Brahmavaivarta Purana · Chapter 4.41

śrīkṛṣṇa uvāca //
tadā devāḥ samālocya jagmuste brahmaṇo'ntikam //
sarve nivedanaṃ cakrurbrahmāṇaṃ jagatāṃ patim

devā ūcuḥ // //
tava sṛṣṭau jagatsraṣṭā ratnādhāro himālayaḥ //
sa cetprāpsyati mokṣaṃ ca ratnagarbhā kuto mahī

sutāṃ śūlabhṛte dattvā bhaktyā śaileśvaraḥ svayam //
nārāyaṇasya sārūpyaṃ saṃprāpsyati na saṃśayaḥ

tvaṃ tasya nindanaṃ kṛtvā vimatiṃ pratipādaya //
tvayā vinā kṣamo nānyo gaccha śailagṛhe prabho

devānāṃ vacanaṃ śrutvā tānuvāca vidhiḥ svayam //
vacanaṃ nītisāraṃ ca karṇapīyūṣamuttamam

//
// brahmovāca //
nāhaṃ kartuṃ kṣamo vatsāḥ śivanindāṃ suduṣkarām //
saṃpadvināśarūpāṃ ca vipado bījarūpiṇīm

bhūteśaṃ prasthāpayata svātmanindāṃ karoti saḥ //
paranindā vināśāya svanindā yaśase param

brahmaṇo vacanaṃ śrutvā taṃ praṇamya surāḥ priye//
śīghraṃ yayuste kailāsaṃ gatvā ca tuṣṭuvuḥ śivam

sarve nivedanaṃ cakruḥ śaṃkaraṃ karuṇālayam //
sa yayau śailamūlaṃ ca tānāśvāsya prahasya ca

devā mumudire sarve śīghraṃ gatvā svamandiram //
iṣṭasiddhirmude śaśvadasiddhirduḥkhavardhinī

atha śailaḥ sabhāmadhye samuvāsa mudā'nvitaḥ //
bandhuvargaiḥ parivṛtaḥ pārvatīsahitaḥ svayam

etasminnantare tatra viprarūpī śivaḥ svayam //
samājagāma sahasā prasannavadanekṣaṇaḥ

daṇḍī chatrī dīrghavāsā bibhrattilakamuttamam //
kare sphaṭikamālāṃ ca śālagrāmaṃ gale dadhat

taṃ ca dṛṣṭvā samuttasthau sagaṇaśca himālayaḥ //
nanāma daṇḍavadbhūmau bhaktyā'tithimapūrvakam

nanāma pārvatī bhaktyā prāṇeśaṃ viprarūpiṇam //
āśiṣaṃ yuyuje vipraḥ sarveṣāṃ prītipūrvakam

śailadattāsane śīghramuvāsa brāhmaṇaḥ svayam //
madhuparkādikaṃ sarvaṃ jagrāha prītipūrvakam

papraccha kuśalaṃ śailo brāhmaṇaṃ ko bhavāniti //
uvāca sarvaṃ viprendro girīndraṃ sādareṇa ca

// brāhmaṇa uvāca //
ghāṭikāṃ vṛttimāśritya bhramāmi dharaṇītale //
manoyāyī sarvagāmī sarvajño'haṃ gurorvarāt

mayā jñātaṃ śaṃkarāya sutāṃ dātuṃ tvamicchasi //
imāṃ padmāsamāṃ divyāmajñātakulaśīline

nirāśrayāyāsaṅgayārūpāya nirguṇāya ca//
śmaśānagāmine sarvabhūtanāthāya yogine

digvāsase'higātrāya vibhūtibhūṣaṇāya ca //
vyālagrāhisvarūpāya kālavyāpādanāya ca

ajñātamṛtyave'jñāyānāthāyābandhave bhave//
taptasvarṇajaṭābhāradhāriṇe nirdhanāya ca

ajñātavayase'tīva vṛddhāya cāvikāriṇe//
sarvāśrayāya bhramiṇe nāgahārāya bhikṣave

