બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 12

અથ માં કૃતકર્તવ્યં સુખાસીનમ્ અહર્મુખે
વાદી જિત ઇવાચ્છાયસ્ ત્રપયા ગોમુખો ઽબ્રવીત્ ॥

અહમ્ અર્યસુતાં નીત્વા ગૃહં સ્વગૃહમ્ આગતઃ
તતો ઽપિ વન્દિતું દેવ્યૌ નરેન્દ્રાન્તઃપુરં ગતઃ ॥

વન્દિતા ચ વિહસ્યાહ દેવી પદ્માવતી યથા
કિંકારણં વધૂર્ અદ્ય નાસ્માન્ આયાતિ વન્દિતુમ્ ॥

ભ્રાત્રા તે કિં ન મુક્તૈવ ન વાદ્યાપિ વિબુધ્યતે
કોપિતા વા ભવેદ્ ભર્ત્રા શિષ્ટા દુશ્ચરિતૈર્ ઇતિ ॥

અથાગત્ હતોરસ્કા ક્રન્દન્તી પદ્મદેવિકા
નાસ્તિ નઃ સ્વામિનીત્ય્ ઉક્ત્વા દેવ્યોર્ નિપતિતા પુરઃ ॥

તતો દેવ્યૌ તતઃ શેષમ્ અશેષમ્ અવરોધનમ્
રાજા ચ શ્રુતવૃત્તાન્તઃ સાસ્થાનો ધૈર્યમ્ અત્યજત્ ॥

તતઃ પ્રાપ્યાચિરાત્ સંજ્ઞાં માગધ્યા પદ્મદેવિકા
કથં જાનાસિ નાસ્તીતિ પૃષ્ટાચષ્ટ નિશામ્યતામ્ ॥

યથૈવ ગોમુખેનાસૌ સ્વમ્ આવાસં પ્રવેશિતા
તથૈવ કગિતિ ઘ્રાતો ગન્ધો ઽસ્માભિર્ અમાનુષઃ ॥

અકસ્માચ્ ચ ક્ષણં નિદ્રાં ગચ્છામઃ પ્રતિબુધ્ય ચ
શૂન્યામ્ ઈક્ષામહે શય્યામ્ અશ્રીકાં નલિનીમ્ ઇવ ॥

તતો હા હેતિ વિક્રુષ્ય સમૂર્છાઃ ક્ષણમ્ આસ્મહે
ન ક્વચિચ્ ચ વિચિન્વત્યઃ પશ્યામઃ સ્વામિનીમ્ ઇતિ ॥

કલિઙ્ગસેનયા ત્વ્ અત્ર શોકગદ્ગદયોદિતમ્
ઇદં તદ્ આગતં મન્ય દુર્વિદ્યાધરચેષ્ટિતમ્ ॥

બાલિકામ્ અહમ્ આદાય પૂર્વં મદનમઞ્ચુકામ્
હર્મ્યાગ્રે ક્રીડયામિ સ્મ ચન્દ્રિકાસઙ્ગશીતલે ॥

એહિ વિદ્યાધરા એહિ ગૃહાણેમાં સુરૂપિકામ્
એકામ્ એવ મયા લબ્ધાં સુતાં દુર્લભિકામ્ ઇતિ ॥

તતશ્ ચર્માસિકેયૂર હારાદિકરભાસુરઃ
અવાતરદ્ દિવઃ કો ઽપિ દિવ્યગન્ધસ્રગમ્બરઃ ॥

દૂરાદ્ એવ ચ માં ભીતાં મા ભૈષીર્ ઇતિ સાન્ત્વયન્
ગમ્ભીરધ્વનિવિત્રસ્ત તનયામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

યદિ મહ્યમ્ ઇયં દત્તા સત્યેન તનયા ત્વયા
તતો મુઞ્ચ નયામ્ય્ એનાં ન્યાસભૂતા હિ કન્યકા ॥

