બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 16

અથાસૌ મામ્ અવન્દિત્વા નિસ્ત્રિંશકરકઙ્કટઃ
આરોહદ્ અમ્બરં કાલે મન્દેન્દુગ્રહચન્દ્રિકે ॥

તં ચોત્પતન્તમ્ આકાશં શરં વાલમ્બિતત્વરમ્
ન પૃચ્છામિ સ્મ પન્થાનં દેશં નગરમ્ એવ વા ॥

ગાહમાનશ્ ચ વલ્મીક સ્થાણુકણ્ટકસંકટામ્
અટવીં સિંહમાતઙ્ગ પુણ્ડરીકાકુલામ્ અગામ્ ॥

અથામિતગતિક્રોધ વહ્નિભાસેવ ભાસિતામ્
અપશ્યં લોહિતાયન્તીં પ્રાચીમ્ અરુણશોચિષા ॥

કંચિચ્ ચાધ્વાનમ્ આક્રમ્ય દેશે નાતિઘનદ્રુમે
વિવાદિધ્વનિઘણ્ટાનામ્ અપશ્યં મણ્ડલં ગવામ્ ॥

અનુમાય તતસ્ તેન વસન્તં દેશમ્ અન્તિકે
જાતાશ્વાસમતિર્ ગચ્છન્ ક્ષણેનારણ્યમ્ અત્યજમ્ ॥

તુષારસમયારમ્ભ ભીયેવ કમલાકરાન્
અપશ્યં ધૂસરચ્છાયાન્ ગચ્છન્ દિનકરોદયે ॥

અથાલિકુલનીલાગ્ર વિલસત્કુન્દકાનનમ્
આલવાલપરિક્ષિપ્ત મૂલમ્ ઉદ્યાનમ્ આસદમ્ ॥

તત્ર સંમાર્જનવ્યગ્રમ્ ઉદ્યાનપરિચારકમ્
પૃષ્ટવાન્ અસ્મિ કસ્યેદમ્ ઉદ્યાનમ્ ઇતિ સો ઽબ્રવીત્ ॥

કિં ચ દેવકુમારો ઽપિ દિવ્યજ્ઞાનામલાશયઃ
અસ્મદાદીન્ અબોધાન્ધાન્ સંદિહન્ન્ ઇવ પૃચ્છતિ ॥

અથ વા કિં ન એતેન મહાત્મનો હિ માદૃશૈઃ
ક્રીડન્તિ તેન દેવેન સ્વયં વિજ્ઞાયતામ્ ઇતિ ॥

અથ દ્વિતીયમ્ ઉદ્યાનં રમણીયતરં તતઃ
પ્રવિશ્યાપશ્યમ્ ઉદ્યાન મન્દિરં તુઙ્ગતોરણમ્ ॥

પ્રવિશામિ સ્મ તત્રાહમ્ એકો દૌવારિકશ્ ચ મામ્
અન્તરે વેત્રમ્ આધાય તિષ્ઠેતિ દ્વાર્ય્ અધારયત્ ॥

અથાવોચદ્ દ્વિતીયસ્ તં ધિક્ ત્વાં નિર્બુદ્ધચક્ષુષમ્
નિવારયસિ યો મોહાદ્ એનમ્ અમ્બરચારિણમ્ ॥

કિં કદાચિત્ ત્વયા દૃષ્ટઃ શ્રુતો વા કશ્ચિદ્ ઈદૃશઃ
એવં વા પ્રવિશન્ ધીરં ધરણીધીરધીર્ ઇતિ ॥

તેનોક્તમ્ અનનુજ્ઞાતં ભર્ત્રા નારદમ્ અપ્ય્ અહમ્
વિશન્તં નાનુજાનામિ કિં પુનઃ સૌમ્યમ્ ઈદૃશમ્ ॥

અયં તુ ધ્રિયમાણો ઽપિ દિગ્દન્તિગતિધીરતઃ
પ્રવિશત્ય્ એવ પારુષ્ય માત્રસારા હિ માદૃશાઃ ॥

અથ નિષ્કારણોત્કણ્ઠા કરમ્ ઉદ્યાનમન્દિરમ્
પ્રાવિશં નિસ્વનદ્વીનં વિનીતાણ્ડજવાનરમ્ ॥

તત્રાસીનં શિલાપટ્ટે ચિત્રપટ્ટોપધાનકે
અપશ્યમ્ અમરાકારં નરં નાગરકેશ્વરમ્ ॥

ઉપસૃત્ય તમ્ આભાષ્ય ભોઃ સાધો સુખમ્ આસ્યતે
કચ્ચિદ્ વા પ્રત્યવેક્ષ્યન્તે બહુકૃત્વઃ કલા ઇતિ ॥

