Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 12

atha māṃ kṛtakartavyaṃ sukhāsīnam aharmukhe
vādī jita ivācchāyas trapayā gomukho 'bravīt ||

aham aryasutāṃ nītvā gṛhaṃ svagṛham āgataḥ
tato 'pi vandituṃ devyau narendrāntaḥpuraṃ gataḥ ||

vanditā ca vihasyāha devī padmāvatī yathā
kiṃkāraṇaṃ vadhūr adya nāsmān āyāti vanditum ||

bhrātrā te kiṃ na muktaiva na vādyāpi vibudhyate
kopitā vā bhaved bhartrā śiṣṭā duścaritair iti ||

athāgat hatoraskā krandantī padmadevikā
nāsti naḥ svāminīty uktvā devyor nipatitā puraḥ ||

tato devyau tataḥ śeṣam aśeṣam avarodhanam
rājā ca śrutavṛttāntaḥ sāsthāno dhairyam atyajat ||

tataḥ prāpyācirāt saṃjñāṃ māgadhyā padmadevikā
kathaṃ jānāsi nāstīti pṛṣṭācaṣṭa niśāmyatām ||

yathaiva gomukhenāsau svam āvāsaṃ praveśitā
tathaiva kagiti ghrāto gandho 'smābhir amānuṣaḥ ||

akasmāc ca kṣaṇaṃ nidrāṃ gacchāmaḥ pratibudhya ca
śūnyām īkṣāmahe śayyām aśrīkāṃ nalinīm iva ||

tato hā heti vikruṣya samūrchāḥ kṣaṇam āsmahe
na kvacic ca vicinvatyaḥ paśyāmaḥ svāminīm iti ||

kaliṅgasenayā tv atra śokagadgadayoditam
idaṃ tad āgataṃ manya durvidyādharaceṣṭitam ||

bālikām aham ādāya pūrvaṃ madanamañcukām
harmyāgre krīḍayāmi sma candrikāsaṅgaśītale ||

ehi vidyādharā ehi gṛhāṇemāṃ surūpikām
ekām eva mayā labdhāṃ sutāṃ durlabhikām iti ||

tataś carmāsikeyūra hārādikarabhāsuraḥ
avātarad divaḥ ko 'pi divyagandhasragambaraḥ ||

dūrād eva ca māṃ bhītāṃ mā bhaiṣīr iti sāntvayan
gambhīradhvanivitrasta tanayām idam abravīt ||

yadi mahyam iyaṃ dattā satyena tanayā tvayā
tato muñca nayāmy enāṃ nyāsabhūtā hi kanyakā ||

nāmnā mānasavego 'haṃ vidyādharagaṇādhipaḥ
sarvavijñeyavijñāna manojvalitadhīr iti ||

anicchantī tatas tasya saṃnidhau ciram āsitum
prayatnād dhairyam ādhāya pragalbheva tam abravam ||

arhaty avaśyam eveyam īdṛśī tvādṛśaṃ patim
na punar dīyate tāvad bālikā śaiśavād iti ||

atha mām abhivādyāsāv ulkāsaṃghātabhāsuraḥ
dṛśyamāno mahāvegaḥ kṣaṇenāntarhito 'bhavat ||

tena bravīmi tenādya tat smṛtvā kṣudrabuddhinā
vidyādharādhamenāsau nītā yadi bhaved iti ||

sarvathā dṛśyate neha devī madanamañjukā
yad atrānantaraṃ nyāyyaṃ tad anuṣṭhīyatām iti ||

tataḥ samutpatann eva śokaḥ krodhena māmakaḥ
preritaḥ pavaneneva prabalena balāhakaḥ ||

strītaskara durācāra mūḍha mānasavegaka
tiṣṭha tiṣṭha kva yāsīti prālapaṃ gaganonmukhaḥ ||

yugapat krodhaśokābhyāṃ śoṣito 'haṃ krameṇa ca
yathānilatuṣārābhyāṃ śiśire kamalākaraḥ ||

gomukhas tu nṛpāhutaḥ pratyāgatyedam abravīt
kim etad iti pṛṣṭena vṛttānto 'yaṃ mayoditaḥ ||

tataḥ saṃbhramavisrastam ākarṣann uttarāmbaram
viṣādākulito rājā prasthito yuṣmadantikam ||

antare ca rumaṇvantam āha keyaṃ pramāditā
sarvathā khyāpitaṃ lokair bhavatāṃ nītikauśalam ||

yuktaṃ tadā yadālocya mahat sīdat prayojanam
vipralabdho 'smi yuṣmābhir devyā vāsavadattayā ||

adhunā dhriyamāṇe 'pi samarthasacive mayi
apanītā vadhūḥ kasmād bālān mama sutād iti ||

sa tam āha nivartadhvam alaṃ tatra gatena vaḥ
yuṣmān dṛṣṭvā hi sa śiśuḥ prāṇān api parityajet ||

