ nāma vāṇijam
suvarṇabhūmaye yāntam anantaiḥ saha vāṇijaiḥ ||

tair gatvā saha potena kaṃcid adhvānam ambudheḥ
taṭe bohittham ujjhitvā prātiṣṭhāmahi rodhasā ||

athābhraṃlihaśṛṅgasya pādaṃ pādapasaṃkaṭam
āvasāma nagendrasya lohitāyati bhāsvati ||

tatas tatrāhṛtāhārān niṣaṇṇān parṇasaṃstare
ity asmān anuśāsti sma sārthavāhaḥ kṣapākṣaye ||

tridhā pṛṣṭheṣu badhnīta pātheyasthagikā dṛḍham
grīvāsu tailakutupān samāsajata vāṇijāḥ ||

etāś ca komalāḥ sthūlāḥ śoṣadoṣādivarjitāḥ
hastair vetralatā gāḍham ālambyārohatācalam ||

latām anīdṛśīṃ mohād yaḥ kaścid avalambate
pramīto himavaty asmin sa prayāti parāṃ gatim ||

eṣa vetrapatho nāma sarvotsāhavighātakṛt
suvarṇāśāpravṛttānāṃ mahān iva vināyakaḥ ||

evamādi tataḥ śrutvā viṣaṇṇair asmadādibhiḥ
hemagardhagrahagrastais tathaiva tad anuṣṭhitam ||

athaiko dūram ārūḍhaś chinnavetralatāśikhaḥ
kṣuraprakṣuritajyākaḥ kṣoṇīṃ śūra ivāgamat ||

vayam evācalāgraṃ tad āruhya paridevya ca
nirupya ca jalaṃ tasmai tatraivāneṣmahi kṣapām ||

prātar mahāntam adhvānaṃ gatvāpaśyāma nimnagām
gavāśvājaiḍakākāra pāṣāṇakulasaṃkulām ||

athāceraḥ puraḥsthitvā pānthān uccair avārayat
mā mā spṛkṣata vāry etad bho bho tiṣṭhata tiṣṭhata ||

mūḍhaiḥ spṛṣṭam idaṃ yair yais te te pāṣāṇatāṃ gatāḥ
atha vā svayam evaināṃ suhṛdaḥ kiṃ na paśyatha ||

vaṃśān paśyatha yān asyāḥ parasmin saritas taṭe
arvākkūlaṃ nudaty enān paṭuḥ parataṭānilaḥ ||

kārśyakaumalasaṃkotha śoṣadoṣāvidūṣitam
eṣām anyatamaṃ gāḍhaṃ gṛhṇīdhvaṃ maskaraṃ karaiḥ ||

vāte mantharatāṃ yāte maskarāt tuṅgatāṃ gatāt
parasminn āpagapāre śanakair avarohata ||

kothaśoṣādidoṣaṃ tu yo 'valambeta maskaram
sa tataḥ patito gacchec chailasthiraśarīratām ||

eṣa veṇupatho nāma mahāpathavibhīṣaṇaḥ
kuśalaiḥ kuśalenāśu nirviṣādaiś ca laṅghyate ||

yathāsurabilaṃ bālaḥ śāsanān mantravādinaḥ
praviveśāvicāryaiva tathāsmabhis tad īhitam ||

teṣām ekaṃ kṛśād vaṃśād viśīrṇād apatat tataḥ
śilābhūtāṃ tanuṃ tyaktvā gatiṃ māheśvarīm agāt ||

avatīrya tu vaṃśebhyas taktvā dūreṇa tāṃ nadīm
tasmai salilam anyasya amadāma nyavasāma ca ||

vāhayitvā ca panthānaṃ yojanadvayasaṃ prage
bhujaṃgasyātisaṃkṣiptām adrākṣaṃ padavīṃ tataḥ ||

tasyāś cobhayato bhīmam adṛṣṭāntaṃ rasātalam
andhāndhakārasaṃghāta vitrāsitatamonudam ||

athācero 'vadat pānthān dāruparṇatṛṇādibhiḥ
ārdraśuṣkair araṇyānī sadhūmā kriyatām iyam ||

etāṃ dṛṣṭvā saparyāṇāñ chārdūlājinakaṅkaṭān
chāgān vikretum āyānti kirātāḥ parito diśaḥ ||

tān krīṇīyāta kausumbha nailaśākalikāmbaraiḥ
khaṇḍataṇḍulasindūra lavaṇasnehanair api ||

chāgapṛṣṭhāni cāruhya gṛhītāyataveṇavaḥ
atigāhata cādhvānaṃ kālabhrūdaṇḍabhaṅguram ||

ādāya yadi cānye 'pi kāñcanaṃ kāñcanākarāt
anenaiva nivarteran pathā pānthāḥ kadācana ||

tatas tair asmadīyaiś ca saṃmukhīnair ihāntare
rasātalaṃ praveṣṭavyaṃ sasuvarṇamanorathaiḥ ||

na mahāsaṃkaṭād asmān mārgād utkramya vidyate
chāgapaṅkter avasthānaṃ na nivartitum antaram ||

tasmād abhyastakuntena vīreṇa pratibhāvatā
anubhūtasamīkena paṅkteḥ prasthīyatāṃ puraḥ ||

samarthas tādṛg eko 'pi hantuṃ paraparaṃparām
na parābhāvyate yāvad apareṇa pareṇa saḥ ||

ayaṃ cājapatho nāma śrūyamāṇo vibhīṣaṇaḥ
dṛśyamāno viśeṣeṇa bhṛguḥ pātārthinām iva ||

ity ācere bruvaty evaṃ prāṃśukodaṇḍamaṇḍalā
āgacchan mlecchapṛtanā chāgapūgapuraḥsarā ||

