Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Chapter 11

atha nāgarakākāras tadākārasuhṛdvṛtaḥ
saṃprasthāpya manaḥ pūrvaṃ nṛpāsthānam agām aham ||

tatra puṣpakasaṃsthāna mañcasthānaṃ mahīpatim
praṇamya tadanujñātaṃ mañcāntaram aseviṣi ||

raṅgāṅgaṇam athālokya kuśalaprekṣakākulam
nṛtyācāryau namaskṛtya mahīpālam avocatām ||

rājann upāntanepathye bhṛtye vaḥ samupāgate
draṣṭum icchatha yāṃ pūrvam ājñāpayata tām iti ||

so 'bravīn nṛtyagītādi kalāśāstraviśāradaḥ
gomukhaḥ sa ca yām āha sā pūrvaṃ nṛtyatām iti ||

tābhyām āgatya pṛṣṭaś ca kā pūrvaṃ nṛtyatām iti
sa suyāmunadanteti tadupādhyāyam ādiśat ||

tatas tasyāṃ pranṛttāyāṃ pranṛttā nṛtyavedinaḥ
raṅgaśeṣas tu niśceṣṭaḥ suṣuptāvasthāṃ gataḥ ||

pratyāhṛtya tataś ceto hriyamāṇaṃ balāt tayā
manonetrāṅgasaṃcārair anāhāryair acintayam ||

nānugantum alaṃ rambhā nṛttam asyāḥ samenakā
kuta eva parājetum abalā bālikā priyā ||

rājahaṃsaḥ pipāsāndhaḥ prāptaḥ paṅkajinīṃ yathā
paṅkāvilajalāṃ paśyet tathādhyāsam ahaṃ priyām ||

avocaṃ gomukhaṃ cedaṃ jīyamānāṃ priyām aham
aśaktaḥ prekṣituṃ tena raṅgān nirgamyatām iti ||

tenoktam icchayā gantum āgantuṃ vā na labhyate
vatsarājakulāt tena muhūrtaṃ sthīyatām iti ||

viratāyāṃ tatas tasyāṃ purāṇārkarucāv iva
jīvalokam iva jyotsnā priyā raṅgam arañjayat ||

apṛcchaṃ gomukhaṃ cāsāṃ katamā padmadevikā
mudrikālatikā ceti sa vihasyedam abravīt ||

kīrtikāntyor iyaṃ madhye yā lakṣmīr iva rājate
eṣā naḥ svāminī devī vāmato mudrikālatā ||

na ceyaṃ śakyate jetum alaṃ vaḥ śaṅkayā yataḥ
dṛṣṭā kena śarajjyotsnā khadyotaprabhayā jitā ||

mayā vijayamāneyam anekaṃ nartakīśatam
dṛṣṭā saṃbhāvayāmy asyās tena nṛttaguṇān iti ||

gomukhābhimukho yāvat sāvadhānaṃ śṛṇomy aham
tāvaj jaya jayety uccair vimuktaḥ prekṣakair dhvaniḥ ||

raṅgād dṛṣṭā ca niryāntī bādhyamāneva sā mayā
dainyavepathuvaivarṇya viṣādaiḥ sahajair iva ||

tato visarjitāsthānaṃ namaskṛtya mahīpatim
svam āvāsaṃ vrajāmi sma kāntācintāpuraḥsaraḥ ||

gomukhaṃ cābravaṃ kasmān mām idānīm upekṣase
na hy ādeśam upekṣante tvādṛśā mādṛśām iti ||

tenoktam aparaḥ kaścit pratyayārthaṃ visarjyatām
śraddhāsyati na me vākyaṃ vipralabdhā hi sā mayā ||

eṣām anyatamaṃ yāhi gṛhītveti mayodite
marubhūtika evātra yogya ity ayam uktavān ||

ayaṃ hariśikhas tāvan nītyā vakragatiḥ kṛtaḥ
apāyaśatam ālokya kadācij jālam ālikhet ||

kathaṃ kaṣṭatame bālo vyasanānāṃ catuṣṭaye
yatpradhānastriyas tatra rājaputraḥ pravartyate ||

evam aṅgulibhaṅgena vicāryālīkapaṇḍitaḥ
vihanyād api naḥ kāryaṃ tasmād eṣa na yujyate ||

tapantako 'pi bālatvān mūḍhaḥ śūnyamukho yataḥ
tasmād evaṃvidhe kārye niyogaṃ nāyam arhati ||