વીણાવ્યાસક્તચિત્તત્વાત્ પશ્યતિ સ્મ ન મામ્ અસૌ
અવક્ષિપ્તં હિ દૃશ્યાનિ મનઃ પશ્યતિ નેક્ષણે ॥

મયા તુ ચલિતા વીણા ગૃહીત્વાગ્રે યદા તદા
વીણાતશ્ ચક્ષુર્ આક્ષિપ્ય મયિ નિક્ષિપ્તવાન્ અસૌ ॥

તતઃ સંભ્રાન્તમ્ ઉત્થાય સ્રંસમાનોત્તરામ્બરઃ
મામ્ ઉપાવેશયત્ પ્રીતસ્ તસ્મિન્ન્ એવ શિલાસને ॥

પાદચારપરિશ્રાન્તમ્ અઙ્ગં સંવાહ્ય મામકમ્
પ્રક્ષાલ્ય ચ સ્વયં પાદૌ દત્તાર્ઘઃ સમુપાવિશત્ ॥

અનુયુક્તશ્ ચ સ મયા કો ઽયં જનપદસ્ ત્વયા
ભૂષિતઃ કતમચ્ ચેદં પુરં સચ્ચરિતૈર્ ઇતિ ॥

અથ તેન વિહસ્યોક્તં સંભાવ્યા નભસા ગતિઃ
ત્વાદૃશાં દેવપુત્રાણામ્ અજ્ઞાનં તુ ન યુજ્યતે ॥

યો હિ દેશાન્તરં યાતિ મુગ્ધો ઽપિ ધરણીચરઃ
અગ્રતો ભાવિતં દેશં નાબુદ્ધ્વા સંપ્રપદ્યતે ॥

દેશશ્ ચન્દ્રપ્રકાશો ઽયં ચન્દ્રિકાપ્રકટા પુરી
ન જ્ઞાતા પથિકેનેતિ દુઃશ્લિષ્ટમ્ ઇવ દૃશ્યતે ॥

તેનામરકુમારસ્ ત્વમ્ અવતીર્ણો વિહાયસઃ
અજ્ઞાનચ્છદ્મના છન્નઃ ક્રીડિતું મદ્વિધૈર્ ઇતિ ॥

અથાહં ચિન્તયિત્વેદમ્ ઉત્તરાભાસમ્ ઉક્તવાન્
દ્વિજો ઽહં વત્સવિષયે વસતઃ પિતરૌ મમ ॥

સો ઽહં કર્ણસુખાચારઃ કદાચિન્ મન્ત્રવાદિનામ્
શ્રુત્વા દારૈર્ અસંતુષ્ટો યક્ષીં કાંચિદ્ અસાધયમ્ ॥

સા ચાહં ચ તતઃ પ્રીતૌ શૈલે શૈલે વને વને
યદ્ વા યદ્ રુચિતં તસ્યૈ તત્ર તત્રારમાવહિ ॥

ચિન્તિતં ચ મયા રાત્રૌ ન મે યક્ષ્યા પ્રયોજનમ્
પાતાલમન્ત્રમ્ આરાધ્ય રમયામ્ય્ અસુરીમ્ ઇતિ ॥

અથેર્ષ્યાદૂષિતધિયા તયાહં યક્ષકન્યયા
આનીય નભસા ન્યસ્તઃ પુરે ઽસ્મિન્ ભવતામ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં ન ન સંભાવ્યા યક્ષરક્ષઃસુ ચણ્ડતા
પશ્ચાત્ તાપગૃહીતા તુ ન સા યુસ્ંઆન્ વિમોક્ષ્યતિ ॥

કો ઽયં જનપદઃ સ્યાત્ કા પુરીતિ ચ યદ્ ઉચ્યતે
અઙ્ગા જનપદઃ સ્ફીતશ્ ચમ્પા ચેયં મહાપુરી ॥