teṣu tu pratiyāteṣu niṣkārya krayavikrayau
snātvāvandanta kradantaḥ pānthāḥ śaṃkarakeśavau ||

atha pānthāsthitā dīrghā prasthitā chāgasaṃtatiḥ
raṃhasiny api niṣkampā nivāte naur ivāmbhasi ||

tasyāś ca pathikaśreṇyāḥ saptamaḥ paścimād aham
āceraś cābhavat ṣaṣṭhaḥ pṛṣṭhato 'nantaro mama ||

evaṃprāye ca vṛttānte dūrād āśrūyatoccakaiḥ
vaṃśānāṃ tāḍyamānānāṃ puraḥ ṣṭhā ṣṭhoditasvanaḥ ||

chāgānāṃ puruṣāṇāṃ ca dhīrāṇām api sādakaḥ
majjatāṃ dhvāntajambāle me me hā heti ca dhvaniḥ ||

sarvathā kṣaṇamātreṇa prakṣīṇā paravāhinī
ekaśeṣāsmadīyā yā saptamapramukhā sthitā ||

atha mām avaśāsti sma grāmaṇīḥ kim udāsyate
ekakaḥ puruṣaś cāyaṃ paraḥ svar nīyatām iti ||

paras tu vaṃśam ujjhitvā baddhvā mūrdhani cāñjalim
hatasvapānthasārthatvād anātho mām anāthata ||

ekaśākhāvaśeṣasya madvaṃśasyāvasīdataḥ
śākhācchedena nocchedam atyantaṃ kartum arhasi ||

eka eva priyaḥ putraḥ pitror aham acakṣuṣoḥ
andhayaṣṭhis tayos tasmād bhrātar māṃ mā vadhīr iti ||

āsīc ca mama dhik prāṇān pāpapāṃsuvidhūsarān
dhig dhig eva suvarṇaṃ tat prāpyaṃ prāṇivadhena yat ||

tasmān nihantu mām eṣa varākaḥ priyajīvitaḥ
prāṇā yasyopayujyante pitror duścakṣuṣor iti ||

atha roṣavis.ādābhyām āceras tāmraniṣprabhaḥ
ambūkṛtam acovan māṃ vācā niṣṭhuramandayā ||

are bālabalīvarda kālākālāvicakṣaṇaḥ
kva kṛpāṇocitaḥ kālaḥ kva kṛpā kṛpaṇocitā ||

aho kāruṇikatvaṃ te siddhaṃ siddhāntavedinaḥ
ekasya kṣudrakasyārthe yaḥ ṣoḍaśa jighāṃsati ||

sacchāge nihate hyasmiñ jīvitāḥ syuś caturdaśa
ahate tu sahānena bhavatā ca hatā vayam ||

na cāpi rakṣituṃ kṣudram ātmānaṃ dustyajaṃ tyajet
ātmā tu satataṃ rakṣyo dārair api dhanair api ||

ityādi bhagavadgītā mātraṃ daṇḍakam īrayan
sa pārtham iva māṃ viṣṇuḥ karma krūram akārayat ||

athāhaṃ prabalavrīḍo garhamāṇaś ca karmavat
caraṇeṣu paracchāgaṃ sukumāram atāḍayam ||

chāgapote tatas tasmin dhvāntasindhau nimajjati
pānthasāṃyātriko magnaḥ sahaiva dhanatṛṣṇayā ||

vayaṃ tu durgamān mārgāt prakṣīṇasvalpasainikāḥ
bhāratād iva saṃgrāmāt saptaśeṣā hatodyamāḥ ||

taṃ ca deśaṃ parikramya prāpya viṣṇupadītaṭam
aśrumiśrāṃ pramītebhyaḥ prādāma salilāñjalim ||

tatas tat tādṛśaṃ duḥkhaṃ bādhitaṃ no bubhukṣayā
śarīravedanā nāsti dehināṃ hi kṣudhāsamā ||

athāsaṃpāditāhārān parṇaśayyādhiśāyinaḥ
mandanidrākulākṣān naḥ prabodhyāha sma nāyakaḥ ||

amī chāgāḥ pramāpyantāṃ tatas tanmāṃsam adyatām
sīvyantām ajinair bhastrās teṣāṃ viparivartitaiḥ ||

tathā ca paridhīyantāṃ muktvā vighnakṛtaṃ ghṛṇām
yathā tāsām asṛkklinnaṃ yad antas tad bahir bhavet ||

pakṣavanta ivāhāryā darīdāritacañcavaḥ
hemabhūmer imāṃ bhūmim āgacchanti vihaṃgamāḥ ||

māṃsapiṇḍadhiyā te 'smān nabhasādāya cañcubhiḥ
suvarṇabhūmaye yānti tat tat saṃpādyatām iti ||

athāham abravaṃ brūte janatā yat tathaiva tat
tyajyatāṃ tat suvarṇaṃ yac chinatti śravaṇe iti ||

yenāhaṃ durgamān mārgād dharmeṇaiva tu durgateḥ
tāritaś chāganāgena hanyāṃ taṃ nirghṛṇaḥ katham ||

tasmād alaṃ suvarṇena prāṇair evātha vā kṛtam
yena tenaiva dattebhyas tebhyo hanyāṃ suhṛttamam ||

athācero 'vadat pānthān ajaḥ svaḥ svaḥ pramāpyatām
ayaṃ tu sānudāsīyaḥ sudūre mucyatām iti ||

teṣām ekatamaḥ pānthas tam ajaṃ kvāpi nītavān
daṇḍālambitakṛttiś ca pratāgatyedam uktavān ||