નામ્ના માનસવેગો ઽહં વિદ્યાધરગણાધિપઃ
સર્વવિજ્ઞેયવિજ્ઞાન મનોજ્વલિતધીર્ ઇતિ ॥

અનિચ્છન્તી તતસ્ તસ્ય સંનિધૌ ચિરમ્ આસિતુમ્
પ્રયત્નાદ્ ધૈર્યમ્ આધાય પ્રગલ્ભેવ તમ્ અબ્રવમ્ ॥

અર્હત્ય્ અવશ્યમ્ એવેયમ્ ઈદૃશી ત્વાદૃશં પતિમ્
ન પુનર્ દીયતે તાવદ્ બાલિકા શૈશવાદ્ ઇતિ ॥

અથ મામ્ અભિવાદ્યાસાવ્ ઉલ્કાસંઘાતભાસુરઃ
દૃશ્યમાનો મહાવેગઃ ક્ષણેનાન્તર્હિતો ઽભવત્ ॥

તેન બ્રવીમિ તેનાદ્ય તત્ સ્મૃત્વા ક્ષુદ્રબુદ્ધિના
વિદ્યાધરાધમેનાસૌ નીતા યદિ ભવેદ્ ઇતિ ॥

સર્વથા દૃશ્યતે નેહ દેવી મદનમઞ્જુકા
યદ્ અત્રાનન્તરં ન્યાય્યં તદ્ અનુષ્ઠીયતામ્ ઇતિ ॥

તતઃ સમુત્પતન્ન્ એવ શોકઃ ક્રોધેન મામકઃ
પ્રેરિતઃ પવનેનેવ પ્રબલેન બલાહકઃ ॥

સ્ત્રીતસ્કર દુરાચાર મૂઢ માનસવેગક
તિષ્ઠ તિષ્ઠ ક્વ યાસીતિ પ્રાલપં ગગનોન્મુખઃ ॥

યુગપત્ ક્રોધશોકાભ્યાં શોષિતો ઽહં ક્રમેણ ચ
યથાનિલતુષારાભ્યાં શિશિરે કમલાકરઃ ॥

ગોમુખસ્ તુ નૃપાહુતઃ પ્રત્યાગત્યેદમ્ અબ્રવીત્
કિમ્ એતદ્ ઇતિ પૃષ્ટેન વૃત્તાન્તો ઽયં મયોદિતઃ ॥

તતઃ સંભ્રમવિસ્રસ્તમ્ આકર્ષન્ન્ ઉત્તરામ્બરમ્
વિષાદાકુલિતો રાજા પ્રસ્થિતો યુષ્મદન્તિકમ્ ॥

અન્તરે ચ રુમણ્વન્તમ્ આહ કેયં પ્રમાદિતા
સર્વથા ખ્યાપિતં લોકૈર્ ભવતાં નીતિકૌશલમ્ ॥

યુક્તં તદા યદાલોચ્ય મહત્ સીદત્ પ્રયોજનમ્
વિપ્રલબ્ધો ઽસ્મિ યુષ્માભિર્ દેવ્યા વાસવદત્તયા ॥

અધુના ધ્રિયમાણે ઽપિ સમર્થસચિવે મયિ
અપનીતા વધૂઃ કસ્માદ્ બાલાન્ મમ સુતાદ્ ઇતિ ॥

સ તમ્ આહ નિવર્તધ્વમ્ અલં તત્ર ગતેન વઃ
યુષ્માન્ દૃષ્ટ્વા હિ સ શિશુઃ પ્રાણાન્ અપિ પરિત્યજેત્ ॥

આજ્ઞાપયથ માં યચ્ ચ યચ્ ચ વિજ્ઞાપયામિ વઃ
આસીનાન્ આસને તેન નિવૃત્ય સ્થીયતામ્ ઇતિ ॥

ઉપવિષ્ટાય ચાચષ્ટ સ્ફુટં દિવ્યેન સા હૃતા
અનાથાપિ ન વઃ કાચિત્ કેનચિત્ પરિભૂયતે ॥

યાવદ્ અન્તઃપુરાટવ્યૌ યાવચ્ ચ ગૃહપક્ષિણઃ
નાસ્ત્ય્ અસૌ યો ન ચાસ્માભિર્ ઈક્ષિતશ્ ચારચક્ષુષા ॥