vikramaikarasatvāc ca samartho marubhūtikaḥ
abhyastasāhasas tasmād eṣa prasthāpyatām iti ||

tatas tau sahitau yātau cirāt tu marubhūtikam
prāptaṃ hariśikho 'pṛcchat kiṃ vṛttaṃ bhavator iti ||

tenoktam āvayos tāvad veśamadhena gacchatoḥ
āyāty abhimukhī yaiva saiva yāti parāṅmukhī ||

bhañjantī cāṅgulīḥ krodhād vadaty āraktalocanā
na spraṣṭavyo na saṃbhāṣyo gomukhaḥ pāpavān iti ||

kruddhadauvārikākrānta hāṭakastambhatoraṇaiḥ
kakṣyādvāraiḥ praviṣṭau svaḥ sthānam aryasutāsthitam ||

tatraikā dārikāvocad dārikāḥ paśyatādbhutam
dhūrtenānena cāturyād gomayaṃ pāyasīkṛtam ||

aparādho 'yam etāvat sarpaḥ prāṇaharaḥ kṛtaḥ
tam eva paśyatānena vācālena guṇīkṛtam ||

vandamāno yadā kopāt svāminyā nābhinanditaḥ
saṃbhrāntaś ca vilakṣaś ca tadā tām āha gomukhaḥ ||

manye niṣkāraṇaṃ kopaṃ devyāḥ ko nāma mādṛśaḥ
sevakaḥ paricittajñaḥ svāminaṃ kopayed iti ||

tathānyatamayā kopāt tālavṛntabhṛtoditam
kathaṃ niṣkāraṇo nāma kim idaṃ laghu kāraṇam ||

utkaṇṭhādarśam icchantī kasyāpi cirakāṅkṣitam
tvayā nartayatā kāntā kim iyaṃ sukham āsitā ||

atha vā tad gataṃ nāma svāmī kiṃ karaṇaṃ tvayā
paśyann abhimukhaṃ prītyā sa tathā vimukhīkṛtaḥ ||

bhavān paśyatu vā mā vā tvadvidheyo yuvā janaḥ
tvam icchasi jayaṃ yasyāḥ kim asau na parājitā ||

tato bhiyāvanamitaṃ mukham unnamya gomukhaḥ
uktavān paśyatānarthaṃ doṣo bhūto guṇo 'pi naḥ ||

yadi prāk svāminī nṛtyet tayā rājā sutoṣitaḥ
kadācid itarāṃ naiva paśyed vṛttakutūhalaḥ ||

tadā ca guṇavidveṣī jano vaktā bhaved yathā
pakṣapātān narendreṇa dṛṣṭā madanamañjukā ||

itarā yadi nṛtyantī tena dṛṣṭā bhavet tadā
norvaśīm api paśyet saḥ kuto madanamañjukām ||

prītyā yaś conmukhaḥ paśyan kṛtaḥ svāmī parāṅmukhaḥ
mayopāyaḥ prayukto 'sau katham ity avadhīyatām ||

na suyāmunadantāyāḥ śakyaḥ kartuṃ parābhavaḥ
kṛtānukaraṇaiḥ sākṣād bharatenāpi nṛtyatā ||

aryaputre tu vimukhe yuṣmābhiḥ sā parājitā
sahajair iva vaivarṇya vivādasvedavepanaiḥ ||

tena bravīmi sevāpi yāti yady aparādhatām
bhaktyārādhitabhartāraḥ sevakā hanta duḥsthitāḥ ||

athavā sāparādho 'pi dūtaḥ saṃmānam arhati
saṃdeśaśravaṇāt tena saṃmānayata mām iti ||

atha sātra parāvṛtya prasādaviśadānanā
īṣadvihasitajyotsnā salilasnapitādharā ||

ayi candramukhaṃ mā sma gomukhaṃ puruṣaṃ vada
na hi vatseśvarāsannāḥ śrūyante strīsuhṛddruhaḥ ||

anālāpena yac cāsi kṣaṇam āyāsito mayā
tat kṣamasva na hi svāsthā bādhante tvādṛśām iti ||

tataḥ sā gomukhenoktā draṣṭum icchati vaḥ priyaḥ
saṃdehaś ced iyaṃ mudrā tadīyā dṛśyatām iti ||