chāgena sānudāsasya mayānyaḥ parivartitaḥ
tadīyaṃ cedam ānītam ajinaṃ dṛśyatām iti ||

mayā tu pratyabhijñāya tasyaivājasya carma tat
uktaṃ nāsau tvayā muktaḥ prāṇair muktaḥ priyair iti ||

athāptavacanād bhīmaṃ samudrataraṇād api
yuktihīnaṃ tad asmābhir nabhogamanam iṅgitam ||

tato durbhaganihrādaiḥ pāṇḍucchavibhir aṇḍajaiḥ
śāradair iva jīmūtaiḥ sāśam ākāśam āvṛtam ||

tatpakṣatimarutpiṣṭa guruskandhanago nagaḥ
śakraśastraśikhākṛtta pattracakra ivābhavat ||

atha kaṇṭhagataprāṇān asmān ādāya khaṃ khagāḥ
ākrāman sapta saptāpi garutmanta ivoragān ||

pariśiṣṭo 'paras teṣāṃ sa ca madgrāhiṇo balāt
niraṃśatvān nirāṃśaso mām evācchetum aihata ||

atha raudram abhūd yuddhaṃ gṛdhrayoḥ svārthagṛddhayoḥ
yathāmbaracaratrāsi daśakaṇṭhajaṭāyuṣoḥ ||

paryāyeṇāham ākṛṣṭaś cañcoś cañcau patatriṇoḥ
kaccic ca skhalitas tasyāḥ khastaḥ śaṃkaram asmaram ||

vajrakoṭikaṭhorābhiś cañcūcaraṇakoṭibhiḥ
kuṭṭitaṃ tat tayoś carma jātaṃ tita:ujarjaram ||

tato niṣkuṣitaś cāhaṃ kuṭṭitāc carmakañcukāt
patitaḥ sarasi kvāpi śobhāvismitamānase ||

tatra śoṇitaśoṇāni ghṛṣṭvā gātrāṇi paṅkajaiḥ
snātas tarpitadevaś ca paścād amṛtam āharam ||

tattaṭe kṣaṇam āsitvā niṣadya ca gataśramaḥ
apūrvabahuvṛttāntaṃ dṛṣṭavān asmi tad vanam ||

yatra vismṛtavān asmi duḥkhaṃ bhāruṇḍayuddhajam
asipattravanāpetaḥ saṃcarann iva nandane ||

śīrṇadurvaṇaparṇo vā vidyuddāhahato 'pi vā
apuṣpaḥ phalahīno vā yatraiko 'pi na pādapaḥ ||

kadambamālatīkunda mādhavīmallikādayaḥ
bhṛṅgānīkaiḥ sadā yatra kṛṣṇakalmāṣapallavāḥ ||

caturaṅgulatuṅgaiś ca nīlakaṇṭhagalāsitaiḥ
śaśorṇasukumāraiś ca tṛṇair bhūṣitabhūtalam ||

yatra kesariśārdūla śikhaṇḍibhujagādayaḥ
vratayanti dayāvantaḥ parṇapuṣpajalānilān ||

anivṛttadidṛkṣaś ca kānanaṃ parito bhraman
kasyāpi caraṇaiḥ kṣuṇṇām adrākṣaṃ padavīm iva ||

tayā saṃcaramāṇaś ca mantharaṃ dūram antaram
vāmanobhayarodhaskām agambhīrāmbhasaṃ nadīm ||

tāṃ ca kāñcanagāhādi ratnakāñcanavālukām
uttīryācarya ca snānam ārciṣaṃ devatāgurūn ||

sarittaṭopakaṇṭhe ca kadalīkānanāvṛtam
tapaḥkānanam adrākṣaṃ baddhaparyaṅkavānaram ||

tatrāciradyutipiśaṅgajaṭaṃ munīndram aikṣe nikharvakuśaviṣṭarapṛṣṭhabhājam
ājyāhutistimitanīrasadāruyoni kuṇḍodarāhitam ivāhavanīyam agnim ||

taṃ vanditum upāsarpam utsarpatsaumyacandrikam
sāntasaṃtāpakasparśam uṣṇāṃśum iva haimanam ||

athāsau saṃmadāsrārdra kapolo mām abhāṣata
kuśalaṃ sānudāsāya śreṣṭhine bhavatām iti ||

mama tv āsīt tato nāma divyaṃ cakṣus tapasvinām
sarvaṃ paśyati yenārthaṃ māṃsacakṣur agocaram ||

yan me yādṛcchikaṃ nāma yac ca vyāpārahetukam
tat kīrtitam anenādya na kadācid api śrutam ||

iti vicintitavantaṃ mām āsthitādiṣṭaviṣṭaram
vrīḍāmantharam āha sma smitveti munipuṃgavaḥ ||

tvayā yac cintitaṃ tāta tataḥ prati tathaiva tat
nāmamātrakathā nāti citraṃ hi tapasaḥ phalam ||

dhruvakādyair yathā madyam upāyaiḥ pāyito bhavān
yathā vadhukayodyāne saṃgato gaṅgadattayā ||

yāvad bhāruṇḍasaṃgrāmād yamadraṃṣṭrāntarād iva
vimuktas tvam iha prāptaḥ sarvaṃ tad viditaṃ mama ||

anubhūtā tvayā tāta yānapātravipattayaḥ
laṅghitāś ca sudurlaṅghyāḥ śailakāntāranimnagāḥ ||

yad arthaṃ cāyam āyāsaḥ prāptaḥ kṛcchratamas tvayā
mitravaty eva tat sarvaṃ mātā te kathayiṣyati ||

