Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 14

tatas tām abravaṃ bhīru tvam eva hi mama priyā
tathāpi tu vinodena tiṣṭhāmaḥ kathyatām iti ||

grahītavyāni nāmāni gurudevadvijanmanām
yasmāt tena viśuddhyarthaṃ svānam ācaritaṃ tayā ||

asti merugiriprāṃśur āṣāḍho nāma parvataḥ
śūrapaṇḍitavittāḍhya vidyādharakulālayaḥ ||

tatra vidyādharasvāmī vedavān vegavān iti
yaḥ kuberādhikasvo 'pi niḥsva eva dinātyaye ||

tasyāpi pṛthivī nāma mahiṣī prāṃśuvaṃśajā
tṛṇāya manyate sthairyād yā devīṃ pṛthivīm api ||

tau ca putram avindantau ciraṃ duḥkham atiṣṭhatām
prauḍhāyā iva kanyāyāḥ pitarau sadṛśaṃ varam ||

tau manaḥputrikā nāma kulavidyāṃ sutārthinau
ārādhayitum ārabdhau tayā coktaṃ prasannayā ||

sarvavidyādharotkṛṣṭa vidyādharaparākramaḥ
bhavitā bhavatoḥ putraḥ putrakau duḥkham ujjhatam ||

ekā ca duhitā yasyāḥ kalāśālī bhaviṣyati
śūraḥ sāṅga ivānaṅgo vidyādharapatiḥ patiḥ ||

kāle kvacid atīte ca prasūtā pṛthivī sutam
trivargam akṣataṃ devī pṛthivīva surakṣitā ||

manaḥputrikayā dattaḥ sa yasmāt kulavidyayā
tasmān mānasavegākhyaḥ putraḥ pitrā prasādhitaḥ ||

saṃvatsaratraye 'tīte jātāyā duhituḥ kṛtam
nāma vegavatātmīyam asau vegavatī tataḥ ||

labdheṣṭatanayau tau ca modamānāv aharniśam
nītavantau ciraṃ kālam ekāharniśasaṃmitam ||

vegavān ekadā snātaḥ prīṇitāgnisuradvijaḥ
bhadrāsanastham ātmānaṃ dadarśa ādarśamaṇḍale ||

atha haṃsam ivāsīnam añjanācalamūrdhani
mṛṇāladhavalaṃ keśaṃ dṛṣṭavān ātmamūrdhani ||

tato bhadrāsanaṃ tyaktvā vasudhāsthaṇḍile sthitaḥ
pṛṣṭo mānasavegena kim etad iti vegavān ||

tenoktaṃ palitaṃ dṛṣṭvā manaḥputrikavaṃśajāḥ
tapāṃsi vā niṣevante vedāntavihitāni vā ||

tat prajāḥ pālayeḥ putra prajās tvāṃ pālayantu ca
pālitair hi mṛgendro 'pi kānanair eva pālyate ||

atha mānasavegena krośantīṣu prajāsu ca
rājā mandasukhotkaṇṭhaḥ pratiyātas tapovanam ||

bhartrā nivartyamānāpi vacobhiḥ sopapattibhiḥ
na nivṛttā yadā devī tadopāyaṃ prayuktavān ||

adyaivāhaṃ cyuto rājyād adyaiveyaṃ pativratā
na me saṃpādayaty ājñām aho dharmaḥ satām iti ||

tato hrītā ca bhītā ca sāśruśreṇiḥ savepathuḥ
pādayoḥ patitā patyur vyajñāpayad asau śanaiḥ ||

yadā tarhi mayā yūyaṃ pāvayantas tapovanam
upāsyāḥ pāvanatamaṃ sa kālaḥ kathyatām iti ||

so 'bravīd durlabhaṃ putraṃ sthirasiṃhāsanāsthitam
bhartāraṃ vegavatyāś ca dṛṣṭvā draṣṭāsi mām iti ||

evaṃ caiva ca kalyāṇi pitā vijñāpyatām iti
uktā vegavatī mātrā pitaraṃ praṇatābravīt ||

tāta tvayi vanaṃ yāte ko me dāsyati modakān
kalpavṛkṣaprasūtāni phalāni kusumāni vā ||

tenoktaṃ yena yenārtho durlabhenāpi kenacit
tat tan mānasavegas te bhrātā dātāsyatām iti ||

iti rājyakalatramitraputrān gṛhadhāmaṃ ca tṛṇāya manyamānaḥ
gurusattvarajastamaḥkalaṅkāṃ prakṛtiṃ hātum agād vanaṃ narendraḥ ||

