બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 10

અથ સંપાદિતં તત્ર યાત્રાસ્થેન રુમણ્વતા
અશિત્વોદારમ્ આહારં યાત્રાયૈ ગન્તુમ્ આરભે ॥

ઉક્ષવૃન્દારકૈર્ યુક્તમ્ આસ્થાય સ્યન્દનં સુખમ્
હંસૈર્ ઇવ શશાઙ્કાભૈર્ વિમાનં યાદસાં પતિઃ ॥

અખણ્ડશશિબિમ્બાભં ગોમુખશ્ છત્રમ્ અગ્રહીત્
મૃષ્ટહાટકદણ્ડં ચ ચામરં મરુભૂતિકઃ ॥

રથાગ્રાવસ્થિતો રશ્મીન્ આલમ્બત તપન્તકઃ
આતતજ્યધનુષ્પાણિઃ પાર્શ્વં હરિશિખો ઽભવત્ ॥

આશિતં મૃદુઘાસાનાં શેષં સ્નાપિતપાયિતમ્
મન્દમ્ મન્દં ચ નઃ સૈન્યં સ્યન્દનં પરિતો ઽગમત્ ॥

એવંપ્રાયે ચ વૃત્તાન્તે ચામરં ચલયન્ મનાક્
દૃષ્ટ્વા હરિશિખં વાક્યમ્ અવોચન્ મરુભૂતિકઃ ॥

ચરતા મૃગયાક્રીડામ્ અર્યપુત્રેણ પાપિકામ્
પ્રદાય પ્રાણિનઃ પ્રાણાન્ ધર્મઃ પ્રાપ્તો મહાન્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં કિમ્ ઇહાશ્ચર્યમ્ અનુપાસિતસાધુના
શ્રમવ્યાયામસારેણ ભાષિતં યત્ ત્વયેદૃશમ્ ॥

ભૂમિમિત્રહિરણ્યાનાં મિત્રમ્ એવાતિરિચ્યતે
તન્ મૂલત્વાદ્ ઇતરયોસ્ તસ્માન્ મિત્રમ્ ઉપાર્જિતમ્ ॥

તયોઃ સંજલ્પતોર્ એવમ્ અહં ગોમુખમ્ અબ્રુવમ્
ધર્માદીનાં પ્રધાનં યત્ તદ્ આચષ્ટાં ભવાન્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં ધર્મમિત્રાર્થા યતઃ કામપ્રયોજનાઃ
પ્રાધાન્યં તેન કામસ્ય કામશ્ ચેચ્છાસુખાત્મકઃ ॥

પુલિને હિ પદં દૃષ્ટ્વા પૂર્વમ્ ઇચ્છા પ્રભોર્ અભૂત્
યેનેદમ્ ઇહ વિન્યસ્તં તં પશ્યેયં કથં ન્વ્ ઇતિ ॥

તં ચ દૃષ્ટ્વાર્યપુત્રેણ સુખમ્ આસાદિતં યતઃ
તન્ ન મિત્રં ન ધર્માર્થૌ કિં તુ કામો ઽયમ્ અર્જિતઃ ॥

અન્યો ઽપ્ય્ અસ્તિ મહાકામઃ સ યુષ્માકં ન ગોચરઃ
યૂયં હિ સર્વકામિભ્યો બાહ્યા દારુમનુષ્યકાઃ ॥

નિર્દિષ્ટાઃ કામશાસ્ત્રજ્ઞૈઃ પુરુષાસ્ તુ ચતુર્વિધાઃ
ઉત્તમા મધ્યમા હીનાશ્ ચતુર્થાસ્ તુ નકેચન ॥

ઉત્તમો ગોમુખસ્ તેષામ્ અર્યપુત્રસ્ તુ મધ્યમઃ
અધમાન્ કથયિષ્યામિ ભવન્તસ્ તુ નકેચન ॥

તતઃ ક્રોધાદ્ વિહસ્યેદમ્ અવોચન્ મરુભૂતિકઃ
અહો નાગરકત્વં તે નિષ્પન્નમ્ અનુજીવિનઃ ॥

અપિ બાલબલીવર્દ સત્યમ્ એવાસિ ગોમુખઃ
કો નામ માનુષમુખઃ સન્ન્ અશુદ્ધમ્ ઉદાહરેત્ ॥

ઉત્તમો ગોમુખસ્ તેષામ્ અર્યપુત્રસ્ તુ મધ્યમઃ
પ્રભોર્ અધિકમ્ આત્માનમ્ ઇત્થં કઃ કથયેદ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં દૃઢમૂઢો ઽસિ ન કિંચિદ્ અપિ બુધ્યસે
ન હિ પ્રભુત્વમાત્રેણ ભવત્ય્ ઉત્તમકામુકઃ ॥

યઃ કામ્યતે ચ કામી ચ સ પ્રધાનમ્ અહં યથા
અકામી કામ્યતે યસ્ તુ મધ્યો ઽસાવ્ અર્યપુત્રવત્ ॥

યસ્ તુ કામયતે કાંચિદ્ અકામાં સો ઽધમઃ સ્મૃતઃ
તે નકેચન ભણ્યન્તે યે ન કામ્યા ન કામિનઃ ॥

ઇતીદં લક્ષણં યેષાં તાન્ વિજાનીત કામિનઃ
નકેચન ભવન્તસ્ તુ યેન નિર્લક્ષણા ઇતિ ॥

અથ ચામરમ્ ઉજ્ઝિત્વા સ્ફુટન્ન્ ઇવ કુતૂહલાત્
અપૃચ્છદ્ ગર્જિતમુખં ગોમુખં મરુભૂતિકઃ ॥

યોષિન્ મધુકરી યાસાવ્ ઉપભોક્તું વ્યવસ્યતિ
સ્વામિનો યૌવનમધુ ક્વાસૌ કથય તામ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તમ્ અર્યપુત્રાય બ્રવીમિ યદિ પૃચ્છતિ
ન તુભ્યં સ્થલમણ્ડૂક ન હિ ભસ્મનિ હૂયતે ॥

અથ બદ્ધાઞ્જલિઃ પ્રહ્વો માવોચન્ મરુભૂતિકઃ
પૃચ્છ્યતાં સ્થિરગર્વો ઽયં પ્રસાદઃ ક્રિયતામ્ ઇતિ ॥

ઇચ્છતાપિ તમ્ આલાપં લજ્જાં ભાવયતા મયા
અપ્રત્યાખ્યાતકથિતં કથયેત્ય્ અનુમોદિતમ્ ॥

અથાનન્દાશ્રુતિમિરે નેત્રે સંમૃજ્ય ગોમુખઃ
સંકાસ્ય શુદ્ધકણ્ઠશ્ ચ રમ્યામ્ અકથયત્ કથામ્ ॥

અથાહમ્ અર્યપુત્રેણ યૌવરાજ્યે વિભૂષિતે
અભિવાદયિતું દેવ્યૌ નરેન્દ્રાન્તઃપુરં ગતઃ ॥

તત્ર ચિત્રં મયા દૃષ્ટમ્ અદૃષ્ટં દિવ્યમાનુષૈઃ
વર્ણક્રમવિશુદ્ધ્યા યદ્ રાજ્યમ્ અસ્યેવ ભૂપતેઃ ॥

પદ્માવત્યા ચ પૃષ્ટો ઽહં કિમ્ અસ્મિન્ પુત્ર ગોમુખ
પશ્યસીતિ તતો દેવિ ત્રયમ્ ઇત્ય્ અહમ્ ઉક્તવાન્ ॥

કિં પુનસ્ ત્રયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે દેવ્યૈ કથિતવાન્ અહમ્
ઋદ્ધિં વઃ શિલ્પિનાં શિલ્પં બહુરત્નાં ચ ગામ્ ઇતિ ॥

અથ દેવ્યા વિહસ્યોક્તં ચેતસ્યઃ ખલુ ગોમુખઃ
અચેતસ્યો હિ પુરુષઃ કથમ્ એવં વદેદ્ ઇતિ ॥

આસીચ્ ચ મમ તચ્ છ્રુત્વા સંદેહાધ્યાસિતં મનઃ
ચેતસ્યઃ કિં નુ ગુણવાન્ આહો સ્વિદ્ દોષવાન્ ઇતિ ॥