sakalaś cāyam ārambhaḥ suvarṇaprāptaye tava
tac ca saṃprāptadeśīyam ato mā viṣadad bhavān ||

tvādṛśaḥ sthirasattvasya mādṛśādeśakāriṇaḥ
suprāpaṃ prājñasotsāhaiḥ suvarṇaṃ kva gamiṣyati ||

parṇaśālāśayenātaḥ pādapāvayavāśinā
ahaḥkatipayāny asminn āśrame sthīyatām iti ||

athābhilaṣitāsvādaṃ mṛjaujaḥpuṣṭivardhanam
vāneyam āharann annaṃ kṛṣṭapacyam ahaṃ dviṣan ||

parṇaśālāntarāstīrṇe śayānaḥ parṇasaṃstare
tuṅgaparyaṅkam adveṣaṃ gaṅgadattāniveśanam ||

iti vismṛtaduḥkho 'pi sukhāsvādair amānuṣaiḥ
daridravāṭakasthāyāḥ satataṃ mātur adhyagām ||

ākāśapathayānāntāḥ praśaṃsāmi sma cāpadaḥ
suvarṇaprāptaye prāptā yā vipat saṃpad eva sā ||

ekadā taṃ mahātmānam abhitaḥ prāptam ambarāt
mūrtaṃ puṇyam ivādrākṣaṃ vimānaṃ merubhāsvaram ||

kanyās tasmān nirakrāman dyutidyotitakānanāḥ
sendracāpād ivāmbhodāt krāntāt saudāmanīlatā ||

tatas tāḥ saṃparikramya praṇamya ca yatiprabhum
vihāyastalam ākrāmann indor iva marīcayaḥ ||

ekā tu na gatā tāsām aṅkam āropya tāṃ muniḥ
pramodagadgadālāpaḥ pramṛṣṭākṣīm abhāṣata ||

putri gandharvadatte 'yaṃ sānudāsaḥ pitā tvayā
asmān api tiraskṛtya śraddhayārādhyatām iti ||

taṃ cāham atisatkāram amanye 'tiviḍambanām
vandyamāno mahāgauryā krīḍayā pramatho yathā ||

sā kadācin mayā pṛṣṭā ko 'yaṃ kā vā tvam ity atha
śrūyatām iti bhāṣitvā tayor vṛttam avartayat ||

bharadvājasagotro 'yam upadhānaṃ tapasvinām
vidyādharabharadvājo yad vidyāsādhanodyataḥ ||

mahatas tapasaś cāsya vyathamānaḥ puraṃdaraḥ
āsanenācalābhena calatā calitaḥ kila ||

śacyāliṅganakāle 'pi dhyātvā kaṃcit tapasvinam
viṣādākulacetasko duḥkhaṃ jīvati vāsavaḥ ||

nāradāt tu bharadvājam upalabhya tapasvinam
hariṇā suprabhādiṣṭā gandharvādhipateḥ sutā ||

rūpayauvanasaubhāgyair garvitām urvaśīm api
atiśeṣe tvam ity eṣā pratītiḥ piṣṭapatraye ||

bharadvājam ato gatvā tvam ārādhaya sundari
tathā te rūpasaubhāgye saphalībhavatām iti ||

suprabhātha muner asya vacaḥprekṣitaceṣṭitaiḥ
śṛṅgārair aicchad ākraṣṭuṃ satattvālamabanaṃ manaḥ ||

yadā nāśakad ākraṣṭum abdair bahutithair api
tadā karmakarīkarma nirvedād akarod asau ||

puṣpoccayajalāhāra kuṭīsaṃmārjanādibhiḥ
toṣito 'yam avocat tāṃ varaḥ kas te bhavatv iti ||

tayoktaṃ spṛhayanti sma yasmai tridaśayoṣitaḥ
tan me bhagavatā dhairyāt saubhāgyaṃ durbhagīkṛtam ||

niṣprayojanacārutva bhūṣaṇasragvilepanam
saubhāgyamātrakaṃ straiṇaṃ kāmakāmeṣu bhartṛṣu ||

tena vijñāpayāmy etat prītaś ced dayase varam
jagato 'pi varas tasmād bhavān evāstu no varaḥ ||

taruṇīnāṃ hi kanyānāṃ cetojakṣuṇṇacetasām
cetaścakṣupriyāt puṃsaḥ kīdṛśo 'nyo varād varaḥ ||

tasmād apriyarāgo 'pi bhagavān anukampayā
vaśitvād rāgam ālambya saubhāgyaṃ me dadātv iti ||

anurodhāc ca tenāsyām ekaiva janitā sutā
ciram ārādhito bhaktyā virakto 'pi hi rajyate ||

sā tu suprabhayā nītvā pitryaṃ viśvāvasoḥ puram
vardhitā ca vinītā ca vidyāsu ca kalāsu ca ||

atha gandharvarājas tām ānīya duhituḥ sutām
abhāṣata bharadvājaṃ nāmāsyāḥ kriyatām iti ||

astu gadharvadatteyaṃ mahyaṃ dattā yatas tvayā
iti tasyāḥ kṛtaṃ nāma bharadvājena sārthakam ||

suprabhāyāṃ tu yā kanyā bharadvājād ajāyata
nāmnā gandharvadatteti vitta mām eva tām iti ||

ekadā kṛṣṇaśarvaryāṃ paśyāmi sma śiloccayam
jātarūpaśilājāla jyotir ujjvalitadrumam ||

mama tv āsīd ayaṃ śailo hiraṇmayaśilaḥ sphuṭam
kalyāṇaṃ kāñcanaṃ cāsminn asmatkalyāṇakāraṇam ||

nirdhāryeti suvarṇāśā pāśayantritacetasā
viśālā parṇaśālāsau śilābhiḥ pūritā mayā ||