nibodha jñānināṃ śreṣṭhaṃ nārāyaṇaṃ kulodbhavam //
sa te pātrānurūpaśca pārvatīdātṛkarmaṇi

mahājanaḥ smeramukhaḥ śrutimātrādbhaviṣyati //
lakṣaśailādhipastvaṃ ca na tasyaiko'sti bāndhavaḥ

bāndhavānmenakāṃ praśnaṃ kuru śīghraṃ prayatnataḥ//
sarvānpṛccha ca yatnena he bandho pārvatīṃ vinā

rogiṇe nauṣadhaṃ śaśvatkupathyaṃ rocate sadā //
ityuktvā brāhmaṇaḥ śīghraṃ snātvā bhuktvā mudā'nvitaḥ

jagāma svālayaṃ śānto vṛndāvanavinodini //
brāhmaṇasya vacaḥ śrutvā menovāca himālayam //
śokena sāśrunayanā hṛdayena vidūyatā

menakovāca //
śṛṇu śailendra madvākyaṃ pariṇāmasukhāvaham

pṛccha śailavarānasmai na dāsyāmi sutāmaham //
tyakṣyāmi sarvānviṣayānbhakṣyāmi viṣameva ca

gale baddhvā'mbikāṃ paśya yāsyāmi ghorakānanam //
gṛhītvā pārvatīṃ menā gatvā kopālayaṃ ruṣā

tyaktvā''hāraṃ rudantī ca cakāra śayanaṃ bhuvi//
etasminnantare tatra vasiṣṭho bhrātṛbhiḥ saha

ājagāma punastaiśca yuktā paścādarundhatī //
praṇamya śailastānsarvānsvarṇasiṃhāsanaṃ dadau

dattvā ṣoḍaśopacārānpūjayāmāsa bhaktitaḥ //
ṛṣayaśca sabhāmadhye sukhamūṣuḥ sukhāsane

jagāmārundhatī tūrṇaṃ yatra menā ca pārvatī//
gatvā dadarśa menāṃ ca śayānāṃ śokamūrcchitām

uvāca madhuraṃ sādhvī sāvadhānāṃ hitaṃ vacaḥ //
arundhatyuvāca //
uttiṣṭha menake sādhvi tvadgṛhe'hamarundhatī

pitṝṇāṃ mānasī kanyā māṃ jānīhi vidhervadhūm //
arundhatyāḥ svaraṃ śrutvā śīghramutthāya menakā //
uvāca śirasā natvā tāṃ padmāmiva tejasā

menakovāca //
aho'dya kimidaṃ puṇyamasmākaṃ puṇyajanmanām

vadhūrjagadvidheḥ patnī vasiṣṭhasya mamālaye //
saṃbhrameṇedamevokte gṛhaṃ te'haṃ ca kiṃkarī //

īśvarī jagatāṃ sraṣṭurāgatā bahupuṇyataḥ //
pādyaṃ dattvā svarṇapīṭhe vāsayāmāsa tāṃ satīm

bhojayāmāsa miṣṭānnaṃ bubhuje kanyayā saha //
śivasya hetornītiṃ ca bodhayāmāsa menakām

arundhatī prasaṅgena saṃbandhayojanāni ca //
atha śailamṛṣīndrāśca nītisāraṃ paraṃ vacaḥ //
bodhayāmāsuḥ saṃbandhayojanāni prasaṅgataḥ

ṛṣaya ūcuḥ //
śailendra śrūyatāṃ vākyamasmākaṃ śubhakārakam

śivāya pārvatīṃ dehi saṃhartuḥ śvaśuro bhava //
ayācitāraṃ deveśaṃ bodhayāśu prayatnataḥ

tava śaṅkāvināśāya brahmasaṃbandhakarmaṇi //
necchako dārasaṃyoge śaṃkaro yogināṃ varaḥ

vidheḥ prārthanayā deva tava kanyāṃ grahīṣyati//
duhituste tapasyānte pratijñānaṃ cakāra saḥ

hetudvayena yogīndro vivāhaṃ ca kariṣyati //
ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā prahasya ca himālayaḥ //
uvāca kiṃcidbhītaśca paraṃ vinayapūrvakam