આકાશે તુ ન મે પ્રજ્ઞા ક્રમતે દિવ્યગોચરે
તેન વિદ્યાધરેણાસૌ હૃતેતિ હૃદયે મમ ॥

અથ વા ભવતૂદ્યાને યુવરાજઃ પરીક્ષતામ્
કદાચિત્ કુપિતા ભર્ત્રે તત્રાસીત વધૂર્ ઇતિ ॥

કુપિતાનાં હિ ભર્તૃભ્યઃ શ્રૂયન્તે કુલયોષિતામ્
સાધુભિઃ કથ્યમાનાનિ પઞ્ચ સ્થાનાનિ તદ્ યથા ॥

શ્વશ્રૂભ્રાતૃનનાન્દૃણાં ભર્તૃમિત્રસ્ય વા ગૃહમ્
દુષ્ટસંચારશૂન્યાનિ મન્દિરોપવનાનિ વા ॥

અત્રાન્તરે કથિતવાન્ આખ્યાનં મરુભૂતિકઃ
પ્રસ્તાવે યન્ મયા પૂર્વં શ્રુતં તદ્ અવધીયતામ્ ॥

અષ્ટાવક્રસ્ય દુહિતા સાવિત્રી નામ કન્યકા
આસીદ્ યા ચરિતાકારૈઃ સાવિત્રીમ્ અતિરિચ્યતે ॥

અષ્ટાવક્રમ્ અયાચિષ્ટ કદાચિદ્ ઋષિર્ અઙ્ગિરાઃ
બ્રહ્મન્ન્ અકૃતદારો ઽસ્મિ સુતા મે દીયતામ્ ઇતિ ॥

સો ઽબ્રવીદ્ ભવતઃ કો ઽન્યસ્ ત્રૈલોક્યે ઽપિ વરો વરઃ
કિં તુ દત્તેયમ્ અન્યસ્મૈ ક્ષમતાં ભગવાન્ ઇતિ ॥

તસ્ય ભ્રાતા વૃષો નામ સ ચાઙ્ગિરસમ્ અબ્રવીત્
અમૃતા નામ દુહિતા મમ સા ગૃહ્યતામ્ ઇતિ ॥

પરિણીય તુ તાં કન્યામ્ અમૃતામ્ અમૃતોપમામ્
આત્માનમ્ અઙ્ગિરા મેને પીતામૃતમ્ ઇવામૃતમ્ ॥

સા કદાચિત્ કથંચિત્ તં કારણે ઽલ્પે ઽપિ પીડિતા
ઉપાલબ્ધવતી નાથમ્ ઋષિપુત્રસ્ય વલ્લભા ॥

ચક્ષૂરક્તેન ભવતા સાવિત્રી સ્વયમ્ અર્થિતા
અહં ત્વ્ અનિચ્છતે તુભ્યં પિત્રા દત્તા બલાદ્ ઇતિ ॥

નાનાવિધૈઃ સ શપથૈર્ અમૃતાં પરિસન્ત્વયન્
કંચિદ્ અભ્યનયત્ કાલમ્ એકદાસ્તંગતે રવૌ ॥

પશ્ચાત્ સન્ધ્યામ્ ઉપાસીનમ્ આસીનં મૌનધારિણમ્
અપૃચ્છદ્ અમૃતાગત્ય કિં ધ્યાયતિ ભવાન્ ઇતિ ॥

તેન વન્દિતસંધ્યેન ચિરાદ્ ઉક્તં નનુ પ્રિયે
દેવીં વિહાય સાવિત્રીં કિમ્ અન્યચ્ ચિન્તયામ્ય્ અહમ્ ॥

અથ સા શ્રુતમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ્વસ્મિન્ન્ આશ્રમપાદપે
દેવતાભ્યો નમસ્કૃત્ય શરીરમ્ ઉદલમ્બયત્ ॥

આકૃષ્ટકણ્ઠપાશા ચ પુરઃ પ્રૈક્ષત દેવતામ્
વિદ્યુત્પિઙ્ગજટાભારાં સાક્ષમાલાકમણ્ડલુમ્ ॥