śriyaṃ mānasavego 'pi kadalīdalacañcalām
śaktitrayaprayogajñaḥ kṛtavān acalācalām ||

atha yāte kvacit kāle mātaṅgādhipateḥ sutā
āṣāḍhaṃ vāyumukteti sakhīparivṛtāgamat ||

sā sma vegavatīm āha rājaputri kim āsyate
uttiṣṭhākāśamārgeṇa gacchāmo malayācalam ||

śṛṅgakuñjanitambeṣu tasya ramyeṣu ramyatām
netrāpidhānikākhyāna putrikākandukair iti ||

tayoktaṃ nāsti me śaktir gantum ākāśavartmanā
alabdhakulavidyāyāḥ sakhi tan mṛṣyatām iti ||

upahasya tatas tās tām uccais tāḍitapāṇayaḥ
ādhatāmbarapakṣāḥ khaṃ haṃsakanyā ivāsthitāḥ ||

bhrātur antikam āyātā sāvegā vegavaty api
tena coktāṅkam āropya mātaḥ kiṃ dīyatām iti ||

tayoktaṃ dehi me vidyāṃ mahārāja sasādhanām
siddhavidyābhir adyāhaṃ sakhībhir hāsitā yataḥ ||

acireṇaiva dāsyāmi mātar ity abhidhāya sā
bhrātā visarjitāsāra bālālaṅkāravañcitā ||

ekadā gaurimuṇḍasya bhaginī gaurimadyaśāḥ
gatā vegavatīṃ draṣṭum āṣāḍhaṃ sasakhī sakhīm ||

upahasya ca tāṃ sāpi vipakṣām iva sārasīm
sapakṣā rājahaṃsīva gatā prati himācalam ||

vegavaty api sāsthānaṃ gatvā bhrātaram abravīt
kim ayaṃ kṣipyate kālo vidyā me dīyatām iti ||

tenoktam api dāsyāmi tvarase kim akāraṇam
gurukāryakriyāvyagraṃ kiṃ na paśyasi mām iti ||

sā gatvā manyubhāreṇa sphurantīva tvarāvatī
apatan mātur utsaṅge saṃtapteva vaśā hrade ||

pṛthivī tu samāhūya sacivau bhartur abravīt
acireṇa pitur mūlaṃ dārikāṃ nayataṃ yuvām ||

antaraṅgo hi saṃbandhaḥ putraiḥ pitror akṛtrimaḥ
bhrātaras tu dviṣanty eva bhrātṝn ekodarān api ||

tau tām ākāśamārgeṇa nītavantau tapovanam
mārgāyatanamārgeṣu sāmbhaḥsu gamitaśramām ||

athāsthimayakāyānāṃ taḍidbabhrujaṭābṛtām
te 'paśyaṃs tatra vṛndāni tāpasānāṃ tapasyatām ||

pṛcchanti sma ca tatraikam abhivādya tapasvinam
brahman brūhi tam uddeśaṃ yatrāste vegavān iti ||

so 'bravīt parvatāgre 'sāv aṅguṣṭhāgreṇa tiṣṭhati
anugacchati gacchantam aṃśumantaṃ ca cakṣuṣā ||

parṇaśālā ca tasyeyaṃ yasyāḥ siṃhamataṅgajau
aṅgaṇe krīḍataḥ prītāv imau ca śikhipannagau ||