અહં ચ દત્તકો નામ વણિક્ પૌરપુરસ્કૃતઃ
પ્રસિદ્ધઃ પ્રિયવીણત્વાદ્ વીણાદત્તકનામકઃ ॥

અથાહૂયાબ્રવીદ્ એકં સ કર્ણે પરિચારકમ્
ગાઢં પરિકરં બધ્નન્ ધાવમાનઃ સ ચાગમત્ ॥

ક્ષણેન ચ પરાવૃત્ય શ્વસિતસ્પન્દિતોદરઃ
સ્વામિપ્રવહણં પ્રાપ્તમ્ ઇતિ દત્તકમ્ અબ્રવીત્ ॥

અથાવતાર્ય મુદિતઃ સ્વાઙ્ગુલેર્ અઙ્ગુલીયકમ્
દત્તવાન્ દત્તકસ્ તસ્મૈ શીઘ્રપ્રેષણકારિણે ॥

કૃતાઞ્જલિર્ અથોવાચ યક્ષીકામુક ધાવ્યતામ્
પાવનૈર્ દાસભવનં પાદનિક્ષેપણૈર્ ઇતિ ॥

અથારુહ્ય પ્રવહણં વીણાદત્તકવાહકમ્
ગૃહીતચારુસંચારં ચમ્પામ્ અભિમુખો ઽગમમ્ ॥

શૃણોમિ સ્મ ચ પૌરાણાં જલ્પતામ્ ઇતરેતરમ્
ચિરંજીવદ્ભિર્ આશ્ચર્યં પૃથિવ્યાં કિં ન દૃશ્યતે ॥

ક્વ નાગરકસેનાનીર્ દત્તકસ્ તુઙ્ગમસ્તકઃ
ક્વ ચ કસ્યાપિ પાન્થસ્ય રજ્જુભાગે વ્યવસ્થિતઃ ॥

અથાપરેણ તત્રોક્તમ્ અત એવાયુમત્તમઃ
યેન લોકોત્તમસ્યાસ્ય રજ્જુભાગે વ્યવસ્થિતઃ ॥

આકારાનુમિતં ચૈતદ્ ગુણસંભારભારિણઃ
નનુ ચાસ્ય વસન્તો ઽપિ સારથ્યેન વિકથ્યતે ॥

દૃષ્ટવાન્ પરિતશ્ ચાહં ક્વચિદ્ ઉત્સૃષ્ટલાઙ્ગલાન્
હાલિકાન્ હલમૂલેષુ વીણાવાદનતત્પરાન્ ॥

ક્વચિદ્ ઉદ્દામગોવર્ગં વટે ગોપાલમણ્ડલમ્
વિતન્ત્રીસ્ તાડયદ્વીણાઃ કર્ણશૂલપ્રદાયિનીઃ ॥

આસન્નશ્ ચ પુરદ્વારં વિક્રયાય પ્રસારિતામ્
વીણાવયવસંપૂર્ણામ્ અપશ્યં શકટાવલીમ્ ॥

વિજર્જરિતકર્ણશ્ ચ વિતન્ત્રીધ્વનિમુદ્ગરૈઃ
વ્યસ્તપદ્મનિધાનાભં પ્રાપ્નોમિ સ્મ વણિક્પથમ્ ॥

કુઙ્કુમં ક્રેતુમ્ આયાતઃ કશ્ચિદ્ વાણિજમ્ અબ્રવીત્
વીણાવિક્ષિપ્તચેતસ્કો વીણા મે દીયતામ્ ઇતિ ॥

ચિરાદ્ આકર્ણ્ય તદ્ વાક્યં કુપિતઃ સ તમ્ અબ્રવીત્
વણિજો ઽન્યે કિમ્ ઉત્સન્ના યેન ખાદસિ મામ્ ઇતિ ॥

એવં વર્ધકિકર્માર કુલાલવરુડાદયઃ
નિકૃષ્ટજન્મકર્માણઃ સક્તા વીણામ્ અવાદયન્ ॥

અથ પ્રાયં ચિરં દ્વારં વીણાદત્તકવેશ્મનઃ
શાતકુમ્ભમયૈઃ કુમ્ભૈર્ અમ્ભોગર્ભૈઃ સમઙ્ગલમ્ ॥

તત્ર યાનાદ્ અવપ્રુત્ય પ્રાવિશં ગૃહમ્ ઋદ્ધિમત્
ઉત્થાસ્નુર્ ઇવ મેધાવી વિશાલં હૃદયં શ્રિયઃ ॥

દત્તકસ્ તુ પુરો ઽસ્માકં દાસીદાસમ્ અભાષત
અદ્યારભ્યાસ્ય યુષ્માભિર્ આજ્ઞા સંપાદ્યતામ્ ઇતિ ॥