himālaya uvāca //
śivasya rājasāmagrīṃ na hi paśyāmi kāṃcana //
kiṃcidāśramamaiśvaryaṃ kiṃ vā svajanabāndhavam

na kanyāmatinirliptayogine dātumarhati //
yūyaṃ vidhātuḥ putrāśca satyaṃ vadata niścitam

nānurūpāya putrāya pitā kanyā dadāti cet //
kālāllobhādbhayānmohācchatābdaṃ narakaṃ vrajet

na hi dāsyāmyahaṃ kanyāmicchayā śūlapāṇine //
yadvidhānaṃ bhavedyogyamṛṣayastadvidhīyatām

himālayavacaḥ śrutvā vasiṣṭho vidhinandanaḥ //
vedavedāṅgavijñātā vedoktaṃ vaktumudyataḥ

vasiṣṭha uvāca //
vacanaṃ vividhaṃ śaila laukike vaidike tathā //
sarvaṃ jānāti śāstrajño nirmalajñānacakṣuṣā

asatyamahitaṃ paścātsāmprataṃ śrutisundaram //
subuddhaṃ śatrurvadati na hitaṃ ca kadācana

āpātaprītijanakaṃ pariṇāmasukhāvaham //
dayālurdharmaśīlaśca bodhayatyeva bāndhavam //

śrutimātrātsudhātulyaṃ sarvakāle sukhāvaham //
satyasāraṃ hitakaraṃ vacasāṃ śreṣṭhamīpsitam

evaṃ ca trividhaṃ śaila nītiśāstranirūpitam //
kathyatāṃ triṣu madhye kiṃ vadāmi vākyamīpsitam

bāhyasaṃpadvihīnaśca śaṃkarastridaśeśvaraḥ //
tattvajñānasamudreṣu sannimagnaikamānasaḥ

āpātabhramasaṃpattirvidyucchrīriva nāśinī //
sadānandasyeśvarasya svātmārāmasya kā spṛhā

gṛhī dadāti svasutāṃ rājyasaṃpattiśāline //
kanyāṃ vidveṣiṇe dattvā kanyāghātī bhavetpitā

ko vadecchaṃkaro duḥkhī kubero yasya kiṃkaraḥ//
bhrūbhaṅgalīlayā sṛṣṭiṃ sraṣṭuṃ naṣṭuṃ kṣamo hi yaḥ

nirguṇaḥ paramātmā ca ya īśaḥ prakṛteḥ paraḥ //
sarveśaḥ sa ca nirlipto liptaśca sarvajantuṣu

sa ekaḥ sṛṣṭisaṃhāre sa sarvaḥ sṛṣṭikarmaṇi //
nirākāraśca sākāro vibhuḥ svecchāmayaḥ svayam

ya īśastrividhāṃ mūrtiṃ vidhatte sṛṣṭikarmaṇi //
sṛṣṭisthityantajananīṃ brahmaviṣṇuśivābhidhām

brahmā ca brahmalokastho viṣṇuḥ kṣīrodavāsakṛt //
śivaḥ kailāsavāsī ca sarvāḥ kṛṣṇavibhūtayaḥ

śrīkṛṣṇaśca dvidhābhūto dvibhujaśca caturbhujaḥ //
caturbhujaśca vaikuṇṭhe goloke dvibhujaḥ svayam

tasya devasya teṃ'śāśca brahmaviṣṇumaheśvarāḥ //
keciddevāḥ kalāstasya kalāṃśāścaiva kecana

kṛṣṇaḥ sṛṣṭyunmukhaścāpi prakṛtiṃ tatra nirmame //
nirmāya tāṃ ca tadyonau vīryādhānaṃ cakāra ha

tato ḍimbhaḥ samudbhūtastanmadhye ca mahāvirāṭ //
mahāviṣṇuḥ sa vijñeyo śrīkṛṣṇaṣoḍaśāṃśakaḥ