tayoktaṃ kumbhakārāṇāṃ koṭir vasati vaḥ pure
koṭiḥ kim iti nānītā na hi te kṣīṇamṛttikāḥ ||

tenoktaṃ kena vānītā mudrā vā mṛttikāmayī
na hy ārabhyamahākāryāḥ pramādyanti sacetasaḥ ||

yaugandharāyaṇasutaḥ priyaṃ mitraṃ priyasya vaḥ
svāminā preṣitaḥ prītyā dṛśyatāṃ marubhūtikaḥ ||

atha devī namaskṛtya prītā vijñāpitā mayā
yat saṃdiśati naḥ svāmī yuṣmabhyaṃ tan niśāmyatām ||

preritaḥ tvām ahaṃ draṣṭuṃ yena lakṣmīm ivālasaḥ
krīḍatāsmadvidhair eṣa vilakṣaḥ kriyatām iti ||

prasthitāyāṃ tato devyām āha māṃ padmadevikā
iyaṃ prasādhyate yāvat tāvad āstāṃ bhavān iti ||

devyā saha praviśyāntar muhūrtād iva sā tataḥ
āha prakṛṣṭapramudā praphullanayanotpalā ||

mayā kaliṅgasenāyai tayā gatvā rumaṇvate
tenāpi bhūmipataye vṛttānto 'yaṃ niveditaḥ ||

tenoktaṃ kim ihākhyeyaṃ taruṇo nanu dārakaḥ
jīvalokasukhāny eṣa tasmād anubhavatv iti ||

seyaṃ rājñābhyanujñātā guruṇā manmathena ca
iyam āyāti te paścād yātu tāvad bhavān iti ||

atha praviśya saṃbhrāntā pratīhārī nyavedayat
sayāno gomukhaḥ prāha laghu śrāvaya mām iti ||

mayoktaṃ gomukhas tāvad ekākī praviśatv iti
sa praviśyoktavān dvāre devī kiṃ vidhṛteti mām ||

ajñātapramadāsaṅgam ākulībhūtamānasam
kuru nāgarakaṃ tāvat tvaṃ mām ity aham uktavān ||

tenoktaṃ yuddhavelāyāṃ damyante turagā iti
yad etad ghuṣyate loke tad etat tathyatāṃ gatam ||

na nāgarakatāṃ prāptum upadeśena śakyate
iyaṃ hi mokṣavidyeva prayogāvṛttisādhanā ||

saṃkṣepatas tu vakṣyāmi yad yad devī kariṣyati
tat tad evānukuryās tvaṃ dakṣo hi labhate śriyam ||

anuśiṣya sa mām evaṃ niryāyānīya ca priyām
sukhaṃ supyāstam ity uktvā yathāsvaṃ sasuhṛdgataḥ ||

tataḥ praviśya dayitā mām ardhākṣṇā niraikṣata
kṛtaṃ tathaiva ca mayā vanditena ca vanditā ||

sarvathā yad yad evāham anayā kāritas tadā
tad evānukaromi sma nartanācāryaśiṣyavat ||

atha buddhvānukūlaṃ mām iyam anvarthavedinam
smitvā sotkamparomāñcaṃ gāḍham aṅgam apīḍayat ||

tato 'ham anapekṣyaiva tatkṛtānukṛtakramam
aśarīrasya kasyāpi gato bhūtasya vaśyatām ||

strīpuṃsatām āgatayor anabhipretanidrayoḥ
pradoṣa eva kṣaṇadā kṣīṇā kṣaṇavad āvayoḥ ||

prātaḥ pravahaṇenaiva priyām ādāya gomukhaḥ
mātur evānayad gehaṃ manmānasapuraḥsarām ||

vardhamānarater evam atiyāteṣu keṣucit
dineṣu mama saṃprāptaḥ senānīr idam abravīt ||

adyāṣṭāsu prayāteṣu muhūrteṣu pravakṣyati
mauhūrtānumato rājā rātreḥ śāntipuraḥsaram ||

tārayiṣyāmi yamunām ahaṃ yātrāgataṃ janam
yuṣmābhir api kartavyaṃ yat tad ājñāpyatām iti ||

mayoktaṃ gomukho gatvā yuṣmān vijñāpayiṣyati
iti tasmin nate mahyaṃ gomukhena niveditam ||