અથ વ્યજ્ઞાપયન્ પ્રહ્વાઃ સૂપકારાઃ સમેત્ય મામ્
આજ્ઞાપયત યુષ્મકાં કઃ પાકઃ સાધ્યતામ્ ઇતિ ॥

મમ ત્વ્ આસીન્ મયા તાવદ્ બ્રાહ્મણત્વં પ્રકાશિતમ્
બ્રાહ્મણાશ્ ચ ઘૃતક્ષીર ગુડાદિમધુરપ્રિયાઃ ॥

તદ્ ઇદં યુક્તમ્ ઇત્ય્ એતચ્ ચિન્તયિત્વેદમ્ ઉક્તવાન્
નનુ હસ્તપુટગ્રાહ્યં પાયસં સાધ્યતામ્ ઇતિ ॥

અથ હસ્તં વિધૂયોક્તં સૂપકારેણ ગચ્છતા
અન્નસંસ્કારશાસ્ત્રજ્ઞાઃ કાં દિશં યાન્તુ સંપ્રતિ ॥

ભીમસેનાદિભિર્ યાનિ સૂદશાસ્ત્રાણિ ચક્રિરે
કર્મકર્યો ઽપિ તાન્ય્ અસ્મિન્ ગૃહે પ્રાયેણ જાનતે ॥

યક્ષીકામુકમ્ આસાદ્ય પ્રભું ભોજનકોવિદમ્
અનર્થકાનિ જાતાનિ ચરિતાર્થાનિ પાયસે ॥

અહો નાગરકઃ સ્વામી સ્વયં પ્રવહણેન યઃ
આલેખ્યયક્ષમ્ આદાય યક્ષીકામુકમ્ આગતઃ ॥

સર્વથા ધિગ્ અકાર્યજ્ઞમ્ ઐશ્વર્યજનિતં મદમ્
ગમિતઃ પ્રેષ્યતાં યેન માદૃશો ઽપીદૃશામ્ ઇતિ ॥

અથ મર્દનશાસ્ત્રજ્ઞસ્ તરુણઃ પરિચારકઃ
મમાઙ્ગં ગન્ધતૈલેન મૃદ્નાતિ સ્મ યથાસુખમ્ ॥

પશ્ચાદ્ ઉદ્વર્તનં સ્નાનમ્ અહતામ્બરધારણમ્
કૃત્વા દેવપ્રણામં ચ પ્રાયં ભોજનમણ્ડપમ્ ॥

તત્ર ભોજનભૂમિષ્ઠં માં નમસ્કૃત્ય દત્તકઃ
સભ્રાતૃભાગિનેયાદિ પઙ્ક્તિમધ્યએ ઉપાવિશત્ ॥

કુલાલચક્રપાત્રી ચ પાત્રી મમ હિરણ્મયી
પાયસેનેન્દુવર્ણેન સૂપકારેણ પૂરિતા ॥

પાર્શ્વે પાયસપાત્ર્યાશ્ ચ તેજસ્વિમણિભાજને
મહાસારમુસારસ્થે સ્થાપિતે મધુસર્પિષી ॥

ચિન્તિતં ચ મયા જાતો મહાનયમ્ ઉપદ્રવઃ
મધુમાંસોચિતઃ ક્વાહં ક્વ ચેદં ઘૃતપાયસમ્ ॥

કેન નામ પ્રકારેણ ત્યજેયમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અહમ્
વિચાર્ય પાયસગ્રાસં દગ્ધો ઽસ્મીતિ નિરસ્તવાન્ ॥

તેષાં સંપ્રત્યયાર્થં ચ હરન્ દાહરુજં કિલ
શીતપાનીયગણ્ડૂષૈર્ મુખં મુહુર્ અશીતયમ્ ॥

બલ્લવસ્ તુ પુરઃ સ્થિત્વા વીણાદત્તકમ્ ઉક્તવાન્
નાયં વિપ્રઃ કથં વિપ્રઃ પ્રદ્વિષ્યાદ્ ઘૃતપાયસમ્ ॥

આચષ્ટ મર્દકશ્ ચેદમ્ આસવામોદવાસિતઃ
નિશ્વાસો ઽસ્ય મયા ઘ્રાતઃ શનકૈર્ નિશ્ચરન્ન્ ઇતિ ॥

દત્તકો ઽપિ કરાગ્રેણ પિધાય મુખમ્ આત્મનઃ
કમ્પયિત્વોત્તમાઙ્ગં ચ તં બ્રુવન્તં ન્યવારયત્ ॥