ન ચ પૃષ્ટા મયા દેવી સસંદેહે ઽપિ ચેતસિ
મા સ્મ બુધ્યત સા બાલમ્ અચેતસ્યં ચ મામ્ ઇતિ ॥

અપૃષ્ટઃ કો નુ કથયેચ્ ચેતસ્યમ્ ઇતિ ચિન્તયન્
સંચરન્ મન્દિરં અહં નિર્ગતો રાજવેશ્મનઃ ॥

પશ્યામિ સ્મ રથં યુક્તં ચિત્રચામરમણ્ડનૈઃ
નિરન્તરખુરન્યાસૈઃ પારસીકૈસ્ તુરંગમૈઃ ॥

રથસ્ય પ્રાજિતા તસ્ય પુરુષો માં વિનીતવત્
પ્રતોદગર્ભમ્ આધાય મૂર્ધન્ય્ અઞ્જલિમ્ અબ્રવીત્ ॥

ભર્તૃદારક વિજ્ઞાપ્યમ્ અસ્મિન્ રાજકુલે વયમ્
કુલક્રમાગતા ભૃત્યા રથવાહનજીવિનઃ ॥

સો ઽહમ્ આજ્ઞાપિતો રાજ્ઞા યથૈતે પૃષ્ઠવાહ્નિઅઃ
અચિરાદ્ ભવતા રથ્યાઃ ક્રિયન્તાં તુરગા ઇતિ ॥

મયા ચૈતે યથાશક્તિ સ્કન્ધદાન્તાસ્ ત્વરાવતા
ન તુ સંભાવયામ્ય્ એતાન્ કુશલૈર્ અપરીક્ષિતાન્ ॥

તદ્ એવં રથમ્ આરુહ્ય પરીક્ષ્યન્તામ્ અમી ત્વયા
પદવાક્યપ્રમાણાર્થ ચતુરેણ આગમા ઇવ ॥

ઇદમાદિ તતઃ શ્રુત્વા ક્ષણમ્ આનમિતાનનઃ
ઉપચારો ભવેદ્ એષ સત્યમ્ એવેત્ય્ અચિન્તયમ્ ॥

લમ્બકર્ણમ્ અથાપશ્યં વિનીતં લમ્બશાટકમ્
કાયસ્થં સમષીપાત્રં લેખનીકર્ણપૂરકમ્ ॥

સો ઽબ્રવીન્ મહતિ ક્લેશે પાતિતાઃ પ્રભુણા વયમ્
સર્વથા ધિગ્ ઇમાં ક્ષુદ્રાં શ્વવૃત્તિમ્ અનુજીવિનઃ ॥

પૃથિવ્યાં સન્તિ યાવન્તશ્ ચેતસ્યાઃ પુરુસ્.ઓત્તમાઃ
અચેતસ્યાશ્ ચ કર્તવ્યં તેષાં લેખ્યં મયા કિલ ॥

ન ચૈકમ્ અપિ પશ્યામિ યુક્તં ચેતસ્યલક્ષણૈઃ
અચેતસ્યાસ્ તુ સકલાં ક્ષોભયન્તિ મહીમ્ ઇતિ ॥

પુસ્તકદ્વયહસ્તેન તત્ર ચૈકેન ભાષિતમ્
પ્રસારિતાઙ્ગુલીકેન મામ્ ઉદ્દિશ્ય સકૌતુકમ્ ॥

આગત્યાર્યાકૃતિમ્ અમું નિર્દાક્ષિણ્યં ન પશ્યસિ
આજીવાર્થચિકિત્સાકં ચિકિત્સકમ્ ઇવાધનમ્ ॥

અયં તાવદ્ અચેતસ્ય પુસ્તકાદૌ નિવેશ્યતામ્
ય એવમ્ અનુનીતો ઽપિ રથં નારોઢુમ્ ઇચ્છતિ ॥

અપ્રાર્થિતો ઽપિ યઃ કશ્ચિદ્ આરોહતિ સ લિખ્યતામ્
ચેતસ્યપુસ્તકસ્યાદૌ નમસ્કારાદ્ અનન્તરમ્ ॥

તતશ્ ચેતસ્યતાલોભાદ્ દૂરમ્ ઉત્પ્લુત્ય સત્વરઃ
મા સ્માન્યઃ કશ્ચિદ્ આરોહદ્ ઇત્ય્ આરોહમ્ અહં રથં ॥

તેન વેગવતા ગચ્છન્ન્ અપશ્યં ગજમ્ અગ્રતઃ
સુખાયમાનં મધુરૈર્ આલાપૈર્ પરિકર્મિણામ્ ॥

હસ્ત્યારોહં રથારોહો વિધાર્ય રથમ્ ઉક્તવાન્
અન્યતો નય માતઙ્ગં મા ચેતસ્યરથં રુધઃ ॥

તેનોક્તમ્ અન્યતો યાતુ ચેતસ્યાધ્યાસિતો રથઃ
વિહન્તુમ્ અહમ્ એતસ્ય નેચ્છામ્ ઇચ્છામિ દન્તિનઃ ॥

અપ્રવૃત્તમદસ્યાસ્ય મદઃ સાન્ત્વૈઃ પ્રવર્તતે
ઇચ્છાયાશ્ ચાવિઘાતેન તેન નઃ ક્ષમ્યતામ્ ઇતિ ॥

અવોચમ્ અથ યન્તારં ન નામ યદિ નેચ્છતિ
આધોરણઃ પથાન્યેન રથઃ પ્રસ્થાપ્યતામ્ ઇતિ ॥

એવં નામેતિ ચોક્ત્વા સઃ પરિવર્તિતવાન્ રથમ્
ચેતસ્યાવાસમધ્યેન ત્વાં નયામીતિ ચોક્તવાન્ ॥

આસીચ્ ચ મમ દીર્ઘાયુર્ અયં ભવતુ કુઞ્જરઃ
રુન્ધતા યેન મે માર્ગં ચેતસ્યા દર્શિતા ઇતિ ॥

પશ્યામિ સ્મ ચ વિસ્તીર્ણ શિલાતલધરાતલમ્
માલ્યભૂષણધૂપાદિ પ્રાયપણ્યં વણિક્પથમ્ ॥

તમ્ અતિક્રમ્ય રમ્યાગ્રા હર્મ્યમાલાઃ સનિષ્કુટાઃ
સશરીરા ઇવ ન્યસ્તા વાસ્તુવિદ્યાકૃતાં ધિયઃ ॥

ઉત્કટાકારચરિતાઃ સમદાઃ પ્રમદાઃ ક્વચિત્
તાદૃશાન્ એવ પુરુષાન્ સેવમાનાઃ પરાઙ્મુખાન્ ॥

પૃષ્ઠતો ઽનુનયન્તં ચ યુવાનં યુવતિં ક્વચિત્
તયા નિર્ભર્ત્સ્યમાનં ચ વાક્યૈર્ મધુરદારુણૈઃ ॥

અયિ બલ્લવકાપેહિ કિં મા છુપસિ દુર્ભગામ્
બહુબલ્લવકચ્છુપ્તાં છુપ બલ્લવિકામ્ ઇતિ ॥

ચલયન્તીં ક્વચિત્ કાંચિદ્ વિપઞ્ચીમ્ અઞ્ચિતાઙ્ગુલિમ્
કાંચિત્ કોણપરામર્શ શિઞ્જાનપરિવાદિનીમ્ ॥

ઇતિ સંચરમાણો ઽહં રથેન મૃદુગામિના
પઠન્તીઃ પટ્ટિકા વ્યગ્રાઃ પશ્યામિ સ્મ કુમારિકાઃ ॥

કઃ પુનઃ સ્યાદ્ અયં ગ્રન્થ ઇતિ શ્રોતું મયેચ્છતા
દૂરાત્ પ્રહિતકર્ણેન સ્ફુટમ્ આકર્ણિતં યથા ॥