તતો દન્તપ્રભાજાલ પ્રભાસિતતપોવના
દેવતાવોચદ્ અમૃતામ્ અમૃતેનેવ સિઞ્ચતી ॥

પુત્રિ મા સ્મ ત્યજ પ્રાણાન્ દુસ્ત્યજાન્ ધર્મસાધનાન્
સ્ત્રૈણમ્ અજ્ઞાનમ્ આશ્રિત્ય સંતુષ્ટો હિ પતિસ્ ત્વયા ॥

નાષ્ટાવક્રસ્ય દુહિતા સાવિત્રી તેન ચિન્તિતા
કિં ત્વ્ અહં બ્રહ્મરુદ્ર આદિસપ્તલોકનમસ્કૃતા ॥

સર્વથા મત્પ્રસાદાત્ તે પુત્રિ પુત્રો ભવિષ્યતિ
બલેન તપસા યસ્ય ન સમાનો ભવિષ્યતિ ॥

ઇતિ દત્ત્વા વરં તસ્યૈ સાવિત્રી દિવમ્ આશ્રયત્
અમૃતાપિ ગતાશઙ્કા ભર્ત્રા સહ સમેયુષી ॥

તેન બ્રવીમિ કુપિતા કદાચિદ્ અમૃતેવ સા
ઉદ્યાનં પ્રવિશેત્ત્ તત્ર સ્વયમ્ અન્વિષ્યતામ્ ઇતિ ॥

અથાહં શિબિકારૂઢઃ પ્રસ્થિતો વેશમ્ અસ્મૃતિઃ
ચક્ષુશ્ચેતોહરાકારાઃ પશ્યન્ વેશ્યાઃ સમૂહશઃ ॥

આસીચ્ ચ મમ દેવીભ્યાં પ્રયોગો ઽયમ્ અનુષ્ઠિતઃ
અપિ નામાસ્ય કસ્યાંચિત્ સ્ત્રિયાં ભાવો ભવેદ્ ઇતિ ॥

તદાયં મોહસંકલ્પો ન હિ સંકલ્પજન્મનઃ
રતેર્ અન્યાસુ સંકલ્પઃ પ્રમદાસુ પ્રવર્તતે ॥

તતઃ સંકલ્પયન્ન્ એવમ્ અચન્દ્રિકમ્ ઇવામ્બરમ્
કાન્તામાતુર્ ગૃહં કાન્તં કાન્તાશૂન્યમ્ ઉપાગમમ્ ॥

પ્રકાશાન્ અપ્રકાશાંશ્ ચ પ્રદેશાન્ બહુશો બહૂન્
અન્વિષ્યન્તો ભ્રમામ સ્મ ન ચાપશ્યામ તત્ર તામ્ ॥

ગોમુખોદ્દિષ્ટમાર્ગશ્ ચ પ્રવિશ્ય ગૃહકાનનમ્
પૃચ્છામિ સ્મ પ્રિયાવાર્ત્તાં સાક્ષિશાખામૃગાણ્ડજાન્ ॥

કેભ્યશ્ચિત્ કુપિતઃ શાપાન્ કેભ્યશ્ચિદ્ વિતરન્ કરાન્
વિડમ્બયન્ન્ અશાસ્ત્રજ્ઞમ્ ઇત્ય્ ઉત્કટરસં નટમ્ ॥

અથોપગમ્ય ત્વરિતઃ પ્રહૃષ્ટો મરુભૂતિકઃ
અર્યપુત્રાર્યદુહિતા મયા દૃષ્ટેત્ય્ અભાષત ॥

તતસ્ તસ્ય પરામૃજ્ય પાણિના વિકસન્મુખમ્
અપિ સત્યમ્ ઇદં સૌમ્ય સ્યાત્ ક્રીડેત્ય્ અહમ્ અબ્રવમ્ ॥

સો ઽબ્રવીત્ સત્યમ્ અપ્ય્ એતત્ ક્રીડા યૈષાતિહર્ષજા
અસત્યે હ્ય્ અત્ર યા ક્રીડા તદ્ ઉન્મત્તવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