tās tu prātaḥ śilā dṛṣṭvā pṛṣṭo gandharvadattayā
kim etad iti tasyai ca yathāvṛttaṃ nyavedayam ||

tayā tu kathitaṃ pitre mām āhūya sa cāvadat
āyuṣman na hiraṇmayyaḥ śilā eva hi tāḥ śilāḥ ||

oṣadhīnām idaṃ jyotir dhvānte hāṭakasaprabham
bhāsvadbhāsābhibhāvinyā muktaṃ rātrau vijṛmbhate ||

dṛṣṭavān asi sauvarṇās tatsaṃparkād imāḥ śilāḥ
paśyante ca diśaḥ pītās tṛṣṇātimiramīlitāḥ ||

aham eva suvarṇaṃ ca campāṃ pratigamaṃ ca te
acirāt saṃvidhāsyāmi tat tyajākulatām iti ||

yāś ca tās tuṣṭatuṣṭena muhūrtenāhṛtāḥ śilāḥ
tā mayā duḥkhaduḥkhena sarvāhṇena nirākṛtāḥ ||

ekadā kacchapīṃ vīṇāṃ mahyaṃ dattvāvadat muniḥ
yad bravīmi tad ākarṇya tvam anuṣṭhātum arhasi ||

gandharvadattayā yas te madvṛttānto niveditaḥ
sa tathaiva yatas tasmād asmākam iyam ātmajā ||

vidyādharapateś ceyaṃ bhāvino bhāginī priyā
na hi sāgarajanmā śrīḥ śrīpater anyam arhati ||

tena campām iyaṃ nītvā deyā te cakravartine
cihnair yaiś ca sa vijñeyaḥ kriyantāṃ tāni cetasi ||

ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe bhavān māse gandharvān saṃnipātayet
puras teṣām iyaṃ gāyād geyaṃ nārāyaṇastutim ||

yas tu saṃvādayet kaścid gandharvas teṣu vīṇayā
vādayet tac ca yas tasmai dadyāḥ svatanayām iti ||

sarvathā bhavatāṃ yad yad vṛttaṃ gandharvasaṃsadi
vīṇāvādanaparyantaṃ tat tat tena niveditam ||

athāvāṃ munir āha sma khinnau sthaḥ putrakau ciram
khedocchedāya tac campāṃ pratiṣṭhethāṃ yuvām iti ||

tatas taṃ praṇipatyāhaṃ calitaḥ pracalo mudā
yāmatrayaṃ triyāmāyā yāpayitvā prasuptavān ||

athāmānuṣam aśrauṣaṃ dāravīmātravīṇayoḥ
saveṇunisvanaṃ svānaṃ manaḥśravaṇavallabham ||

satāmraśikharāsāni tāraṃ maṅgalavādinām
nidrātyājanadakṣāṇi bandināṃ vanditāni ca ||

ātmānam atha nirnidro jātarūpāṅgapañjaram
paryaṅkam adhitiṣṭhantam adrākṣaṃ ratnapiñjaram ||

citracīnāṃśukāstīrṇam ambaraṃ svacchakuṭṭime
mṛṣṭahāṭakadaṇḍālī taṭite paṭamaṇḍape ||

nīlaratnaśilotsaṅge vitānāvṛtabhāskare
vīṇāparicayavyagrām āsīnāṃ suprabhāsutām ||

vicitrojjvalavarṇaṃ ca suveṣākārabhartṛkam
goṇībhir hemapūrṇābhiḥ pūrṇaṃ paṭakuṭīkulam ||

krīṇato maṇihemādi vikrīṇānāṃś ca vāṇijān
samāhitaiś ca sīmāntān saṃkaṭān auṣṭrakaukṣakaiḥ ||

sarvathā duṣkaraṃ mandair alaṃ kṛtvātivistaram
svapne 'pi na narair dṛṣṭā samṛddhiḥ kaiścid apy asau ||

bhāradvājīm athāpṛcchaṃ mātaḥ kim idam adbhutam
gandharvanagaraṃ māyā svapno vāyaṃ bhaved iti ||

bharadvājārjitasyedaṃ tapaḥkalpataroḥ phalam
aprameyaprabhāvaṃ hi sadbhiḥ sucaritaṃ tapaḥ ||

tasmād idam anantatvād dhanam icchāvyayakṣamam
bhūmer anyatra sarvatra satpātrādau nidhīyatām ||

āyacintāṃ parityajya vyayacintāparo bhava
āyasthānaṃ hi te 'sty eva munikāñcanaparvataḥ ||

kadā paśyāmi jananīm iti cākulatāṃ tyaja
sārthasthānād itaś campā nanu krośeṣu pañcasu ||

sa ca me svapnam āyādi viṣayaḥ saṃśayas tayā
niścayātmikayā sadyaḥ prajñayeva nivartitaḥ ||

atha dhruvakam adrākṣaṃ vailakṣyān namitānanam
dhūrtaṃ tādṛgvidhair eva suhṛdbhiḥ parivāritam ||

tam utthāyātha paryaṅkāt parirabhya ca sādaram
adhyasthāpayam ātmīyāṃ śayyāṃ gatavilakṣatam ||

saṃbhāṣaṇapariṣvaṅga śātakumbhāsanādibhiḥ
suhṛdgaṇam anujyeṣṭham udāraiḥ paryatoṣayam ||

ataḥ paramaśeṣaiva naṭannaṭapuraḥsarā
pravṛddhapramadonmādā campā taṃ sārtham āvṛṇot ||

praharṣotkarṣavicchinna niśvāsānilasaṃtatiḥ
amṛtaiva janaḥ kaścic cirāt kaścid udaśvasat ||