āsannāgamanaś cāsau dagdhaṃ hi kaṭhinaiḥ karaiḥ
tasyāhlādayituṃ cakṣur eṣa mandāyate raviḥ ||

tapastāntaṃ tataḥ kāyaṃ sakāyam iva vegavān
kāyakleśaṃ vahann āgād vaikhānasamṛgāvṛtaḥ ||

atha vegavatī dṛṣṭvā vegavantaṃ tathāvidham
abravīn mantriṇau nāyaṃ mama tātaḥ sa vegavān ||

tasya candraprabhacchattra prabhāḥ samukuṭaprabhāḥ
prabhāsayanti dhāvantīṃ puraḥ sāmantasantatim ||

ayaṃ tu siṃhamātaṅga śārdūlamṛgatāpasaiḥ
tyaktavairaiḥ sahāyāti nūnaṃ ko 'pīndrajālikaḥ ||

tābhyām uktaṃ sa evāyaṃ tathā cetthaṃ ca dṛśyate
tādṛśā eva dṛśyante tathā cetthaṃ ca sādhavaḥ ||

vandyatāṃ ca pitety uktā vandamānārdracakṣuṣā
aṅkam āropitā pitrā rūḍhadarbhāṅkuravraṇam ||

mantriṇāv api bhartāram ucitāntaravartinau
śirovāgbhir avandetām atha vegavatoditau ||

āgaccha taṃ mamābhyāśam alaṃ sthitvātidūrataḥ
janarañjanamātraṃ hi gataṃ tad rājyanāṭakam ||

āsannasthaṇḍilasthau tau pṛṣṭavān atha vegavān
rājño mānasavegasya rājyaṃ no varṇyatām iti ||

tābhyām uktam aśakyaṃ tad guṇāḍhyenāpi śaṃsitum
tam apekṣya tu rājānaḥ śeṣāś chattraviḍambakāḥ ||

iyaṃ māṇavikā kasmād ānīteti ca pṛcchate
vidyālābhārtham ity uktaṃ tasmai tābhyāṃ savistaram ||

tenoktam acirād eṣā labdhavidyā gamiṣyati
yuvābhyāṃ nītipannābhyāṃ sa bālaḥ pālyatām iti ||

vagavaty api sotsāhā karoti sma mahat tapaḥ
kalpitāhārakartavyā phalamūlajalānilaiḥ ||

jalāharaṇasaṃmārga kusumapracayādibhiḥ
ārādhayad durārādhān asau vaikhānasān api ||

uccinvantī kadācit sā phullāṃ kānanamallikām
hā sarpeṇāsmi daṣṭeti sākrandāgamad āśramam ||

yathāsaṃnihitais tatra vaikhānasakumārakaiḥ
mā rājadārike bhaiṣīr ity uktvā parivāritā ||

kvāsau kvāsau khalaḥ sarpa iti pṛṣṭā kumārakaiḥ
amuṣmin mallikāgulmae iti tebhyo nyavedayat ||

te tv ālokya tam uddeśam avocann uccakais tarām
rājaputri na sarpo 'yam ayaṃ sarpāntakaḥ śikhī ||

dṛṣṭvā prasāritāṃ grīvām utphaṇāśīviṣopamām
tvayā sarpa iti jñātaṃ tasmād āśvasyatām iti ||

uṭajāṅgaṇam ānītaḥ sa mayūraḥ kumārakaiḥ
vicitrair nartito mārgais tayā kuṭṭitatālayā ||

prekṣaṇīyaṃ ca tad draṣṭum adṛṣṭaṃ vanavāsibhiḥ
militāḥ sarvae evāsthus tapovananivāsinaḥ ||

etasminn eva vṛttānte vegavantam upāgatam
viśrāntam upagamyedam avocaṃs taṃ tapasvinaḥ ||

rājadārikayā rājaṃs tapas taptaṃ sudustapam
vayam ārādhitāḥ prītās tad vidyāṃ labhatām iti ||

tenoktaṃ yadi ca prītā no bhavanto 'nujānate
tato gṛhṇātv iyaṃ vidyāḥ pañcāṅgaparivāritāḥ ||

anayā yat tapas taptam asmābhiś cedam īdṛśam
tad asyāḥ kulavidyānām alaṃ bhavatu siddhaye ||