સમેત્ય પૂર્વં ન સ્વપ્યાત્ સુપ્તં ચ ન પરિત્યજેત્
પ્રાણાપાનૌ ચ યત્નેન સમં સંધારયેદ્ ઇતિ ॥

આસીચ્ ચ મમ કા એતા વિટશાસ્ત્રમ્ અધીયતે
મન્યે સારથિનોપાયૈર્ અહં વેશં પ્રવેશિતઃ ॥

કામદેવાલયં ચાન્યઃ કુર્વન્ કો ઽપિ પ્રદક્ષિણમ્
અભાષત કૃતાર્થો ઽહં નિદ્રાં પ્રાપ્સ્યામિ સંપ્રતિ ॥

યો ઽસૌ વિનયગર્વેણ દુઃખમ્ આસ્તે સ ગોમુખઃ
અવન્ધ્યં યૌવનં કર્તુમ્ એષ વેશં વિગાહતે ॥

અવોચમ્ અથ યન્તારમ્ અશોભનમ્ અનુષ્ઠિતમ્
અધુના તુ રથઃ ક્ષિપ્રં પ્રતીપં નીયતામ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં મા ત્રસીર્ વેશાન્ નેદં માતઙ્ગપક્ષણમ્
ન ચ દર્શનમાત્રેણ કશ્ચિદ્ ભવતિ દોષવાન્ ॥

અતીતશ્ ચ મહાન્ અધ્વા શિષ્યતે સ્તોકમ્ અન્તરમ્
રથઃ કિં પૃષ્ઠતો યાતુ કિં પુરઃ પ્રેર્યતામ્ ઇતિ ॥

મયા તુ પુર ઇત્ય્ ઉક્તે ત્વરિતઃ સારથી રથમ્
પ્રૈરયત્ તત્ર ચાપશ્યં મન્દિરં મન્દરોન્નતમ્ ॥

રાજાવરોધનાકારં દ્વાસ્થાધ્યાસિતતોરણમ્
યોષિદ્વર્ષવરપ્રાયં વિનીતજનસંકુલમ્ ॥

તસ્માત્ કન્યા વિનિર્યાય હારિહારાદિભૂષણાઃ
કાન્તિબાધિતપદ્મિન્યઃ પરિવાર્ય રથં સ્થિતાઃ ॥

તાસામ્ એકાબ્રવિત્ પ્રૌઢા શિરોવિરચિતાઞ્જલિઃ
ભર્તૃદારક વિજ્ઞાપ્યમ્ આગચ્છત કિલેતિ મામ્ ॥

મમ ત્વાસીદ્ અહો શક્તિર્ બત પુણ્યસ્ય કર્મણઃ
જગતઃ પ્રભુર્ અપ્ય્ એષા યેન પ્રૈષ્યેવ ભાષતે ॥

અચેતનૈર્ અલં પુણ્યૈઃ કિલશબ્દઃ પ્રલીયતામ્
યૈઃ કૃતા પરતન્ત્રેયં લક્ષ્મીર્ યેન ચ સૂચિતા ॥

કિં તુ યાનિ ન યાનીતિ સંશયાને ક્ષણં મયિ
દૈન્યમ્લાનમુખામ્ભોજાસ્ તા નિરૈક્ષન્ત પૃષ્ઠતઃ ॥

અનુયાતા ચ તદ્દૃષ્ટિં દૃષ્ટમ્ ઉદ્ઘાટિતં મયા
વાતાયનં કવાટસ્થ મણિજાલાંશુભાસુરમ્ ॥

તેન શૃઙ્ગારસંચારં તાલવૃન્તત્રયં ચલત્
વિભ્રાન્તગ્રાહિણીપાણિ કરપ્રકરપિઞ્જરમ્ ॥

તાલવૃત્તાન્તરાલીનં મુખમ્ ઉન્નતકણ્ઠકમ્
સરસ્તરંગરન્ધ્રસ્થમ્ ઉન્નાલમ્ ઇવ પઙ્કજમ્ ॥

ચઞ્ચત્ પ્રદેશિનીકં ચ પાણિમ્ ઉચ્ચૈઃ પ્રસારિતમ્
સુકુમારમરુત્પ્રાપ્તમ્ ઇવ વિદ્રુમપલ્લવમ્ ॥

કેયમ્ આહૂયતીત્ય્ એતદ્ અવિચાર્યૈવ યાનતઃ
ભુવમ્ આગતમ્ આત્માનમ્ આશુ ચેતિતવાન્ અહમ્ ॥

ઉક્તઃ સારથિના ચાસ્મિ પ્રણયં પ્રણયીજનઃ
કરોતુ સફલં તેન ભર્તૃપુત્ર પ્રવિશ્યતામ્ ॥

યાવતીં ચ ભવાન્ વેલામ્ ઇહાસ્તે તાવતીમ્ અહમ્
ધુર્યાન્ વિશ્રમયન્ન્ આસે જાતતીવ્રશ્રમાન્ ઇતિ ॥

ગણિકાભિસ્ ત્વ્ અહં તાભિર્ આરણ્યક ઇવ દ્વિપઃ
વારીમ્ ઇવ દૃઢદ્વારામ્ આદ્યાં કક્ષ્યાં પ્રવેશિતઃ ॥

પ્રશસ્તૈર્ અન્વિતાં તત્ર પ્રદેશૈઃ પુષ્કરાદિભિઃ
અધીયમાનવિનયામ્ અપશ્યં નાગકન્યકામ્ ॥

દ્વિતીયાયાં તુ કક્ષ્યાયાં શિલ્પિકૌશલશંસિની
કર્ણીરથપ્રવહણે શિબિકાં ચ શિવાકૃતિમ્ ॥

પ્રશસ્તલક્ષણગણાન્ રણદાભરણસ્રજઃ
નાનાદેશાંસ્ તૃતીયાણાં વાજિનઃ સાધુવાહિનઃ ॥

ચતુર્થ્યાં વિરુવત્કેક ચકોરશુકશારિકમ્
સરાવકુક્કુટવ્રાતં વયઃપઞ્જરમણ્ડલમ્ ॥

કલાવિન્યાસકુશલૈર્ નાનાકારાણિ શિલ્પિભિઃ
સુવર્ણતારતામ્રાણિ કલ્પિતાનિ તતઃ પરમ્ ॥

ષષ્ઠ્યાં તુ યોજ્યમાનાનિ ગન્ધશાસ્ત્રવિશારદૈઃ
ધૂપાનુલેપનમ્લાન વાસનાનિ તતસ્ તતઃ ॥

સપ્તમ્યાં રચ્યમાનાનિ રઙ્ગધૂપનવાસનૈઃ
વાસાંસિ પટ્ટકૌશેય દૂકૂલપ્રભૃતીનિ તુ ॥

અષ્ટમ્યાં મણિમુક્તસ્ય પ્રકીર્ણબહલત્વિષઃ
સંસ્કારાન્ દૃષ્ટવાન્ અસ્મિ નિશાનવ્યધનાદિકાન્ ॥

અષ્ટસ્વ્ અપિ ચ કક્ષ્યાસુ મહામાત્રાદયશ્ ચિરમ્
સ્વકૌશલાનિ શંસન્તો વિઘ્નન્તિ સ્મ ગતિં મમ ॥

આગત્યાગત્ય તાઃ કન્યાઃ કાન્તરૂપવિભૂષણાઃ
અબ્રુવન્ કારણીમૂલ્યાદ્ ભવન્તો મૂઢબુદ્ધયઃ ॥

અયં કેનાપિ કાર્યેણ પ્રવિશન્ ભર્તૃદારકઃ
દુર્ભગૈર્ ધાર્યતે કસ્માત્ સ્વશિલ્પકથિતૈર્ ઇતિ ॥

હેમકુણ્ડલધારિણ્યઃ પાણ્ડરામ્બરમૂર્ધજાઃ
પ્રયુક્તરત્નપુષ્પાર્ઘમ્ અવોચન્ મામ્ અથ સ્ત્રિયઃ ॥