અથ વાલં વિમર્શેન મહાભ્યુદયવૈરિણા
ત્વરિતં ગમ્યતાં યસ્માન્ નાર્તઃ કાલમ્ ઉદીક્ષતે ॥

પશ્યામિ સ્મ તતો ગચ્છન્ન્ અશોકશિશુમ્ અગ્રતઃ
રક્તં કુસુમસંઘાતમ્ અયમ્ આભૂમિપલ્લવમ્ ॥

અકાલે કિમ્ અશોકસ્ય કુસુમાનીતિ ચિન્તયન્
તસ્ય સ્કન્ધે હ્રિયાલીનમ્ અપશ્યં પ્રાણદાયિનીમ્ ॥

આસીચ્ ચ મમ કિં ચિત્રં યત્ પાદસ્પર્શદોહદઃ
સદ્યઃ કુસુમિતો ઽશોકઃ પ્રાપ્ય સર્વાઙ્ગસંગતિમ્ ॥

ઇદમ્ અત્ર મહત્ ચિત્રં યદાલોકિતમ્ એતયા
વનદેવતયોદ્યાનં સકલં ન વિજૃમ્ભિતમ્ ॥

સર્વથાચેતના વૃક્ષાઃ કાન્તાયા દર્શને સતિ
સુભગે નિર્વિકારત્વાદ્ અઙ્ગારતુષભસ્મવત્ ॥

અથાલિઙ્ગિતુમ્ આરબ્ધઃ સાનુરાગમ્ અહં ચ તામ્
તયા ચાઙ્ગાનિ સંહૃત્ય મા તાવદ્ ઇતિ વારિતઃ ॥

તતઃ પ્રસરભઙ્ગેન વિલક્ષમ્ ઉપલક્ષ્ય મામ્
સાબ્રવીદ્ અપરોધો ઽયમ્ અર્યપુત્રેણ મૃષ્યતામ્ ॥

આરાધિતવતી યક્ષમ્ અહં કન્યા સતી યથા
અર્યપુત્રસ્ય ભૂયાસં દયિતા પરિચારિકા ॥

તુભ્યં કાર્યે ચ સંસિદ્ધે શમીલાજસુગન્ધિના
પાનં હસ્તેન દાસ્યામિ પ્રસીદતુ ભવાન્ ઇતિ ॥

સ ચ તસ્ય પ્રસાદાન્ મે યાતઃ સિદ્ધિં મનોરથઃ
આયાચિતં તુ યક્ષાય ન મયા પ્રતિયાચિતમ્ ॥

તેનાહં પાનશૌણ્ડેન નીતા ધનપતેઃ સભામ્
વૃત્તાન્તઃ કથિતશ્ ચાયમ્ અથોક્તો ધનદેન સઃ ॥

આયાચિતમ્ ઇયં તુભ્યમ્ અચિરેણૈવ દાસ્યતિ
નીત્વા સમર્પય ક્ષિપ્રં દારકાય વધૂમ્ ઇતિ ॥

તેન ચાહમ્ ઇહાનીતા ગગનાગમનાચ્ ચ મે
શરીરં પરુષીભૂતં વારિતા સ્થ તતો મયા ॥

।
તસ્મૈ યક્ષાય યુષ્માભિઃ સ મે સંપાદ્યતામ્ ઇતિ ॥

અથાસ્યૈ ગનિકાધ્યક્ષો રાજાદેશં ન્યવેદયત્
અદ્યારભ્ય કુલસ્ત્રીત્વં ભવતીનાં ભવત્વ્ ઇતિ ॥

તં ચાકર્ણ્ય મહામનોરથમ્ ઇદં પૂર્ણં ચિરાત્ કાઙ્ક્ષિતં નૈવ પ્રીતિવિકાસિહારિહસિતં ધત્તે સ્મ કાન્તામુખમ્
યાચ્ઞાવૃત્તિકદર્થિતૈર્ બહુભિર્ અપ્ય્ આપ્તૈર્ ન હિ પ્રાર્થકાઃ પ્રીતિં યાન્તિ તથા યથા તનુભિર્ અપ્ય્ અર્થૈઃ સુખાભ્યાગતૈઃ ॥