yac ca mānasavegasya vidyāsiddhiprabhāvitam
balaṃ caturguṇaṃ tasmād bāleyaṃ pratipadyatām ||

yaś cāsyāḥ ko 'pi dīrghāyur grahīṣyati varaḥ karam
rājyasya daśamaṃ bhāgaṃ sa madīyasya bhokṣyati ||

evam uktvā tatas tasyās tat sarvaṃ kṛtavān pitā
sāpi labdhābhyanujñānā vegenodapatan nabhaḥ ||

tataḥ kanakalekheva bhāsā kaṣaśilām asau
piśaṅgabhavatī yāntī śyāmalām ambarasthalīm ||

dṛṣṭā mānasavegena saṃbhramabhrāntacakṣuṣā
avātarat tadāsthāne haṃsīvāmbhojakānane ||

kathaṃcit pratyabhijñāya lajjiteneva tena sā
āliṅgyotsaṅgam āropya gamitā mātur antikam ||

mātāpi duhitṛsneham anādṛtyaiva satvarā
apṛcchad api kalyāṇi kuśalī vegavān iti ||

kiṃ vāphalapralāpena sāram evāvadhīyatām
yāsau vegavatī sāhaṃ tasya vegavataḥ sutā ||

atīte tu kvacit kāle saśarīreva cārutā
nītā mānasavegena kāpi bhūmau varāṅganā ||

sā ca tadguṇabhūyiṣṭhāṃ dṛḍhaṃ dveṣṭi kathām api
kṣīṇadoṣaguṇā sādhvī kāmastutikathām iva ||

sa kadācit kvacit kācid dṛṣṭvā tāpasakanyakām
balād bhoktum upakrāntas tayā coktaṃ sphurad ruṣā ||

yuktaṃ śāpāgninā dagdhuṃ tvādṛśaṃ pāpacetasam
kiṃ tu vegavataḥ sādhoḥ putratvaṃ tena mucyase ||

sarvathā śāpanāmānaṃ pratīcchatu varaṃ bhavān
adhīrahṛdayāḥ prāyas trāsagamyā bhavādṛśāḥ ||

balāt kāmayamānasya niḥkāmāṃ kāñcid aṅganām
bhavataḥ śatadhā mūrdhā dagdhabuddheḥ sphuṭed iti ||

tatas trastas tataḥ śāpād akāmāṃ kāminīm asau
api notsahate draṣṭuṃ kuta eva niṣevitum ||

sa tu mām abravīn mātas tathā madanamañjukā
protsāhyatāṃ yathā kṣipram upasarpati mām iti ||

atha bālasvabhāvena sakutūhalayā mayā
aśokavanikāmadhye dṛṣṭā madanamañjukā ||

saṃkṣiptam adhitiṣṭhantī rūḍhaparṇalatoṭajam
mlānacampakamāleva purāṇakadalīpuṭam ||

parṇaśayyāśirobhāge nihitaḥ saṃpidhānakaḥ
uṭajābhyantare nyastaḥ sajalaḥ kalaśas tayā ||

atha lambhitaviśrambhāṃ mañjukām aham abravam
kas te mānuṣakeṇārthaḥ kuru vidyādharaṃ patiṃ ||

mugdhe mānuṣakās tāvad bahurogādyupadravāḥ
vidyādharās tu vidyānāṃ prabhāvān nirupadravāḥ ||

rājā mānasavegas tu bhartā te varṇyatāṃ katham
yo vidyādhararājānāṃ rājā sphītaśriyām iti ||

doṣān api manuṣyāṇāṃ gṛhṇāmi sma yathā yathā
tathā tathābhavat tasyāḥ prītisphītākṣam ānanam ||

guṇān vidyādharāṇāṃ tu gṛhṇāmi sma yathā yathā
tathā tathābhavat tasyāḥ krodhajihmākṣam ānanam ||