દીર્ઘાયુષા ગૃહમ્ ઇદં ચિન્તામણિસધર્મણા
અલંકૃતં ચ ગુપ્તં ચ ગમિતં ચ પવિત્રતામ્ ॥

તતઃ સંગત્ય ચેતસ્યૈશ્ ચેતસ્યગ્રામણીર્ ભવ
ગુણિસઙ્ગનિમિત્તા હિ ગુણા ગુણવતામ્ ઇતિ ॥

સૂર્યકાન્તશિલાકાન્તિ નિરસ્તતિમિરાં તતઃ
કન્યાયૂથપરીવારઃ પ્રાપ્તઃ સોપાનપદ્ધતિમ્ ॥

તયા પ્રાસાદમ્ આરુહ્ય વાક્પ્રસ્પન્દિતવર્જિતે
પ્રસુપ્તએ ઇવ સંસારે ચિત્રે દૃષ્ટિં ન્યવેશયમ્ ॥

કલાભિર્ અથ ચિત્રાભિર્ બુદ્ધિં સર્વવિદામ્ ઇવ
અપ્રમેયગુણાકારાં કન્યાં કન્યાભિર્ આવૃતામ્ ॥

અનુમાનોપમાશબ્દૌ સુદૂરે તાવ્ ઉપાસતામ્
પ્રત્યક્ષેણાપિ તદ્રૂપં દુર્નિરૂપં નિરૂપકૈઃ ॥

ચક્ષુર્ નિરીક્ષ્ય તસ્યાં હિ મૂર્છામુષિતચેતનઃ
પાષાણપુરુષાકારઃ પ્રત્યક્ષેણ કિમ્ ઈક્ષતે ॥

નેશ્વરેણ ચ ધર્મેણ ન પ્રધાનેન નાણુભિઃ
ન ચ કાલસ્વભાવાદ્યૈસ્ તાદૃશી સુકરાકૃતિઃ ॥

અલં તદ્રૂપકથયા તદ્ગુણાખ્યાનદીર્ઘયા
કરિષ્યથ સ્વયં તસ્યા ગુણરૂપવિચારણામ્ ॥

તદ્ અહં તાં નમસ્કર્તુમ્ ઉત્તમાઙ્ગાહિતાઞ્જલિઃ
તદ્રૂપં વિસ્મિતઃ પશ્યંસ્ તૂષ્ણીમ્ આસં મુહૂર્તકમ્ ॥

ઉન્નમય્ય મુખં સાપિ વિકસલ્લોચનોત્પલમ્
ચિરં ગોમુખ જીવેતિ માં પૂર્વં સમભાષત ॥

મમ ત્વ્ આસીદ્ અહો ધૂર્તા મુગ્ધાભા ચાપિ ખલ્વ્ ઇયમ્
એવં નિરભિમાના ચ યયાહં સમયાર્થિતઃ ॥

નિન્દિતા ચ મયાત્મીયા બુદ્ધિર્ વાક્ ચ પ્રમાદિની
હસ્તૌ પ્રશસ્તૌ તાભ્યાં હિ પૂર્વમ્ એવ કૃતાઞ્જલિઃ ॥

સર્વતો હસ્તમાત્રો ઽહમ્ અચેતનમુખાદિકઃ
અપ્રમત્તા હિ જીવન્તિ મૃતા એવ પ્રમાદિનઃ ॥

ઇતિ ચિન્તયતે મહ્યં તયા દાપિતમ્ આનસમ્
નિખર્વદન્તચરણં તત્ર ચાહમ્ ઉપાવિશમ્ ॥

સા હ માં ક્ષણમ્ આસીનમ્ અપૃચ્છદ્ ગોમુખઃ કુતઃ
આગચ્છતીતિ કથિતં મયા રાજકુલાદ્ ઇતિ ॥

તયોક્તં કુશલી રાજા દેવ્યૌ ચાન્તઃપુરાણિ ચ
રુમણ્વદાદયો વાપિ મન્ત્રિણઃ સપરિગ્રહાઃ ॥

કુમાર્ ઇતિ તતઃ કિંચિદ્ ઉલ્લાપ્યાસ્ફુટરેફકમ્
તૂષ્ણીંભૂતા ક્ષણં દૃષ્ટિં નાસાગ્રે નિશ્ચલામ્ અધાત્ ॥

પૃષ્ટે હરિશિખાદીનાં ક્રમેણ કુશલે તયા
મયા કુશલમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં મામ્ અપૃચ્છદ્ અસૌ પુનઃ ॥

જાનામ્ય્ એવ યથા બુદ્ધિઃ સર્વૈઃ સર્વા સુખેદિતા
પ્રકર્ષો યસ્ય યસ્યાં વો વિદ્યાં કથય તામ્ ઇતિ ॥

મયોક્તમ્ અર્યપુત્રસ્ય પ્રાવીણ્યં ગજનીતિષુ
માનુષૈર્ અવિગહ્યે ચ ગાન્ધર્વજ્ઞાનસાગરે ॥

દણ્ડનીતૌ હરિશિખઃ શાસ્ત્રેષુ મરુભૂતિકઃ
રથાદિયાનવિદ્યાસુ નિષ્ઠાયાતસ્ તપન્તકઃ ॥

મયા તુ કરભેણેવ શમીનામ્ અગ્રપલ્લવાઃ
ગૃહીતાઃ સર્વવિદ્યાનામ્ એકદેશા મનીષિતાઃ ॥

સાબ્રવીદ્ અથ વિદ્યાનામ્ આસામ્ આસેવનસ્ય કઃ
ભવતામ્ ઉચિતઃ કાલઃ કતમદ્ વા વિનોદનમ્ ॥

મયોદિતં ત્રિયામાન્તે પ્રબુદ્ધાઃ સ્તુતદેવતાઃ
મઙ્ગલાલંકૃતાઃ પશ્ચાદ્ ઇતિહાસમ્ અધીમહે ॥

અનુજ્ઞાતાસ્ તતો વૈદ્યૈઃ સુગન્ધિસ્નેહધારિણઃ
અભ્યસ્યામઃ સયાનાનિ નિયુદ્ધાન્ય્ આયુધાનિ ચ ॥

તતઃ સ્નાત્વા ચ ભુક્ત્વા ચ મુહૂર્તં યાપિતશ્રમાઃ
અર્થશાસ્ત્રાણિ શંસન્તો મહાકાવ્યાનિ ચાસ્મહે ॥

નિશામુખે તતઃ સૌધે સાન્દ્રચન્દ્રપ્રભાજિતિ
રમામહે સુખં કાન્તૈર્ વેણુતન્ત્રીરુતૈર્ ઇતિ ॥

અથ સા નયનાન્તેન શ્રવણાન્તવિસારિણા
બાલિકામ્ અન્તિકાસીનાં દૃષ્ટ્વાપશ્યન્ મદન્તિકમ્ ॥

તતઃ કૃચ્છ્રાદ્ ઇવોત્થાય નિતમ્બભરમન્થરમ્
મયાસન્ને નિવિષ્ટા સા મનાગ્ અપિ ન લક્ષિતા ॥

એવમ્ અન્યાપિ ગણિકા તૃણવદ્ ગણિતા મયા
યદાપરા તદાયાતા રૂપિણી રૂપદેવતા ॥

સાબ્રવીત્ કષ્ટમ્ આયાતમ્ ઇતો ગુરુ ગુરોર્ વચઃ
ઇતશ્ ચાતિથિસત્કારઃ કિમ્ અત્ર ક્રિયતામ્ ઇતિ ॥

મયોક્તં દેવતાભ્યો ઽપિ ગુરવો ગુરવો યતઃ
તસ્માદ્ ગુરુર્ ગુરોર્ આજ્ઞા સૈવ સંપાદ્યતામ્ ઇતિ ॥

સાબ્રવીન્ ન ત્વયોત્કણ્ઠા કાર્યા મિત્રાણ્ય્ અપશ્યતા
કરિષ્યતિ નિરુત્કણ્ઠમ્ ઇવં ત્વા પદ્મદેવિકા ॥

મમાભિપ્રાયમ્ ઊહિત્વા લજ્જમાનેવ સાબ્રવીત્
ન યુક્તમ્ અનનુજ્ઞાતૈઃ પ્રેષ્યૈર્ આસન્નમ્ આસિતુમ્ ॥

