Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 16
athāsau mām avanditvā nistriṃśakarakaṅkaṭaḥ
ārohad ambaraṃ kāle mandendugrahacandrike ||
taṃ cotpatantam ākāśaṃ śaraṃ vālambitatvaram
na pṛcchāmi sma panthānaṃ deśaṃ nagaram eva vā ||
gāhamānaś ca valmīka sthāṇukaṇṭakasaṃkaṭām
aṭavīṃ siṃhamātaṅga puṇḍarīkākulām agām ||
athāmitagatikrodha vahnibhāseva bhāsitām
apaśyaṃ lohitāyantīṃ prācīm aruṇaśociṣā ||
kaṃcic cādhvānam ākramya deśe nātighanadrume
vivādidhvanighaṇṭānām apaśyaṃ maṇḍalaṃ gavām ||
anumāya tatas tena vasantaṃ deśam antike
jātāśvāsamatir gacchan kṣaṇenāraṇyam atyajam ||
tuṣārasamayārambha bhīyeva kamalākarān
apaśyaṃ dhūsaracchāyān gacchan dinakarodaye ||
athālikulanīlāgra vilasatkundakānanam
ālavālaparikṣipta mūlam udyānam āsadam ||
tatra saṃmārjanavyagram udyānaparicārakam
pṛṣṭavān asmi kasyedam udyānam iti so 'bravīt ||
kiṃ ca devakumāro 'pi divyajñānāmalāśayaḥ
asmadādīn abodhāndhān saṃdihann iva pṛcchati ||
atha vā kiṃ na etena mahātmano hi mādṛśaiḥ
krīḍanti tena devena svayaṃ vijñāyatām iti ||
atha dvitīyam udyānaṃ ramaṇīyataraṃ tataḥ
praviśyāpaśyam udyāna mandiraṃ tuṅgatoraṇam ||
praviśāmi sma tatrāham eko dauvārikaś ca mām
antare vetram ādhāya tiṣṭheti dvāry adhārayat ||
athāvocad dvitīyas taṃ dhik tvāṃ nirbuddhacakṣuṣam
nivārayasi yo mohād enam ambaracāriṇam ||
kiṃ kadācit tvayā dṛṣṭaḥ śruto vā kaścid īdṛśaḥ
evaṃ vā praviśan dhīraṃ dharaṇīdhīradhīr iti ||
tenoktam ananujñātaṃ bhartrā nāradam apy aham
viśantaṃ nānujānāmi kiṃ punaḥ saumyam īdṛśam ||
ayaṃ tu dhriyamāṇo 'pi digdantigatidhīrataḥ
praviśaty eva pāruṣya mātrasārā hi mādṛśāḥ ||
atha niṣkāraṇotkaṇṭhā karam udyānamandiram
prāviśaṃ nisvanadvīnaṃ vinītāṇḍajavānaram ||
tatrāsīnaṃ śilāpaṭṭe citrapaṭṭopadhānake
apaśyam amarākāraṃ naraṃ nāgarakeśvaram ||
upasṛtya tam ābhāṣya bhoḥ sādho sukham āsyate
kaccid vā pratyavekṣyante bahukṛtvaḥ kalā iti ||
vīṇāvyāsaktacittatvāt paśyati sma na mām asau
avakṣiptaṃ hi dṛśyāni manaḥ paśyati nekṣaṇe ||
mayā tu calitā vīṇā gṛhītvāgre yadā tadā
vīṇātaś cakṣur ākṣipya mayi nikṣiptavān asau ||
tataḥ saṃbhrāntam utthāya sraṃsamānottarāmbaraḥ
mām upāveśayat prītas tasminn eva śilāsane ||
pādacārapariśrāntam aṅgaṃ saṃvāhya māmakam
prakṣālya ca svayaṃ pādau dattārghaḥ samupāviśat ||
anuyuktaś ca sa mayā ko 'yaṃ janapadas tvayā
bhūṣitaḥ katamac cedaṃ puraṃ saccaritair iti ||
atha tena vihasyoktaṃ saṃbhāvyā nabhasā gatiḥ
tvādṛśāṃ devaputrāṇām ajñānaṃ tu na yujyate ||
yo hi deśāntaraṃ yāti mugdho 'pi dharaṇīcaraḥ
agrato bhāvitaṃ deśaṃ nābuddhvā saṃprapadyate ||
deśaś candraprakāśo 'yaṃ candrikāprakaṭā purī
na jñātā pathikeneti duḥśliṣṭam iva dṛśyate ||
tenāmarakumāras tvam avatīrṇo vihāyasaḥ
ajñānacchadmanā channaḥ krīḍituṃ madvidhair iti ||
athāhaṃ cintayitvedam uttarābhāsam uktavān
dvijo 'haṃ vatsaviṣaye vasataḥ pitarau mama ||
so 'haṃ karṇasukhācāraḥ kadācin mantravādinām
śrutvā dārair asaṃtuṣṭo yakṣīṃ kāṃcid asādhayam ||
sā cāhaṃ ca tataḥ prītau śaile śaile vane vane
yad vā yad rucitaṃ tasyai tatra tatrāramāvahi ||