susvādenānnapātena ratnavāsaḥsragādibhiḥ
sphītair hemātisargaiś ca pauraśreṇim avardhayam ||

yaiś ca gomayapānīyaṃ kṣiptaṃ mama puraḥsarāḥ
uddhṛtās te viśeṣeṇa dāridryanirayān mayā ||

atha dhruvakam ābhāṣe bhadra raudratarākṛteḥ
daridravāṭakād ambā svam evānīyatāṃ gṛham ||

yāvan mātreṇa vikrītaṃ draviṇena tad ambayā
tataḥ śataguṇenāpi kretur niṣkretum arhasi ||

tādṛśīm īśvarām ambāṃ daridrakuṭikāgatām
draṣṭuṃ śaknoti yas tasya kṣudrakān dhig asūn iti ||

tatas tena vihasyoktaṃ kva devī kva daridratā
kena bhāgīrathī dṛṣṭā vicchinnajalasaṃhatiḥ ||

tad eva bhavanaṃ devyāḥ samṛddhiḥ saiva cācalā
ujjvalā tu tvayedānīṃ kumudvatyā ivendunā ||

iti tat kṣaṇasaṃkṣiptaṃ kṣiptvā sakṣaṇadaṃ dinam
suprātaḥ prāviśaṃ campāṃ dhanādhipa ivālakām ||

rathyābhir viśikhābhiś ca śreṇiśreṇipuraḥsaraḥ
gatvā narendram adrākṣaṃ surendram iva bhāsvaram ||

vandanāya tato dūrād dharaṇīm aham āśliṣam
asāv api mudāhūya mām āśliṣad akaitavam ||

sāravadbhir anantaiś ca mām asau bhūṣaṇāmbaraiḥ
satkṛtyājñāpayat putra jananī dṛśyatām iti ||

tataḥ sumerusāreṇa ratnakāñcanarāśinā
duṣpūraṃ pūrayāmi sma rājñas tṛṣṇārasātalam ||

narendraparivāreṇa pratītenāvṛtas tataḥ
paṭhadbhiś ca tato viprair ātmīyam agamaṃ gṛham ||

mandadhvanimṛdaṅgādau tasminn uddāmatāṇḍave
paurair harṣakṛtotsāhair na kṣuṇṇaḥ katham apy aham ||

ambām athārghajalapātrabhṛtaṃ nirīkṣya dūrād apāsarad asau janatā vihastā
pūrṇād ivāndhatamasāni tuṣārakānter āryāt pṛthag janaśatāni hi saṃbhramanti ||

labdhāntaras tataḥ pādau śirasā mātur aspṛśam
sāpi sārdhapayaḥpātrā patati sma mamopari ||

cirāc ca labdhaniśvāsā mām udasthāpayat tataḥ
anayat pāṇinākṛṣya gṛhābhyantaramaṇḍapam ||

devadvijagurūṃs tatra sadurgatavanīpakān
sphītaiḥ parijanaṃ ca svaṃ vibhavaiḥ samayojayam ||

tato nivartitāhāra paryantakaraṇasthitiḥ
prāviśaṃ mātur ādeśād āvāsaṃ gurucārutam ||

tatrāsīnaś ca paryaṅke mahītalasamāsanām
apaśyaṃ prathamāṃ jāyāṃ karaśākhāvṛtānanām ||

tasyāḥ karuṇayā netre mārjatā saṃtatāśruṇī
gaṅgadattā mayā dṛṣṭā śliṣṭabhittiḥ parāṅmukhī ||

vāṅmātreṇāpi yat satyaṃ na sā saṃmānitā mayā
smaranti hi tiraskārān munayo 'pi garīyasaḥ ||

tac cāvāsagṛhaṃ dṛṣṭvā kusumasthagitakṣiti
sindhurodhaḥ smarāmi sma phullanānālatāgṛham ||

samudradinnayā sārdham anubhūtaṃ ca tatra yat
sthitaprasthitagītādi viśrabdhācaritaṃ mayā ||

mama tv āsīd varaṃ duḥkham anubhūtaṃ mahan mayā
hṛdayād vyāvṛtād yena kvāpi priyatamā gatā ||

duḥkhaśūnyaṃ tu tad dṛṣṭvā randhrān veṣaṇatatparā
adhunā niranukrośā sā praviṣṭānivāritā ||

praviṣṭā hṛdayaṃ sā me yathāvāsagṛhaṃ tathā
praviśed api nāmeyaṃ durghaṭo 'yaṃ manorathaḥ ||

sā hi hi mām āhvayaty eva paritrāyasva mām iti
taraṃgapāṇinākṛṣya hṛtā pāpena sindhunā ||

iti cintāturaṃ sā māṃ harṣatyājitadhīratā
praviśya tvarayāliṅgad aṅgais tuṅgatanūruham ||

atyantānupapannaṃ tu dṛṣṭvā tasyāḥ samāgamam
tām eva dhyātavān asmi sindhubhaṅgāgratāraṇīm ||

vismṛtāparavṛttāntas tadāsaktamanastayā
tām evāśvāsayāmi sma mā sma bhīrur bhaver iti ||

atha bhīteva sāvocat svagṛhe vartate bhavān
vipannavahanaḥ kaṣṭe na tu kṣārāmbhudhāv iti ||

tataḥ kṣārāmbudher bhīmāt pratyāhṛtamanās tayā
gṛhaṃ tat paritaḥ paśyann apaśyaṃ vanitādvayam ||

smaratā ca sadācāraṃ sapatnījanasaṃnidhau
vakṣaḥsthāpi satī nāsau dorbhyām āliṅgitā mayā ||

athāvasthāntare tasmin dārasaṃnidhisaṃkaṭe
asrāvitā mamāgacchad ambātrāsākulekṣaṇā ||

samudradinnayā sārdham ucchrite saṃbhramān mayi
ambā śayanam adhyāste śeṣās tv āsata bhūtale ||

tataḥ kiṃcid ivāmbāyai yat satyaṃ kupito 'bhavam
akālajñā hi mātāpi putreṇa paribhūyate ||

athāmbayā vihasyoktam akālajñeti mā grahīḥ
nanu sarvajñakalpasya bhāryāhaṃ mitravarmaṇaḥ ||

tvadbhāryāsaṃnidhāv asminn āgamiṣyam ahaṃ yadi
vyanaśiṣyan mahat kāryaṃ tac cedam avadhīyatām ||