ઇદં ત્વ્ આસ્તીર્ણપર્યઙ્કં શરણં ભર્તૃદારકઃ
પ્રવિશ્ય રથસંક્ષોભ ખેદં વિનયતામ્ ઇતિ ॥

તત્ પ્રવિશ્ય તદાદેશાદ્ વિકસદ્રમણીયકમ્
શયનં હેમરત્નાઙ્ગં સાપાશ્રયમ્ અપાશ્રયમ્ ॥

પાદસ્થાને તતઃ સ્થિત્વા સાબ્રવીત્ કઃ કરોતુ વઃ
મન્દપુણ્યૈર્ અસંભાવ્યાં પાદસંવાહનામ્ ઇતિ ॥

પાદસંવાહનં કાર્યં ભદ્રં સ્યાદ્ યેન કેનચિત્
સંવાહકવિશેષેણ કિમ્ અત્રેતિ મયોદિતમ્ ॥

તયા ત્વ્ આલમ્બિતે પાદે પાણિભ્યામ્ અભવન્ મમ
નિર્દોષે મયિ કેનેયં પ્રયુક્તા વિષકન્યકા ॥

કરણાન્ય્ અસ્વતન્ત્રાણિ ન જાને કીદૃશં મનઃ
વિચેષ્ટાનિ ચ મે ઽઙ્ગાનિ ધિગ્ અનાર્યામ્ ઇમામ્ ઇતિ ॥

સા તુ સંવાહ્ય ચરણૌ મુહૂર્તમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
કથં દાસજનો વક્ષઃ શ્રાન્તં વઃ સેવતામ્ ઇતિ ॥

મમ ત્વ્ આસીત્ પ્રગલ્ભેયમ્ અનાચારા ચ યા મમ
સ્પૃષ્ટપાદતલૌ હસ્તાવ્ ઉરસ્ય્ આધાતુમ્ ઇચ્છતિ ॥

મમાભિપ્રાયમ્ ઊહિત્વા સાબ્રવીદ્ દર્શિતસ્મિતા
ઉરઃ સ્પૃશતિ વઃ કો વા કરાભ્યાં મૂઢધીર્ ઇતિ ॥

આસીચ્ ચ મમ કાપ્ય્ એષા દેવતા બ્રહ્મવાદિની
પરચિત્તજ્ઞતા યસ્માન્ નાસ્તિ રાગવતામ્ ઇતિ ॥

તયોક્તં રથસંક્ષોભ જાતખેદસ્ય વક્ષસઃ
સ્તનોત્પીડિતકં નામ સંવાહનમ્ અનિન્દિતમ્ ॥

યદિ વાહમ્ અનુગ્રાહ્યા વક્ષો વા પ્રબલશ્રમમ્
તતો મામ્ અનુજાનીત ભર્તૃતન્ત્રા હિ યોષિતઃ ॥

આસીચ્ ચ મમ ધીરેયં નિરસ્તકરુણા ચ યા
અનુજ્ઞાં લભતે યાવત્ તાવદ્ આસ્તે નિરાકુલા ॥

અથૈનામ્ અબ્રુવં બાલે પરાયત્તં નિબોધ મામ્
યઃ સંવાહનશાસ્ત્રજ્ઞઃ સ સ્વતન્ત્રઃ પ્રવર્તતામ્ ॥

ઉરસા સ્તનસારેણ સા મદીયમ્ ઉરસ્ તતઃ
સંવાહયિતુમ્ આરબ્ધા સકમ્પેન સવેપથુ ॥

સર્વથાલં વિસર્પન્ત્યા પ્રસઙ્ગકથયાનયા
સંક્ષિપ્તવસ્તુ રમ્યે ઽર્થે ન કદાચિદ્ વિરજ્યતે ॥

તતઃ ક્રીડાગૃહાત્ તસ્માદ્ બાહ્યાં તામ્ એવ વીથિકામ્
ઉપાગચ્છં મુહૂર્તાચ્ ચ તામ્ એવાર્યસુતાગતા ॥

વન્દિત્વા પ્રસ્થિતં સા માં ક્ષણમ્ આલોક્ય વિસ્મિતા
આલપન્ મધુરાલાપા સ્મિતપ્રચ્છાદિતારતિઃ ॥

ઇદં ભવનમ્ આત્મીયં પ્રત્યવેક્ષ્યં સદા ત્વયા
દૃશ્યમાનો ભુજંગો ઽપિ કાલેન પરિચીયતે ॥

અથ વસ્ત્રાન્તમ્ આલમ્બ્ય મદીયં પદ્મદેવિકા
વિજ્ઞાપ્યમ્ અસ્તિ મે કિંચિત્ તચ્ ચ નાદ્યેત્ય્ અભાષત ॥

તતો હૃદયવાસિન્યા પદ્મદેવિકયા સહ
તમ્ એવ રથમ્ આરુહ્ય કુમારાગારમ્ આગમમ્ ॥

તત્ર યુષ્માન્ અભુઞ્જાનાન્ પશ્યામિ સ્મ મયા વિના
ઉપહાસં ચ કુર્વન્તં તં તથા મરુભૂતિકમ્ ॥

દિને ઽન્યત્ર ચ સેવિત્વા ક્ષણં યુષ્માન્ અહં પુનઃ
ગત્વાર્યદુહિતુર્ મૂલમ્ આસેવે પદ્મદેવિકામ્ ॥

ઉક્તશ્ ચાર્યદુહિત્રાહમ્ અધીરાઃ સુહૃદસ્ તવ
વૃત્તાન્તો ઽયમ્ અતસ્ તેષાં મા ગમત્ કર્ણગોચરમ્ ॥

તતઃ પ્રતિષ્ઠમાનં મામ્ અવોચત્ પદ્મદેવિકા
તદ્ વઃ કિં વિસ્મૃતં કાર્યમ્ ઇતિ મેતિ મયોદિતમ્ ॥

તયોક્તં કથયિષ્યામિ પુનર્ અપ્ય્ આગતાય તે
ધત્તે સંધ્રિયમાણં હિ રહસ્યં રમ્યતામ્ ઇતિ ॥

અથાપરસ્મિન્ દિવસે ગત્વાર્યદુહિતુર્ ગૃહમ્
શોકમૂકપ્રવૃદ્ધાસ્રમ્ અપશ્યમ્ અબલાજનમ્ ॥

કરદ્વયાવૃતમુખી સ્તમ્ભે લગ્ના પરાઙ્મુખી
મન્દશબ્દં મયા દૃષ્ટા ક્રન્દન્તી પદ્મદેવિકા ॥

તામ્ અપૃચ્છં મહારાજ્યે વત્સરાજે સુરાજનિ
જઙ્ગમસ્ય કુતઃ શોકો યુવરાજે ચ રાજતિ ॥

ન કિંચિદ્ અપિ સાવોચન્ મયા પૃષ્ટાસકૃદ્ યદા
તદા કિલ વિષણ્ણો ઽહં મુમોહ ચ પપાત ચ ॥

તત્ર ચૈકા પ્રમૃજ્યાસ્રં મામ્ અવોચત્ સચેતનમ્
ત્વન્નાથાશ્લાઘનીયેયમ્ અશોચ્યા પદ્મદેવિકા ॥

અસ્યાસ્ તુ સ્વામિનીં પશ્ય યુવરાજે વિરાજતિ
યસ્યાઃ શોકોપતપ્તાયા યતો રક્ષસ્ તતો ભયમ્ ॥

અથ વા પશ્ય તામ્ એવ પશ્યતામ્ એવ પીડ્યતે
ત્વાદૃશાં સુહૃદાં યસ્યાઃ સમદુઃખસજીવનમ્ ॥

તદાવેદિતમાર્ગેણ ગત્વા પ્રમદકાનનમ્
દૃષ્ટા કમલિનીકૂલે તત્રાર્યદુહિતા મયા ॥

મૃણાલશૈવલામ્ભોજ નલિનીદલસંસ્તરમ્
શોષયન્તી સનિશ્વાસૈર્ મુહુર્ વિપરિવર્તનૈઃ ॥

મુદ્રિકાલતિકા નામ દારિકા હારિકા દૃશઃ
તદઙ્કન્યસ્તચરણા ધ્યાયન્તી પુરુષોત્તમમ્ ॥

અથોપગમ્ય સંભ્રાન્તસ્ તાં કૃતાઞ્જલિર્ અબ્રવમ્
દેવી દુઃખાઙ્ગદાનેન સંભાવયતુ મામ્ ઇતિ ॥