āgantukau yadā caināṃ prītikrodhāv amuñcatām
gṛhṇāti sma tadā śokaḥ saniśvāsāsravepathuḥ ||

athāsyāḥ parimṛjyāsram aśītasparśam abravam
alaṃ bhagini saṃtapya jīvitaṃ rakṣyatām iti ||

tayā tūktaṃ mayā nedam ātmaduḥkhena rudyate
aśakyaṃ tu bhayaṃ bhīmam āhṛtaṃ mandayā mayā ||

sarvavidyākalābhijñaḥ sarvarūpavatāṃ tulā
kulavidyādhanair yaś ca tuṅgair api na mādyati ||

sa madvṛttāntam ajñātvā daśāṃ yāsyati kām api
tataḥ sāntaḥpurāmātya rāṣṭraḥ somānvayo nṛpaḥ ||

kiṃ tu pratyāśayā prāṇān ekayā dhārayāmy aham
yad ādiṣṭaḥ sphuṭādeśair asau vidyādharādibhiḥ ||

vidyālavaviṣādhmātān vidyādharabhujaṅgakān
vidyādharanarendro 'yaṃ kartā vāntaviṣān iti ||

tataḥ śrutveti yat satyaṃ jātāhaṃ jātasaṃśayā
vidyādharanarendraḥ syād uta na syād asāv iti ||

kiṃ kācid dūtikā yātu sāpy asaktā parīkṣitum
dūtikā matsamā nāsti svayam eva vrajāmy ataḥ ||

tataḥ svārthāhitotsāhā pṛcchāmi sma tava priyām
tava priyāya kiṃ vārtā tvadīyā dīyatām iti ||

atha kṣaṇam iva dhyātvā tayoktaṃ smayamānayā
tulyam evāvayoḥ kāryaṃ śaktau satyāṃ kim āsyate ||

idaṃ hi guru kartavyaṃ kṣiptakālaṃ ca sīdati
īdṛśaṃ tvādṛśī karma kāryate katham anyathā ||

iyaṃ maṇḍalitā veṇī mayā sakhi tavāgrataḥ
daṣṭukāmeva capalā bhīṣaṇāśīviṣāṅganā ||

dāhyā vā dahaneneyaṃ mocyā vā gṛdhrajambukaiḥ
aryaputreṇa vā dagdha dāruṇā gatidāruṇā ||

gatvā cāgaccha doleva na sthātavyaṃ kvacic ciram
asaṅgā hi gatiḥ sakhyāḥ kāntaṃ yāntyāḥ smṛter iva ||

ity uktājjukayā kṣipraṃ nabhasāham ihāgatā
apaśyam aryaputraṃ ca hā kvāsīti pravādinam ||

aninditam upāyaṃ ca vicintyātmasamarpaṇe
ajjukārūpayā tubhyam ātmā saṃdarśito mayā ||

nivāritāś ca yad yūyaṃ tadāliṅganalālasāḥ
sa doṣaḥ kanyakātvasya viśuddhakulajanmanaḥ ||

yac cāyācitadānāya vivāhaḥ kārito mayā
sa ca saṃskartum ātmānaṃ kvātra yakṣaḥ kva cājjukā ||

yac ca pātum anicchantaḥ pāyitāḥ stha balān madhu
tatra yat kāraṇaṃ tac ca prāyaḥ pratyakṣam eva ca ||

na draṣṭavyāsmi supteti pratiṣiddhāḥ stha yan mayā
tat kutūhalavṛddhyarthaṃ vāmaśīlā hi bālatā ||

sarvathā vistareṇālam ajjukā madamañjukā
nītā mānasavegena lakṣmīr iva durātmanā ||

tad ājñāpaya māṃ kṣipram imāṃ madanamañjukām
ānayāmi parair nītāṃ śuddhā nītir iva śriyam ||

āsīc ca mama na nyāyyaṃ praiṣaṇīyajanocitam
bhartuḥ kārayituṃ karma bhāryāṃ tuṅgakulodbhavām ||

athainām abruvaṃ caṇḍi śrutam ehi śayāvahai
na hi tāmraśikhaṇḍānām adyāpi sphurati dhvaniḥ ||

aham api dhavalenduvaṃśajanmā kuliśakaṭhorakaniṣṭhikāprakoṣṭhaḥ
priyasamaraparāvarodharuddhān ahataripuḥ katham āhareya dārān ||