āyācitaśatair jātaḥ putraḥ putratvam āvayoḥ
vardhitaḥ śikṣitaś cāsi pitrā vidyācatuṣṭayam ||

parivrācchakyanirgrantha granthābhyāsāc ca sarvadā
kuṭumbapālanālāpas tava jāto 'tidurbhagaḥ ||

tataḥ samantrinā rājñā saṃmantrya gurubhiś ca te
suhṛdbhir dhruvakādyais tvam udyāne madhu pāyitaḥ ||

gaṅgadattā ca tair eva yojitā bhavatā saha
tayā tathā kṛtaś cāsi yathā vettha tvam eva tat ||

prakāreṇa ca yena tvaṃ gṛhaṃ nivāsitas tayā
jananyai gaṅgadattāyāḥ kathito bhūbhṛtaiva saḥ ||

daridravāṭake yac ca rātriṃdivam asi sthitaḥ
tad evaikam asau rājñā kalpitaś cāraṇādibhiḥ ||

jānāty eva ca dīrghāyuḥ kva campā kva daridratā
paurṇamāsī kṣapā kena dṛṣṭā dhvāntamalīmasā ||

sarvadaiva hi campāyām asmin balini pālake
balāv iva mahīpāle balirājyaṃ na durlabham ||

yāṃ ca rātriṃ bhavān suptas tasmin durgatavāṭake
mama khaṭvātale tasmiñ chayitaṃ gaṅgadattayā ||

tasyāḥ prabhṛti bhīmāyā yāvad adyatanīṃ niśām
atrāntare niṣaṇṇeyaṃ matkhaṭvātalabhūtale ||

yac ca tad dhanam etasyai tvayā dattaṃ tad etayā
bhāṇḍāgāre tava nyastam aśeṣaṃ kṛtalekhakam ||

tad iyaṃ sānurāgatvād bhavaddarśanakāṅkṣiṇī
smṛtvā mithyātiraskāraṃ na tiraskāram arhati ||

bhavatā paribhūtā ca sapatnījanasaṃnidhau
kātarā pramadābhāvāt prāṇān api parityajet ||

etan manasi kṛtvārtham akāle 'py aham āgatā
sīdad gurutarārthānāṃ kaḥ kālo nāma kāryiṇām ||

eṣa te gaṅgadattāyā vṛttāntaḥ kathito 'dhunā
vadhūḥ samudradinnāpi yathāyātā tathā śṛṇu ||

daridravāṭakādyais tvaṃ pathikaiḥ saha nirgataḥ
prayuktās te nṛpeṇaiva sa ca siddhārthako vaṇik ||

antare yac ca te vṛttaṃ sārthadhvaṃsādi bhīṣaṇam
tāmraliptīpraveśāntaṃ śiṣṭaṃ siddhārthakena tat ||

bhraṣṭena vahanabhraṃśād bhrāmyatā jaladhes taṭe
yathā samudradinnāyāḥ pāṇir ālambitas tvayā ||

punaś ca bhinnapotaś ca pāṇḍyapuryāṃ ca yat tava
vṛttaṃ karpāsadāhāntaṃ tāmraliptyāgamaś ca yaḥ ||

gaṅgadattena tan mahyaṃ saṃtatair lekhahāribhiḥ
khyāpitaṃ yāvad ācero bhavantaṃ kvāpi nītavān ||

ataḥ paraṃ bhavadvārttāṃ vicchinnatvād avindatī
nairāśyakṛtanirvedāt paralokotsukābhavam ||

evaṃprāye ca vṛttānte dauvārikaniveditau
samudradinnayā sārdhaṃ syālau prāviśatāṃ tataḥ ||

prayuktārghyādisatkārau kṣaṇaṃ tau gamitaśramau
vilakṣyāvīkṣamāṇau mām ābhāṣyesam avocatām ||

tava putrāya pitrā nas tanayeyaṃ pratiśrutā
sa ca yauvanamūḍhatvāt svīkṛto gaṅgadattayā ||

tayā ca svīkṛtasvasya gacchato mātulālayam
na śakyate yad ākhyātuṃ pulindaiḥ kila tat kṛtam ||

vaiśasaṃ duḥśravaṃ śrutvā tat sūnor mitravarmaṇaḥ
niṣpratyāśaṃ kuṭumbaṃ naḥ prasthitaṃ yavanān prati ||

atha bohittham āsthāya pūjitadvijadevatāḥ
saṃbhāvyavyasanadhvaṃsaṃ samagāhāma sāgaram ||

tataḥ prajavinaṃ potaṃ taṃ pracaṇḍaḥ prabhañjanaḥ
mṛgendra iva nāgendraṃ prasphurantaṃ prabhinnavān ||

vayaṃ tu karmasāmarthyāt taraṃgaiḥ śaragatvaraiḥ
ārūḍhāḥ paṭṭapṛṣṭhāni prāpitā jaladhes taṭam ||