સાબ્રવીદ્ અલમ્ આકર્ણ્ય પ્રવૃદ્ધસુખભાગિનઃ
તથા મમાપ્રતીકારાં લજ્જાશોકકરીં કથામ્ ॥

કો હિ નન્દનસંચારિ કામિનીજનકામુકઃ
તરન્ મકરગમ્ભીરાં વિશેદ્ વૈતરણીમ્ ઇતિ ॥

તતઃ પ્રસાદયન્તી તાં મુદ્રિકાલતિકાબ્રવીત્
ભર્તૃદારિકયા કશ્ચિત્ સ્મર્યતે ન વિમાનિતઃ ॥

યદિ ચ સ્વયમ્ આખ્યાતુમ્ અશક્તા ભર્તૃદારિકા
તતો મામ્ અનુજાનાતુ ધૃષ્ટો હિ ગણિકાજનઃ ॥

એવમ્ ઉક્તાબ્રવીદ્ એવમ્ એવં નામ નિગદ્યતામ્
અકૃત્વા સાહસં કૈર્ વા મહાલ્ લબ્ધો મનોરથઃ ॥

ન ચેમં ગોમુખાદ્ અન્યઃ શ્રોતુમ્ આલાપમ્ અર્હતિ
ભેદસંધાનદક્ષો હિ દૂતઃ કાર્યે નિયુજ્યતે ॥

અથોત્સાર્ય તતો દેશાન્ મુદ્રિકાલતિકા કથામ્
મહ્યમ્ આખ્યાતુમ્ આરબ્ધા ક્ષણમ્ અધીયતાં મનઃ ॥

ભરતો નામ રાજાસીત્ ત્રિવર્ગાન્તપરાયણઃ
સ સમાહૃતવાન્ કાન્તાઃ કુમારીર્ આ મહોદધેઃ ॥

યુગપત્ પરિનિયાહમ્ એતાઃ સર્વા રહોગતાઃ
સુખાન્ય્ અનુભવિષ્યામિ સંતતાનીત્ય્ અચિન્તયત્ ॥

યસ્યાશ્ ચ પ્રથમં તેન ગૃહીતઃ કમ્પનઃ કરઃ
તસ્યામ્ એવ સ સંતુષ્ટઃ શુદ્ધપુણ્યાર્જિતાકૃતૌ ॥

પરિશેષાસ્ તુ યાસ્ તાસાં મનોનયનહારિણઃ
મનોરુહકરાકારાન્ અષ્ટૌ પ્રાકલ્પયદ્ ગણાન્ ॥

ગણે ગણે ચ પ્રમુખાં મુખરાભરણાવૃતામ્
અનુજ્ઞાતાસનચ્છત્ર ચામરામ્ અકરોન્ નૃપઃ ॥

તા ગણાન્તર્ગતા યસ્માદ્ અન્યાસાં ચ મહત્તમાઃ
તં મહાગણિકાશબ્દમ્ અલભન્ત નરાધિપાત્ ॥

મહાગુણાસ્ તતશ્ ચાન્યાસ્ તતો ઽપ્ય્ અન્યાસ્ તતઃ પરાઃ
યાવદ્ ઘટકસંઘટ્ટ કઠોરકટયઃ ખલાઃ ॥

ય એષ ગણિકાભેદ ઇદાનીમ્ અપિ દૃશ્યતે
તતઃ કાલાત્ પ્રભૃત્ય્ એવ ભરતેન પ્રવર્તિતઃ ॥

ગણમુખ્યાસ્ તુ યાસ્ તાસામ્ એકસ્યાં કિલ સંતતૌ
જાતા કલિઙ્ગસેનેયં સરસ્યામ્ ઇવ પદ્મિની ॥

સુરાસુરોરગસ્ત્રીણાં નિન્દન્તી રૂપસંપદમ્
અનયા તનયા લબ્ધા સેયં મદનમઞ્જુકા ॥

એષા રાજકુલં યાન્તીં દૃષ્ટ્વા માતરમ્ એકદા
અહમ્ અપ્ય્ આચિ યામીતિ પુનઃ પુનર્ અભાષત ॥

જ્ઞાત્વા તુ દૃઢનિર્બન્ધાં સાચી દુહિતરં પ્રિયામ્
ગૃહીતબાલાભરણામ્ અનયન્ નૃપસંસદમ્ ॥

અથ રાજકુલાદ્ એષા નિવૃત્તા લક્ષિતા મયા
સવિકાસૈઃ સતોષેવ કપોલનયનાધરૈઃ ॥

સ્થિતા સંપ્રસ્થિતાસીના નિષીદન્તી ચ સંતતાઃ
કરોતિ સ્મ સખીમધ્યે રાજાસ્થાનગતાઃ કથાઃ ॥

દિનશેષમ્ અતિપ્રેર્ય ક્ષણદાં ચ સજાગરા
પ્રાતઃ સાદરમ્ આદત્ત ચિત્રં મણ્ડનમ્ આત્મનઃ ॥

પ્રસ્થિતા પ્રસ્થિતામ્ દૃષ્ટ્વા રાજાસ્થાનાય માતરમ્
તયા પૃષ્ટા ક્વ યાસીતિ યત્ર ત્વમ્ ઇતિ ચાબ્રવીત્ ॥

તયોક્તમ્ અનનુજ્ઞાતૈઃ પુત્રિ ગન્તું ન લભ્યતે
રાજાસ્થાનં તનુસ્નેહાઃ પરુષા હિ નરાધિપાઃ ॥

તેન માતર્ નિવર્તસ્વ લબ્ધાનુજ્ઞા ગમિષ્યસિ
ધૃષ્ટા હિ દ્વેષ્યતાં યાન્તિ પ્રણયિન્યો ઽપિ યોષિતઃ ॥

મધુરાશ્ ચોપપન્નાશ્ ચ શ્રુત્વા માતુર્ ઇમા ગિરઃ
કટુકા દુર્ઘટાશ્ ચેયં મન્યમાના ન્યવર્તત ॥

દૃષ્ટનષ્ટનિધાનેવ દરિદ્રવણિગઙ્ગના
મુક્તનિદ્રાશનાલાપા શય્યૈકશરણાભવત્ ॥

એકદા પ્રસ્તુતકથાઃ સખીર્ ઇયમ્ અભાષત
સ્વપ્તુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં સખ્યસ્ તાવન્ નિર્ગમ્યતામ્ ઇતિ ॥

યાતાસુ તાસુ મનસા યત્સત્યં મમ શઙ્કિતમ્
એતાઃ પ્રસ્થાપિતાઃ સખ્યઃ કિમ્ અકારણમ્ એતયા ॥

યા સખીભિર્ વિના નિદ્રાં નૈવ લબ્ધવતી પુરા
તસ્યાસ્ તા એવ નિઘ્નન્તિ નિદ્રામ્ ઇતિ ન બધ્યતે ॥

ચિન્તયિત્વેતિ તિષ્ઠન્તી જાલવાતાયનાવૃતા
મણ્ડનવ્યાપૃતામ્ એતાં પશ્યામિ સ્મ સદર્પણા ॥

અભિરાજકુલં સ્થિત્વા બદ્ધાઞ્જલિર્ અભાષત
જન્માન્તરે ઽપિ ભૂયાસમ્ અહં તસ્મિન્ વધૂર્ ઇતિ ॥

દુકૂલપાશમ્ આસજ્ય કંધરાયામ્ અનન્તરમ્
ઉદલમ્બયદ્ આત્માનં સત્વરા નાગદન્તકે ॥

વેગાદ્ ઇષુર્ ઇવાગત્ય પ્રાણાપહરણોદ્યતમ્
કણ્ઠપાશં તમ્ એતસ્યાઃ કાલપાશમ્ ઇવાક્ષિપમ્ ॥