cintitaṃ ca mayā rātrau na me yakṣyā prayojanam
pātālamantram ārādhya ramayāmy asurīm iti ||
atherṣyādūṣitadhiyā tayāhaṃ yakṣakanyayā
ānīya nabhasā nyastaḥ pure 'smin bhavatām iti ||
tenoktaṃ na na saṃbhāvyā yakṣarakṣaḥsu caṇḍatā
paścāt tāpagṛhītā tu na sā yusṃān vimokṣyati ||
ko 'yaṃ janapadaḥ syāt kā purīti ca yad ucyate
aṅgā janapadaḥ sphītaś campā ceyaṃ mahāpurī ||
ahaṃ ca dattako nāma vaṇik paurapuraskṛtaḥ
prasiddhaḥ priyavīṇatvād vīṇādattakanāmakaḥ ||
athāhūyābravīd ekaṃ sa karṇe paricārakam
gāḍhaṃ parikaraṃ badhnan dhāvamānaḥ sa cāgamat ||
kṣaṇena ca parāvṛtya śvasitaspanditodaraḥ
svāmipravahaṇaṃ prāptam iti dattakam abravīt ||
athāvatārya muditaḥ svāṅguler aṅgulīyakam
dattavān dattakas tasmai śīghrapreṣaṇakāriṇe ||
kṛtāñjalir athovāca yakṣīkāmuka dhāvyatām
pāvanair dāsabhavanaṃ pādanikṣepaṇair iti ||
athāruhya pravahaṇaṃ vīṇādattakavāhakam
gṛhītacārusaṃcāraṃ campām abhimukho 'gamam ||
śṛṇomi sma ca paurāṇāṃ jalpatām itaretaram
ciraṃjīvadbhir āścaryaṃ pṛthivyāṃ kiṃ na dṛśyate ||
kva nāgarakasenānīr dattakas tuṅgamastakaḥ
kva ca kasyāpi pānthasya rajjubhāge vyavasthitaḥ ||
athāpareṇa tatroktam ata evāyumattamaḥ
yena lokottamasyāsya rajjubhāge vyavasthitaḥ ||
ākārānumitaṃ caitad guṇasaṃbhārabhāriṇaḥ
nanu cāsya vasanto 'pi sārathyena vikathyate ||
dṛṣṭavān paritaś cāhaṃ kvacid utsṛṣṭalāṅgalān
hālikān halamūleṣu vīṇāvādanatatparān ||
kvacid uddāmagovargaṃ vaṭe gopālamaṇḍalam
vitantrīs tāḍayadvīṇāḥ karṇaśūlapradāyinīḥ ||
āsannaś ca puradvāraṃ vikrayāya prasāritām
vīṇāvayavasaṃpūrṇām apaśyaṃ śakaṭāvalīm ||
vijarjaritakarṇaś ca vitantrīdhvanimudgaraiḥ
vyastapadmanidhānābhaṃ prāpnomi sma vaṇikpatham ||
kuṅkumaṃ kretum āyātaḥ kaścid vāṇijam abravīt
vīṇāvikṣiptacetasko vīṇā me dīyatām iti ||
cirād ākarṇya tad vākyaṃ kupitaḥ sa tam abravīt
vaṇijo 'nye kim utsannā yena khādasi mām iti ||
evaṃ vardhakikarmāra kulālavaruḍādayaḥ
nikṛṣṭajanmakarmāṇaḥ saktā vīṇām avādayan ||
atha prāyaṃ ciraṃ dvāraṃ vīṇādattakaveśmanaḥ
śātakumbhamayaiḥ kumbhair ambhogarbhaiḥ samaṅgalam ||
tatra yānād avaprutya prāviśaṃ gṛham ṛddhimat
utthāsnur iva medhāvī viśālaṃ hṛdayaṃ śriyaḥ ||
dattakas tu puro 'smākaṃ dāsīdāsam abhāṣata
adyārabhyāsya yuṣmābhir ājñā saṃpādyatām iti ||
atha vyajñāpayan prahvāḥ sūpakārāḥ sametya mām
ājñāpayata yuṣmakāṃ kaḥ pākaḥ sādhyatām iti ||
mama tv āsīn mayā tāvad brāhmaṇatvaṃ prakāśitam
brāhmaṇāś ca ghṛtakṣīra guḍādimadhurapriyāḥ ||
tad idaṃ yuktam ity etac cintayitvedam uktavān
nanu hastapuṭagrāhyaṃ pāyasaṃ sādhyatām iti ||
atha hastaṃ vidhūyoktaṃ sūpakāreṇa gacchatā
annasaṃskāraśāstrajñāḥ kāṃ diśaṃ yāntu saṃprati ||
bhīmasenādibhir yāni sūdaśāstrāṇi cakrire
karmakaryo 'pi tāny asmin gṛhe prāyeṇa jānate ||
yakṣīkāmukam āsādya prabhuṃ bhojanakovidam
anarthakāni jātāni caritārthāni pāyase ||
aho nāgarakaḥ svāmī svayaṃ pravahaṇena yaḥ
ālekhyayakṣam ādāya yakṣīkāmukam āgataḥ ||
sarvathā dhig akāryajñam aiśvaryajanitaṃ madam
gamitaḥ preṣyatāṃ yena mādṛśo 'pīdṛśām iti ||