nābhipadmodbhavo brahmā tasyaiva jalaśāyinaḥ //
bhālodbhavastasya sraṣṭuḥ śaṃkaraścandraśekharaḥ

mahāviṣṇurvāmapārśvātsaṃbhūto viṣṇureva ca //
sarve prākṛtikāḥ śaila brahmaviṣṇuśivādayaḥ

dhatte caturvidhāṃ mūrtiṃ prakṛtiḥ kṛṣṇasaṃbhavā //
aṃśena līlayā sṛṣṭyai kalayā bahudhā tayā

kṛṣṇavāmāṃgasaṃbhūtā rādhā rāseśvarī svayam //
mukhodbhavā svayaṃ vāṇī rāgādhiṣṭhātṛdevatā

vakṣaḥsthalodbhavā lakṣmīḥ sarvasaṃpatsvarūpiṇī //
śivā tejaḥsu devānāmāvirbhāvaṃ cakāra sā

nihatya dānavānsarvāndevebhyaśca śriyaṃ dadau //
prāpya kalpāṃtare janma jaṭhare dakṣayoṣitaḥ

nāmnā satī śivaṃ prāpa dakṣastasmai dadau ca tām //
yogena dehaṃ tatyāja śrutvā sā bhartṛniṃdanam

pitṝṇāṃ mānasī kanyā menakā tava gehinī //
lalābha tasyā jaṭhare janma sā jagadaṃbikā

śivā śivasya patnīyaṃ śaila janmanijanmani //
kalpe kalpe buddhirūpā jñānināṃ jananī parā

/
jatismarā ca sarvajñā siddhidā siddhirūpiṇī //
asyā asthicitābhasma bhaktyā dhatte śivaḥ svayama

dehi tvaṃ svecchayā kanyāṃ dehi bhadra śivāya ca //
athavā sā svayaṃ kāṃtasthānaṃ yāsyati drakṣyati

prāktanādyasya yā kāṃtā sā taṃ prāpnoti vallabham //
prajāpaternibaṃdhaṃ ca na ko'pi khaṃḍituṃ kṣamaḥ

vivāhe notsukaḥ śaṃbhuḥ svātmārāmaśca tattvavit //
tuṣṭuvustaṃ surāḥ sarve tārakākhyena pīḍitāḥ

devānāṃ pīḍanaṃ dṛṣṭvā brahmaṇā prārthito vibhuḥ //
kṛpayā svīcakārāśu kṛpālurdevasaṃsadi

kṛtvā pratijñāṃ yogīṃdro dṛṣṭvā kleśamasaṃkhyakam //
duhituste tapaḥsthānamājagāma dvijātmakaḥ

tāmāśvāsya varaṃ dattvā jagāma nijamaṃdiram //
tacchrutvaivāyayuḥ sarve surāḥ śakrādayo mudā

nārāyaṇaśca bhagavānbrahmā dharmaśca sāṃpratam //
ṛṣayo munayaḥ sarve gaṃdharvā yakṣarākṣasāḥ

tatra sarve mudā yuktaiḥ samālocanakartṛbhiḥ //
prasthāpitā vayaṃ śīghramanṛṇā sā aruṃdhatī

tava prabodhane prītirvarddhate mahatī sadā //
saṃprāptaṃ śubhakāryaṃ ca sarvakālasukhāvaham

śivāṃ śivāya śaileṃdra svecchayā cenna dāsyasi // /
bhavitā vā vivāhaśca bhavitavyabalena ca

āgamiṣyati devo yo nārāyaṇasahāyavān //
ratnasārarathe kṛtvā devānāṃ pravaraṃ varam

yogīṃdrāṇāṃ vareṇyaṃ taṃ jñānināṃ ca gurorgurum //
ādimadhyāṃtarahitamavikāramajaṃ param

varaṃ dadau śivāyai sa śivaśca tapasaḥ sthale //
na hīśvarapratijñātaṃ durlabhaṃ viphalaṃ bhavet

brahmādistaṃbaparyataṃ sarvaṃ naśvaramasthiram //
aho pratijñā durlaṅghyā sādhūnāmavināśinī

eko maheṃdraḥ śailānāṃ pakṣāṃściccheda līlayā //
pavano līlayā meroḥ śṛṃgabhaṃgaṃ cakāra ha //

ke vā śaileṣu yoddhāraḥ suraiḥ saha himālaya //
patiṣyaṃti samudreṣu pavanaiḥ preritāḥ kṣaṇāt

ekārthe yadi śailendra sarvasaṃpadvinaśyati //
sarvānrakṣati taddattvā vinā ca śaraṇāgatam