શયનીયમ્ અથાનીય સજલૈર્ વ્યજનાનિલૈઃ
બલાત્ પ્રત્યાનયં સંજ્ઞાં પ્રેતરાજકુલાદ્ અહમ્ ॥

ક્રમેણોન્મીલ્ય નયને મન્થરા તામ્રતારકે
નિનીય મયિ મત્તશ્ ચ પ્રત્યાહૃત્યેદમ્ અબ્રવીત્ ॥

તદ્ મિત્રમ્ અતિકષ્ટાદ્ યદ્ વ્યસનાત્ કિલ રક્ષતિ
વ્યસને પ્રહરન્ત્યા તુ શત્રુત્વં દર્શિતં ત્વયા ॥

અહં હિ સર્વદુઃકાનામ્ ઇદમ્ ઉત્પન્નમ્ આલયમ્
ત્વયા જીવિતમ્ ઉજ્ઝન્તી વિધૃતા કિમ્ અકારણમ્ ॥

આનુકૂલ્યેન નિર્વાહ્ય કાલમ્ એકપદે ત્વયા
વિઘ્નન્ત્યા મમ સંકલ્પં દર્શિતા પ્રતિકૂલતા ॥

યદ્ એતદ્ ઉચ્યતે લોકે સર્વથા ન તદ્ અન્યથા
અશેષોપાયદુઃસાધ્યો મિત્રમ્ શત્રુર્ મહાન્ ઇતિ ॥

બ્રુવાણામ્ ઇત્ય્ અસંબદ્ધમ્ ઇત્ય્ એનામ્ અહમ્ અબ્રુવમ્
સ્વામિનિ પ્રભુર્ ઇત્ય્ અસ્માન્ ઉપાલમ્ભેન તક્ષસિ ॥

ઇદં કથય નસ્ તાવદ્ વ્યસને ઽભ્યુદયે ઽપિ વા
સ્વામિન્યા વયમ્ આયાતે કસ્મિન્ નાભ્યન્તરીકૃતાઃ ॥

જાતાસિ કૃપણેદાનીં દાસવર્ગમ્ અપાસ્ય યા
તનુમ્ એકાકિની ત્યક્ત્વા સુખમ્ આસિતુમ્ ઇચ્છસિ ॥

દુઃખહેતુમ્ અતઃ શંસ યદિ સાધ્યં ભવિષ્યતિ
જીવિષ્યામસ્ તતઃ સર્વા મરિષ્યામો વિપર્યયે ॥

અથ સ્થિત્વા ક્ષણં તૂષ્ણીં શનકૈર્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
એકજીવશરીરાયૈ કિં તુભ્યમ્ અપિ કથ્યતે ॥

અથ જાનન્ત્ય્ અપિ ત્વં માં નિર્લજ્જયિતુમ્ ઇચ્છસિ
ઇદમ્ આખ્યાય તે કો વા સ્ત્રીભ્યઃ સાહસિકઃ પરઃ ॥

અહં રાજકુલં યાતા દેવેનાહૂય સાદરમ્
દક્ષિણં પરિઘાકારમ્ ઊરુમ્ આરોપિતા તદા ॥

ઉપવિષ્ટસ્ તુ નૃપતેર્ ઊરૌ વામે નૃપાત્મજઃ
મયા દૃષ્ટઃ પ્રવિષ્ટશ્ ચ હૃદયં મે અનિવારિતઃ ॥

દહને ઽપિ વસન્ન્ અન્તર્ ન દહત્ય્ અરણીં સ તુ
સૌમ્યો ઽપિ પુણ્યવાન્ અસ્માન્ નિર્ધૂમં દગ્ધુમ્ ઇચ્છતિ ॥

સ હેતુર્ અસ્ય દુઃખસ્ય સકૃદ્દર્શનમ્ આગતઃ
અધુના શ્રૂયમાણો ઽપિ કિં વા વિલપિતૈર્ ઇતિ ॥

શ્રુત્વેદમ્ અહમ્ અસ્યાસ્ તુ જાતા યત્ સત્યમ્ આકુલા
ઉપાયમ્ એતમ્ આશઙ્ક્ય સમુદ્રોત્સેકદુષ્કરમ્ ॥

હા હેતિ હસિતેનોચ્ચૈર્ ગૂહમાના વિષણ્ણતામ્
એતામ્ આશ્વાસયામિ સ્મ નિઃસારૈર્ વચનૈર્ ઇતિ ॥

મુઞ્ચ સ્વામિનિ સંતાપમ્ અપિ વિદ્યાધરેશ્વરમ્
વશયેયં તવ પ્રીત્યૈ કિં પુનઃ પુરુષેશ્વરમ્ ॥

કિં તુ ત્વારવતા શક્યં ન લબ્ધં ફલમ્ ઈપ્સિતમ્
રાજાનો ઽપિ હિ સામાદીન્ ક્રમેણૈવ પ્રયુઞ્જતે ॥

તેન ધૈર્યપ્રકર્ષેણ મનઃ સ્.અમ્ધૃત્ય ચઞ્ચલમ્
લોકેનાલક્ષિતા કાંશ્ચિત્ સહસ્વ દિવસાન્ ઇતિ ॥

તં ચેયં સિદ્ધમ્ એવાર્થમ્ અર્થિભાવાદ્ અબુધ્યત
અન્તશ્ ચાકથયત્ તોષં વિકસન્ મુખપઙ્કજા ॥

દિવસે દિવસે ચૈતાં વચોભિર્ મધુરાનૃતૈઃ
કાર્યસંસિદ્ધસંબદ્ધૈર્ દર્શિતાશામ્ અયાપયમ્ ॥

વન્ધ્યોત્તરૈર્ યદાત્માનં વઞ્ચ્યમાનામ્ અમન્યત
મોક્તુકામા તદા પ્રાણાન્ પુનર્ ઉત્પ્રેક્ષિતા મયા ॥

તતઃ સંભ્રાન્તયા ગત્વા મયાસ્યા માતુર્ અન્તિકમ્
સંપ્રધાર્ય તયા સાર્ધમ્ ઉપાયો ઽયમ્ અનુષ્ઠિતઃ ॥

શરીરં રાજપુત્રસ્ય દ્વિતીયમ્ ઇવ ગોમુખઃ
સ કેનચિદ્ ઉપાયેન વેશમ્ આશુ પ્રવેશ્યતામ્ ॥

સ એવ સહચારિત્વાદ્ આનેષ્યતિ નૃપાત્મજમ્
મનઃશ્રોત્રહરાલાપો વસન્તમ્ ઇવ કોકિલઃ ॥

કલિઙ્ગસેનયા ચાયં વૃત્તાન્તઃ કથિતસ્ તદા
પદ્માવત્યૈ તયા ચાસિ ચેતસ્ય ઇતિ ભાષિતઃ ॥

તતઃ સારથિકાયસ્થ હસ્ત્યારોહાદિભિસ્ તથા
ધૂર્તૈર્ અસ્મત્પ્રયુક્તૈસ્ ત્વં વેશમ્ એતં પ્રવેશિતઃ ॥

તિસૃણાં ચ પ્રયુક્તાનામ્ અભવદ્ ભવતઃ પ્રિયા
તન્ત્રીણાં વર્ણતન્ત્રીવ મધુરા પદ્મદેવિકા ॥

સા તુ નિર્વર્તિતસ્વાર્થા સુહૃદર્થપરાઙ્મુખી
ન નિવેદયતે તુભ્યં સ્વાર્થભ્રંશવિશઙ્કયા ॥

નોપાયમ્ અપરં દૃષ્ટ્વા પ્રયુક્તં ભર્તૃદારિકા
અસાધ્યાયતનિશ્વાસા નિરાશા દૃશ્યતામ્ ઇતિ ॥

તદ્ ઇદં દુઃસહં દુઃખં યસ્માદ્ અસ્માકમ્ આગતમ્
ત્વદાયત્તઃ સ શેષશ્ ચ સંવિધત્તાં ભવાન્ ઇતિ ॥