ājñāpayatha māṃ yac ca yac ca vijñāpayāmi vaḥ
āsīnān āsane tena nivṛtya sthīyatām iti ||

upaviṣṭāya cācaṣṭa sphuṭaṃ divyena sā hṛtā
anāthāpi na vaḥ kācit kenacit paribhūyate ||

yāvad antaḥpurāṭavyau yāvac ca gṛhapakṣiṇaḥ
nāsty asau yo na cāsmābhir īkṣitaś cāracakṣuṣā ||

ākāśe tu na me prajñā kramate divyagocare
tena vidyādhareṇāsau hṛteti hṛdaye mama ||

atha vā bhavatūdyāne yuvarājaḥ parīkṣatām
kadācit kupitā bhartre tatrāsīta vadhūr iti ||

kupitānāṃ hi bhartṛbhyaḥ śrūyante kulayoṣitām
sādhubhiḥ kathyamānāni pañca sthānāni tad yathā ||

śvaśrūbhrātṛnanāndṛṇāṃ bhartṛmitrasya vā gṛham
duṣṭasaṃcāraśūnyāni mandiropavanāni vā ||

atrāntare kathitavān ākhyānaṃ marubhūtikaḥ
prastāve yan mayā pūrvaṃ śrutaṃ tad avadhīyatām ||

aṣṭāvakrasya duhitā sāvitrī nāma kanyakā
āsīd yā caritākāraiḥ sāvitrīm atiricyate ||

aṣṭāvakram ayāciṣṭa kadācid ṛṣir aṅgirāḥ
brahmann akṛtadāro 'smi sutā me dīyatām iti ||

so 'bravīd bhavataḥ ko 'nyas trailokye 'pi varo varaḥ
kiṃ tu datteyam anyasmai kṣamatāṃ bhagavān iti ||

tasya bhrātā vṛṣo nāma sa cāṅgirasam abravīt
amṛtā nāma duhitā mama sā gṛhyatām iti ||

pariṇīya tu tāṃ kanyām amṛtām amṛtopamām
ātmānam aṅgirā mene pītāmṛtam ivāmṛtam ||

sā kadācit kathaṃcit taṃ kāraṇe 'lpe 'pi pīḍitā
upālabdhavatī nātham ṛṣiputrasya vallabhā ||

cakṣūraktena bhavatā sāvitrī svayam arthitā
ahaṃ tv anicchate tubhyaṃ pitrā dattā balād iti ||

nānāvidhaiḥ sa śapathair amṛtāṃ parisantvayan
kaṃcid abhyanayat kālam ekadāstaṃgate ravau ||

paścāt sandhyām upāsīnam āsīnaṃ maunadhāriṇam
apṛcchad amṛtāgatya kiṃ dhyāyati bhavān iti ||

tena vanditasaṃdhyena cirād uktaṃ nanu priye
devīṃ vihāya sāvitrīṃ kim anyac cintayāmy aham ||

atha sā śrutam ity uktvā svasminn āśramapādape
devatābhyo namaskṛtya śarīram udalambayat ||

ākṛṣṭakaṇṭhapāśā ca puraḥ praikṣata devatām
vidyutpiṅgajaṭābhārāṃ sākṣamālākamaṇḍalum ||

tato dantaprabhājāla prabhāsitatapovanā
devatāvocad amṛtām amṛteneva siñcatī ||

putri mā sma tyaja prāṇān dustyajān dharmasādhanān
straiṇam ajñānam āśritya saṃtuṣṭo hi patis tvayā ||

nāṣṭāvakrasya duhitā sāvitrī tena cintitā
kiṃ tv ahaṃ brahmarudra ādisaptalokanamaskṛtā ||

sarvathā matprasādāt te putri putro bhaviṣyati
balena tapasā yasya na samāno bhaviṣyati ||

iti dattvā varaṃ tasyai sāvitrī divam āśrayat
amṛtāpi gatāśaṅkā bhartrā saha sameyuṣī ||

tena bravīmi kupitā kadācid amṛteva sā
udyānaṃ praviśett tatra svayam anviṣyatām iti ||

athāhaṃ śibikārūḍhaḥ prasthito veśam asmṛtiḥ
cakṣuścetoharākārāḥ paśyan veśyāḥ samūhaśaḥ ||