અબ્રવીચ્ ચ પયઃપાનં યૂયં પિબત પાનકમ્
પાનકસ્યાપિ પાનેન ગોષ્ઠી સંમાન્યતામ્ ઇતિ ॥

મયા તુ જાતતર્ષેણ પાને પરિણતિં ગતે
તત્ પીતં પાનસાદૃશ્યાત્ પાનબુદ્ધ્યૈવ પાનકમ્ ॥

ખણ્ડમાંસપ્રકારાદ્યં નાનાધિષ્ઠાનસંકુલમ્
સેવિત્વાહારમ્ અગ્રામ્યમ્ ઉદતિષ્ઠં સદત્તકઃ ॥

સંમૃષ્ટભોજનસ્થાને પુષ્પચ્છુરિતકુટ્ટિમે
કાન્તમ્ અધ્યાસિ પર્યઙ્કં ન્યસ્તં તત્રૈવ મણ્ડપે ॥

કર્પૂરત્રિફલાનાભિ લવઙ્ગૈલાસુગન્ધિના
મુખસ્ય ગન્ધરાગૌ ચ તામ્બુલેનોદપાદયમ્ ॥

એવં ચ સુખમ્ આસીનો વીણાદત્તકમ્ અબ્રવમ્
વીનોન્મત્તિર્ ઇયં કસ્માચ્ ચમ્પાયાં કથ્યતામ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તમ્ ઇહ ચમ્પાયાં સાનુદાસો વણિક્પતિઃ
તસ્ય ગન્ધર્વદત્તેતિ સુતા ત્રૈલોક્યસુન્દરી ॥

સ ચ તાં ધ્રિયમાણો ઽપિ વરૈર્ વરગુણાકરૈઃ
અભિપ્રાયેણ કેનાપિ ન કસ્મૈચિત્ પ્રયચ્છતિ ॥

પ્રત્યાખ્યાતુમ્ અશક્તેન યાચિતેન ક્ષણે ક્ષણે
તેન શુલ્કમ્ ઉપન્યસ્તં દુઃસંપાદં સુરૈર્ અપિ ॥

અપૂર્વં કિલ ગાયન્ત્યાસ્ તસ્યાઃ કિમ્ અપિ ગીતકમ્
યો ઽનુવાદયિતા વીણાં પરિણેતા સ તામ્ ઇતિ ॥

મયેયં પરિણેતવ્યા મયેયમ્ ઇતિ નિસ્ત્રપઃ
ન કશ્ચિદ્ યો ન ચમ્પાયાં વીણયોન્મત્તકઃ કિલ ॥

પુરો નાગરકાણાં ચ ચતુઃષષ્ટેસ્ તદર્થિનામ્
ષષ્ઠે ષષ્ઠે ગતે માસે સા તદ્ ગાયતિ ગીતકમ્ ॥

અનેન ચ પ્રકારેણ યાતઃ કાલો મહાન્ અયમ્
ન ચાપિ વીણયા કશ્ચિદ્ અનુગચ્છતિ તામ્ ઇતિ ॥

એતત્કથાવસાને ચ પુરુષૌ શ્રોત્રિયાકૃતી
વીણાદત્તકમ્ અબ્રૂતાં સ્થવિરૌ વેત્રધારિણૌ ॥

શ્રેષ્ઠિના પ્રેષિતાવ્ આવાં સંદેશેન ત્વદન્તિકમ્
યદિ સજ્જા સુહૃદ્ગોષ્ઠી સમસ્યા ક્રિયતામ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં સુહૃદઃ સજ્જા યદિ વઃ સુસ્થિતા ગૃહાઃ
કલ્યા ગન્ધર્વદત્તા વા સ્વ એવ ક્રિયતામ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તં પૃષ્ટવાન્ અસ્મિ મહોત્સાહેન ચેતસા
રૂપં ગન્ધર્વદત્તાયા કીદૃગ્ ઇત્ય્ અથ સો ઽબ્રવીત્ ॥

તસ્યાઃ સ્વકાન્તિપરિવેષપટાપિધાનં નેત્રપ્રભાપ્રકરસારિતહર્મ્યગર્ભમ્
ઉત્કૃષ્ટવિસ્મયવિમોહિતમાનસેન રૂપં નિરૂપયિતુમ્ એવ મયા ન શક્યમ્ ॥