અથાહમ્ અબ્રુવં કસ્માન્ નખચ્છેદ્યમ્ ઉપેક્ષયા
કુઠારચ્છેદ્યતાં નીતં ભવતીભિર્ ઇદં તૃણમ્ ॥

સ્વયમ્ એવ તતો ગત્વા દેવી વિજ્ઞાપિતા મયા
મુચ્યતામ્ એષ સંતાપઃ સિદ્ધં વિદ્ધિ પ્રયોજનમ્ ॥

યુવરાજાર્થિની દેવી સ ચર્7તગુણવત્સલઃ
સંધાતા ગોમુખશ્ ચેતિ ધન્યસ્ ત્રિકસમાગમઃ ॥

નાસ્ત્ય્ એવ ચ મમાયાસઃ શરત્કાન્ત્યુન્મના યતઃ
રાજહંસો હિ નલિનીં સ્વયમ્ એવોપસર્પતિ ॥

અલં ચાલાપજાલેન સર્વથાહં નૃપાત્મજમ્
સ્વામિન્યૈ કારયિષ્યામિ પ્રણામમ્ અચિરાદ્ ઇતિ ॥

સાબ્રવીન્ ન નસંભાવ્યમ્ ઇદં નાગરકે ત્વયિ
કિં તુ પ્રસ્તાવમ્ આસાદ્ય યતેથાઃ કાર્યસિદ્ધયે ॥

અપ્રસ્તાવપ્રયુક્તા હિ યાન્તિ નિષ્ફલતાં ક્રિયાઃ
અનિષ્ટફલતાં વાપિ કોપયિત્વા પ્રભૂન્ ઇતિ ॥

તતસ્ તસ્યૈ નમસ્કૃત્ય કુમારવટકામ્ અગામ્
ઉચ્છિષ્ટાન્ આગતશ્ ચાસ્મિ ગૃહીત્વા મોદકાદિકાન્ ॥

તાં ચ વિજ્ઞાપયામિ સ્મ રાજપુત્રેણ મોદકઃ
સ્વયમ્ આરભ્ય હસ્તાભ્યાં યુષ્મભ્યં પ્રહિતા ઇતિ ॥

સાબ્રવીજ્ જાલમ્ અપ્ય્ એતદ્ આશ્વાસયતિ માદૃશમ્
આશ્વાસન્તિ ક્ષણં દૃષ્ટ્વા મૃગા હિ મૃગતૃષ્ણિકામ્ ॥

માલ્યચન્દનતામ્બૂલ વાસોભૂષણધૂપનૈઃ
યુષ્માભિઃ પ્રેષિતાનીતિ તામ્ આશ્વાસિતવાન્ અહમ્ ॥

એષ વિજ્ઞાપયામ્ય્ અદ્ય શ્વો વિજ્ઞાપયિતેતિ ચ
અલબ્ધાવસરઃ કાલમ્ એતાવન્તમ્ અયાપયમ્ ॥

અથ મામ્ અબ્રવીદ્ દેવ્યાઃ પુરતો મુદ્રિકાલતા
અહો સંભાવના કાર્યા મહાનાગરકો ભવાન્ ॥

પ્રણામં કારયામીતિ વિસ્ફૂર્જ્ય ભવતા તથા
કિમ્ ઇયં વઞ્ચ્યતે મુગ્ધા પત્રપુષ્પફલાદિભિઃ ॥

અથ વા તિષ્ઠ તાવત્ ત્વમ્ અહમ્ એવાનયામિ તમ્
વિરક્તમ્ અપિ સંધાતુમ્ અલં કૌશલમ્ અસ્તિ નઃ ॥

એવમ્ ઉત્તેજ્જિતસ્ તસ્યા ગુરુભિર્ વચનૈર્ અહમ્
ફલેન જ્ઞાસ્યસીત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રસ્તાવાવહિતો ઽભવમ્ ॥

યાત્રાયાં તુ પ્રવૃત્તાયામ્ અભ્યાસે ઽત્ર યદ્ એવ મે
તન્ મયા કારિતા યૂયં ક્ષિપ્ત્વા હરિશિખાદિકાન્ ॥

યત્ તત્ પ્રવહણં ગચ્છત્ પથિ યુષ્માભિર્ ઈક્ષિતમ્
તદ્ અર્યદુહિતાધ્યાસ્ત વિદ્યુદભ્રમ્ ઇવ ધ્વનત્ ॥

યત્ર યત્ તન્મુખસ્યાર્દ્ધં લલાટનિહિતાઙ્ગુલિ
યુષ્મભ્યં દર્શિતં વન્દ્યં તત્ તયા વન્દમાનયા ॥

યચ્ ચ વિજ્ઞાપિતા યૂયમ્ આનતં મુકુટં મનાક્
ઉન્નમ્યતામ્ ઇતિ મયા તત્રાપીદં પ્રયોજનમ્ ॥

આસીદ્ આસાં પ્રણામો ઽયમ્ અર્યપુત્રેણ નાગરઃ
કૃતસ્ તોષયતા કાન્તામ્ અસ્માકં સ્વામિનીમ્ ઇતિ ॥

સેયં કામયતે દેવં દેવી મદનમઞ્જુકા
પ્રજ્ઞાપરાક્રમપ્રાણં લક્ષ્મીર્ ઇવ નરાધિપમ્ ॥

અયત્નોપનતા ચેયં ન પ્રત્યાખ્યાતુમ્ અર્હતિ
નવેવ માલતી માલા લોભનીયગુણાકૃતિઃ ॥

દષ્ટાનઙ્ગભુજંગેન લઘુ સંભાવ્યતામ્ અસૌ
ન હ્ય્ આશીવિષદગ્ધ અન્ત્રાઃ ક્ષમન્તે દિવસાન્ ઇતિ ॥

ઇતિ ગોમુખતઃ શ્રુત્વા કથાં નવદશપ્રિયામ્
તત્કથાપહૃતવ્રીડઃ પ્રકાશમ્ અહમ્ અબ્રવમ્ ॥

તદૈવ હૃદયે ઽસ્માકં રાજોત્સઙ્ગનિષણ્ણયા
અશીર્ણં મન્મથતરોઃ પ્રકીર્ણં બીજમ્ એતયા ॥

તદ્ગુણશ્રવણામ્ભોભિઃ સિચ્યમાનં તદા તદા
બાધમાનં મનો જાતમ્ ઉચ્છ્વસત્કર્કશાઙ્કુરમ્ ॥

તદ્ દોહદમ્ ઇવાસાદ્ય પ્રિયાં પ્રવહણે સ્થિતામ્
કમ્પનિઃશ્વાસજનનાન્ અમુઞ્જત્ પલ્લવાન્ ઇવ ॥

સમાપ્તાવયવો યાવન્ મનોભવમહાતરુઃ
ન સમાક્રમ્ય મૃદ્નાતિ તાવદ્ દર્શય તામ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં નર્તનાચાર્યાવ્ અસ્પર્ધેતાં પરસ્પરમ્
ત્વત્પ્રવીણો ઽહમ્ ઇત્ય્ ઉક્તૌ તૌ ચ ભૂપતિના કિલ ॥

અલં વાં કલહં કૃત્વા કર્મશાસ્ત્રવિદૌ યુવામ્
યસ્ય યા કુશલા શિષ્યા સ નર્તયતુ તામ્ ઇતિ ॥

શ્વઃ સુયામુનદન્તાં ચ તસ્માદ્ અર્યસુતાં ચ નઃ
નૃત્યન્તીં નૃપતિર્ દ્રષ્ટા તત્ર દ્રષ્ટાસ્થ તામ્ ઇતિ ॥

યા સ્વાભાવિકરૂપખણ્ડિતજગદ્રૂપાભિમાના પ્રિયા શૃઙ્ગારાદિરસપ્રયોગસુભગા જાયેત સા કીદૃશી
ઇત્ય્ અધ્યાસિતચેતસા કથમ્ અપિ પ્રક્રાન્તયા ચિન્તયા પર્યઙ્કાઙ્કવિવર્તિનાર્તતનુના નીતા ત્રિયામા મયા ॥