atha mardanaśāstrajñas taruṇaḥ paricārakaḥ
mamāṅgaṃ gandhatailena mṛdnāti sma yathāsukham ||
paścād udvartanaṃ snānam ahatāmbaradhāraṇam
kṛtvā devapraṇāmaṃ ca prāyaṃ bhojanamaṇḍapam ||
tatra bhojanabhūmiṣṭhaṃ māṃ namaskṛtya dattakaḥ
sabhrātṛbhāgineyādi paṅktimadhyae upāviśat ||
kulālacakrapātrī ca pātrī mama hiraṇmayī
pāyasenenduvarṇena sūpakāreṇa pūritā ||
pārśve pāyasapātryāś ca tejasvimaṇibhājane
mahāsāramusārasthe sthāpite madhusarpiṣī ||
cintitaṃ ca mayā jāto mahānayam upadravaḥ
madhumāṃsocitaḥ kvāhaṃ kva cedaṃ ghṛtapāyasam ||
kena nāma prakāreṇa tyajeyam idam ity aham
vicārya pāyasagrāsaṃ dagdho 'smīti nirastavān ||
teṣāṃ saṃpratyayārthaṃ ca haran dāharujaṃ kila
śītapānīyagaṇḍūṣair mukhaṃ muhur aśītayam ||
ballavas tu puraḥ sthitvā vīṇādattakam uktavān
nāyaṃ vipraḥ kathaṃ vipraḥ pradviṣyād ghṛtapāyasam ||
ācaṣṭa mardakaś cedam āsavāmodavāsitaḥ
niśvāso 'sya mayā ghrātaḥ śanakair niścarann iti ||
dattako 'pi karāgreṇa pidhāya mukham ātmanaḥ
kampayitvottamāṅgaṃ ca taṃ bruvantaṃ nyavārayat ||
abravīc ca payaḥpānaṃ yūyaṃ pibata pānakam
pānakasyāpi pānena goṣṭhī saṃmānyatām iti ||
mayā tu jātatarṣeṇa pāne pariṇatiṃ gate
tat pītaṃ pānasādṛśyāt pānabuddhyaiva pānakam ||
khaṇḍamāṃsaprakārādyaṃ nānādhiṣṭhānasaṃkulam
sevitvāhāram agrāmyam udatiṣṭhaṃ sadattakaḥ ||
saṃmṛṣṭabhojanasthāne puṣpacchuritakuṭṭime
kāntam adhyāsi paryaṅkaṃ nyastaṃ tatraiva maṇḍape ||
karpūratriphalānābhi lavaṅgailāsugandhinā
mukhasya gandharāgau ca tāmbulenodapādayam ||
evaṃ ca sukham āsīno vīṇādattakam abravam
vīnonmattir iyaṃ kasmāc campāyāṃ kathyatām iti ||
tenoktam iha campāyāṃ sānudāso vaṇikpatiḥ
tasya gandharvadatteti sutā trailokyasundarī ||
sa ca tāṃ dhriyamāṇo 'pi varair varaguṇākaraiḥ
abhiprāyeṇa kenāpi na kasmaicit prayacchati ||
pratyākhyātum aśaktena yācitena kṣaṇe kṣaṇe
tena śulkam upanyastaṃ duḥsaṃpādaṃ surair api ||
apūrvaṃ kila gāyantyās tasyāḥ kim api gītakam
yo 'nuvādayitā vīṇāṃ pariṇetā sa tām iti ||
mayeyaṃ pariṇetavyā mayeyam iti nistrapaḥ
na kaścid yo na campāyāṃ vīṇayonmattakaḥ kila ||
puro nāgarakāṇāṃ ca catuḥṣaṣṭes tadarthinām
ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe gate māse sā tad gāyati gītakam ||
anena ca prakāreṇa yātaḥ kālo mahān ayam
na cāpi vīṇayā kaścid anugacchati tām iti ||
etatkathāvasāne ca puruṣau śrotriyākṛtī
vīṇādattakam abrūtāṃ sthavirau vetradhāriṇau ||
śreṣṭhinā preṣitāv āvāṃ saṃdeśena tvadantikam
yadi sajjā suhṛdgoṣṭhī samasyā kriyatām iti ||
tenoktaṃ suhṛdaḥ sajjā yadi vaḥ susthitā gṛhāḥ
kalyā gandharvadattā vā sva eva kriyatām iti ||
tatas taṃ pṛṣṭavān asmi mahotsāhena cetasā
rūpaṃ gandharvadattāyā kīdṛg ity atha so 'bravīt ||
tasyāḥ svakāntipariveṣapaṭāpidhānaṃ netraprabhāprakarasāritaharmyagarbham
utkṛṣṭavismayavimohitamānasena rūpaṃ nirūpayitum eva mayā na śakyam ||
Original text: Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Edition: the text edited by Felix Lacote (Paris, 1908). It was · Data entry Andreas Bigger · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0