vadhūs tv ekārṇavāmbhodhau lolakallolasaṃkule
bhrāntamegha ivodbhrāntā vyomni sārasakanyakā ||

muktvā samudradinnāśām arthāśāṃ ca mahāśrubhiḥ
yavanastham agacchāma mātāmahagṛhaṃ tataḥ ||

tatrāsmākaṃ kuṭumbaṃ tad dūrād utsukam āgatam
samṛddhe sarasīvāsīt tṛptaṃ haṃsakadambakam ||

etha yāte kvacit kāle pitā vām ittham ādiśat
āsāte kim udāsīnau bhavantau sthavirāv iva ||

taruṇau sakalau svasthau vārttāvidyāviśāradau
svajanānnena jīvantau kum ucyethe janair yuvām ||

tasmān muktāpravālādi sāraṃ sāgarasaṃbhavam
gṛhītvā yānapātreṇa sindhur uttāryatām iti ||

tatheti ca pratijñāya tathaivāvām akurvahi
śliṣṭapaṭṭām athādrākṣva tarantīṃ rudatīṃ striyam ||

aspṛśantaḥ karair enāṃ parastrīm upanaukayā
āropayata bohittham ity avocāva vāhakān ||

tāṃ cārūḍhām apṛcchāma parastrīti parāṅmukhau
mātaḥ kasyāsi kā veti sā ca nīcair avocata ||

vācā pratyabhijānāmi ciram abhyastayā yuvām
kaccit sāgaradattasya bhavantau tanayāv iti ||

tatas tasyāś cirābhyastaṃ pratyabhijñāya tad vacaḥ
kaccit samudradinnāsi sundarīty avadāva tām ||

ākrandantī tatas tāram āvayor vāmadakṣiṇe
sāparāṅmukhayor jaṅghe bāhubhyāṃ gāḍham āśliṣat ||

abhāṣata ca hā tāta hā mamāmbā priyātmajā
dhikkāraḥ sāgaraṃ pāpaṃ yena tau kvāpi yāpitau ||

hāryaputra kva yāto 'si hatasneha vihāya mām
āpannapriyadārāṇāṃ naiṣa dharmaḥ satām iti ||

athāryaputraśabdena bhayasaṃśayahetunā
niḥsnehīkṛtacetaskāv abhāṣāvahi tām iti ||

alaṃ sundari kranditvā jīvataḥ pitarau tava
āryaputraḥ punar yas te sa nau niścīyatām iti ||

tataḥ śrutapitṛkṣemā sā śokojjhitamānasā
āvāṃ mā bhaiṣṭam ity uktvā svaṃ vṛttaṃ vṛttam abravīt ||

asty ahaṃ vahanād bhraṣṭā bhrāmyantī jaladhes taṭe
yasmai dattāsmi yuṣmābhis tam adrākṣaṃ vipadgatam ||

saṃvāditasvavṛttena gṛhītas tena me karaḥ
jāyante hi supuṇyānām utsavā vyasaneṣv api ||

sa mām alālayad bāla nārīlālanapeśalaḥ
tathā yathā priyatamau nāsmaraṃ pitarāv api ||

athādya potam āruhya samāyataṃ yadṛcchayā
prasthitau svaḥ svadeśāya vipannaḥ sa ca pūrvavat ||

sa ca vāṃ bhāginībhartā sākrandāyāḥ puro mama
saṃpraty eva taraṃgeṇa gamitaḥ kvāpi vairiṇā ||

nabhasvajjavanair bhaṅgair bhaṅgurair āvṛtaḥ sa ca
akasmāj jātaśatrubhyāṃ bhavadbhyāṃ cāham uddhṛtā ||

satvathā tadviyogāgni taptāny aṅgāni sāgare
śīte śītalayiṣyāmi muñcataṃ māṃ yuvām iti ||

upapannair athālāpair janitapratyayau tayā
utpannaparamānandāv āliṅgāma parasparam ||

vipannapotayor āsīd yuvayoḥ saṃgamo yathā
bhaviṣyati tathā bhūyaś citraṃ hi caritaṃ vidheḥ ||

evamādibhir ālāpaiś cetovikṣepahetubhiḥ
parisaṃsthāpayantau tām atarāva mahodadhim ||

tac ca muktāpravālādi gurumūlyaṃ yad āhṛtam
sahasraguṇalābhaṃ tad āvābhyāṃ parivartitam ||

vadhūḥ samudradinnā te gurusāraṃ ca taddhanam
sarvam arpitam āvābhyāṃ tubhyaṃ tat parigṛhyatām ||

vahanadhvaṃsamuktānāṃ sametānāṃ ca bandhubhiḥ
evaṃ samudradinnā ca tvatputrasya nidarśanam ||

pūrvavat sānudaso 'pi muktaḥ potavipattitaḥ
āgamiṣyati tad devi muñca kātaratām iti ||

ity uktvā sadhanaskandhāṃ nikṣipya bhāginīṃ mayi
susatkāraprayuktau tau yathāgatam agacchatām ||

evaṃ samudradinneyam āgatā bhavato gṛham
daivapauruṣayuktasya śrīr iva ślāghyajanmanaḥ ||

tad etān bhavato dārān dharmacāritrarakṣitān
rakṣantyā gurumāninyā carite caritaṃ mayā ||

vrīḍitadraviṇeśasya samṛddhyā divyayānayā
pitrā tulyo bhavatv eṣa śāpo nāśaṃsitas tava ||

tasmād dhanam idaṃ bhuñjan bhuñjānaś ca yathāgamam
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca yātv ānṛṇyaṃ bhavān iti ||

||