adha sakāmukagaṇaḥ śvo gantā gaṇikāgaṇaḥ
tenaiva sahitā yūyaṃ gantāraḥ śanakair iti ||

gomukhena tu vṛttānte kathite 'smin rumaṇvate
pratiṣṭhe sasuhṛt prātaḥ pṛṣṭhato janasaṃhateḥ ||

tac ca krīḍāgṛhaṃ prāpya kalpitaṃ yamunātaṭe
divasaṃ gamayāmi sma taṃ triyāmāmukhotsukaḥ ||

gomukhānītayā sārdham āsitvā kāntayā saha
niśāyāṃ yātakalpāyām apaśyaṃ rudatīm imām ||

kim etad iti pṛṣṭā ca mayā saṃbhrāntacetasā
yadā noktavatī kiṃcit tadānyā dārikābravīt ||

apaiti guṇavatsaṅgād doṣo doṣavatām kila
gaṇikāśabdadoṣas tu nainām adyāpi muñcati ||

kāśirājasya yā kanyā vṛtā tubhyaṃ purodhasā
tasyāś cāmaradhāriṇyā bhavitavyaṃ kilānayā ||

seyam utprekṣya tad duḥkhaṃ dāruṇaṃ maraṇād api
viṣapānakṛtotsāhā hātum icchaty asūn iti ||

mayoktam aham apy aṅgaṃ tvadviyogarujāturam
nityotkṣapitam akṣībaṃ tyaktvā sthāsyāmy avedanaḥ ||

ity asminn eva samaye prāptā hariśikhādayaḥ
vṛttāntam evam ākarṇya bhīṣaṇaṃ sabhiyo 'bhavan ||

tataḥ saṃbhāṣya suhṛdāv avocan marubhūtikaḥ
vayam eva v.isaṃ pūrvaṃ pibāmaḥ kalpyatām iti ||

tato hariśikhenoktaṃ kvāsau saṃprati gomukhaḥ
yo hi mūlam anarthasya sa tāvat pāyyatām iti ||

tena gomukham āhvātuṃ prahitāgatya dārikā
abravīd gomukho vakti kiṃ mayātaḥ prayojanam ||

dīrghajīvitanāmānam adhyāyaṃ ciravismṛtam
aham adhyetum ārabhdo vaidyād prāṇapradād iti ||

tato hariśikhenoktaḥ kruddhena marubhūtikaḥ
preryamāṇaṃ galāṣṭrābhiḥ śīghram ānaya taṃ śaṭham ||

||

yas tvayā ghaṭito 'narthaḥ svāmino jīvitaḥ sukham
svāminyā saha saṃyogaḥ so 'yam evaṃ vijṛmbhate ||

so 'bravīt so 'yam āyāto vādaḥ saṃprati satyatām
jvariṣyāmīti saṃcintya maṇḍaṃ pibati muṇḍitaḥ ||

sa kālas tāvad āyātu svāminī yad viśaṅkitā
tatraiva vidyāma nyañco pāsyāmas tyajyatāṃ tvarā ||

atha vālaṃ pralāpena mahīpālaṃ tapantakaḥ
vijñāpayatu tenāsya dattaḥ pūrvam ayaṃ varaḥ ||

aprasaṅge 'pi bhavatā kāryā vijñāpinā mayi
siddhiṃ yāsyati cāvaśyaṃ mā sma śaṅkāṃ karod iti ||

itīmām anukūlābhir vāgbhir āśyāsya gomukhaḥ
mātur evānayan mūlaṃ prāviśāma tataḥ purīm ||

kumāravaṭakāsthena mayānūktas tapantakaḥ
gomukhena yad ākhyātaṃ tat kāryaṃ sādhyatām iti ||

tapantakas tu sāsphoṭam idaṃ siddhim iti bruvan
gatvā rājakulaṃ tasmād āgatyedam abhāṣata ||

rājapādair ahaṃ pṛṣṭas tāta kiṃ kriyatām iti
śālīnena mayāpy uktaṃ modako dīyatām iti ||

evaṃ mālāphalādīni niḥsārāṇi tapantakaḥ
yācate sma prahīṇatvād gatvā gatvā mahīpatim ||

iti saśarīrayā kṣaṇam iva kṣaṇadāḥ kṣapayan saha viśarīrayā dayitayā virasān divasān
dinarajanīvihāraviparītam aham caritai rathacaraṇāhvayasya caritāni viḍambitavān ||