āsīc ca mama devībhyāṃ prayogo 'yam anuṣṭhitaḥ
api nāmāsya kasyāṃcit striyāṃ bhāvo bhaved iti ||

tadāyaṃ mohasaṃkalpo na hi saṃkalpajanmanaḥ
rater anyāsu saṃkalpaḥ pramadāsu pravartate ||

tataḥ saṃkalpayann evam acandrikam ivāmbaram
kāntāmātur gṛhaṃ kāntaṃ kāntāśūnyam upāgamam ||

prakāśān aprakāśāṃś ca pradeśān bahuśo bahūn
anviṣyanto bhramāma sma na cāpaśyāma tatra tām ||

gomukhoddiṣṭamārgaś ca praviśya gṛhakānanam
pṛcchāmi sma priyāvārttāṃ sākṣiśākhāmṛgāṇḍajān ||

kebhyaścit kupitaḥ śāpān kebhyaścid vitaran karān
viḍambayann aśāstrajñam ity utkaṭarasaṃ naṭam ||

athopagamya tvaritaḥ prahṛṣṭo marubhūtikaḥ
aryaputrāryaduhitā mayā dṛṣṭety abhāṣata ||

tatas tasya parāmṛjya pāṇinā vikasanmukham
api satyam idaṃ saumya syāt krīḍety aham abravam ||

so 'bravīt satyam apy etat krīḍā yaiṣātiharṣajā
asatye hy atra yā krīḍā tad unmattavijṛmbhitam ||

atha vālaṃ vimarśena mahābhyudayavairiṇā
tvaritaṃ gamyatāṃ yasmān nārtaḥ kālam udīkṣate ||

paśyāmi sma tato gacchann aśokaśiśum agrataḥ
raktaṃ kusumasaṃghātam ayam ābhūmipallavam ||

akāle kim aśokasya kusumānīti cintayan
tasya skandhe hriyālīnam apaśyaṃ prāṇadāyinīm ||

āsīc ca mama kiṃ citraṃ yat pādasparśadohadaḥ
sadyaḥ kusumito 'śokaḥ prāpya sarvāṅgasaṃgatim ||

idam atra mahat citraṃ yadālokitam etayā
vanadevatayodyānaṃ sakalaṃ na vijṛmbhitam ||

sarvathācetanā vṛkṣāḥ kāntāyā darśane sati
subhage nirvikāratvād aṅgāratuṣabhasmavat ||

athāliṅgitum ārabdhaḥ sānurāgam ahaṃ ca tām
tayā cāṅgāni saṃhṛtya mā tāvad iti vāritaḥ ||

tataḥ prasarabhaṅgena vilakṣam upalakṣya mām
sābravīd aparodho 'yam aryaputreṇa mṛṣyatām ||

ārādhitavatī yakṣam ahaṃ kanyā satī yathā
aryaputrasya bhūyāsaṃ dayitā paricārikā ||

tubhyaṃ kārye ca saṃsiddhe śamīlājasugandhinā
pānaṃ hastena dāsyāmi prasīdatu bhavān iti ||

sa ca tasya prasādān me yātaḥ siddhiṃ manorathaḥ
āyācitaṃ tu yakṣāya na mayā pratiyācitam ||

tenāhaṃ pānaśauṇḍena nītā dhanapateḥ sabhām
vṛttāntaḥ kathitaś cāyam athokto dhanadena saḥ ||

āyācitam iyaṃ tubhyam acireṇaiva dāsyati
nītvā samarpaya kṣipraṃ dārakāya vadhūm iti ||

tena cāham ihānītā gaganāgamanāc ca me
śarīraṃ paruṣībhūtaṃ vāritā stha tato mayā ||

|
tasmai yakṣāya yuṣmābhiḥ sa me saṃpādyatām iti ||

athāsyai ganikādhyakṣo rājādeśaṃ nyavedayat
adyārabhya kulastrītvaṃ bhavatīnāṃ bhavatv iti ||

taṃ cākarṇya mahāmanoratham idaṃ pūrṇaṃ cirāt kāṅkṣitaṃ naiva prītivikāsihārihasitaṃ dhatte sma kāntāmukham
yācñāvṛttikadarthitair bahubhir apy āptair na hi prārthakāḥ prītiṃ yānti tathā yathā tanubhir apy arthaiḥ sukhābhyāgataiḥ ||