śaraṇāgatarakṣārthaṃ prāṇāṃśca dātumarhati //
putradāradhanaṃ sarvāniti nītivido viduḥ

dattvā viprāya svasutāmanaraṇyo nṛpeśvara //
brahmaśāpādvimuktaśca rarakṣa sarvasaṃpadam

tamāśu bodhayāmāsurnītiśāstravido janāḥ //
brahmaśāpanimagnaṃ ca brahmaṇyamatikātaram

tvameva śailarājeṃdra sutāṃ dattvā śivāya ca //
rakṣa sarvānbaṃdhuvargānvaśe kuru surānapi

vasiṣṭhasya vacaḥ śrutvā prahasya parvateśvaraḥ //
papraccha nṛpavṛttāṃtaṃ hṛdayena vidūyatā

himālaya uvāca //
kasya vaṃśodbhavo brahmannanaraṇyo nṛpeśvaraḥ //
sutāṃ dattvā sa ca kathamarakṣatsarvasaṃpadam

vasiṣṭha uvāca //
manuvaṃśodbhavo rājā so'naraṇyo nṛpeśvaraḥ //
ciṃrajīvī dharmaśīlo vaiṣṇavo vijiteṃdriyaḥ

svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ brahmaputro'tidhārmikaḥ //
rājyaṃ cakāra dharmeṇa yugānāmekasaptatim

tato jagāma vaikuṇṭhaṃ sahitaḥ śatarūpayā //
saṃprāpya dāsyaṃ sānnidhyaṃ harerdāso babhūva ha

manurbabhūva tatpaścātsvayaṃ svārociṣo mahān //
svārociṣe gate śaila babhūva manuruttamaḥ

uttame nirgate dharmī tāmaso manureva ca //
tato manurbabhūvātra raivato jñānināṃ varaḥ

cākṣuṣaśca tato jñeyaḥ śrāddhadevaśca saptamaḥ //
sāvarṇiraṣṭamo jñeyaḥ śrīsūryatanayo mahān

caitravaṃśodbhavo rājā purā''sītsuratho bhuvi //
navamo dakṣasāvarṇirbrahmasāvarṇiko daśa

ekādaśo manuśreṣṭho dharmasāvarṇirucyate //
tataśca rudrasāvarṇirviṣṇubhakto jitendriyaḥ

tatparo devasāvarṇiriṃdrasāvarṇikastataḥ //
ityevaṃ kathitā baṃdho manavaśca caturdaśa

eteṣu samatīteṣu babhūva brahmaṇo dinam//
indrasāvarṇivṛttātaṃ sarvaṃ matto niśāmaya

manūnāṃ pravaro dharmī śuddhabhakto gadābhṛtaḥ //
cakāra rājyaṃ dharmeṇa yugānāmekasaptatim

rājyaṃ dattvā sureṃdrāya jagāma tapase vanam//
suradreṃsya sutaḥ śrīmāñchrīniketurmahābalaḥ

tasya putro mahāyogī purīṣatarureva ca //
tasya putro'titejasvī gokāmukha iti smṛtaḥ

vṛddhaśravāḥ sutastasya tatputro bhānureva ca //
puṇḍarīkaḥ sutastasya tatputro jihvalastathā //

jihvalasya sutaḥ śṛṅgī tatputro bhīma eva ca //
tatputro'pi yaśaścandro yaśasā ca śaśī jitaḥ

tatkīrtiṃ nirmalāṃ santo gāyanti saṃtataṃ surāḥ //
tasya putro vareṇyaśca purāraṇyaśca tatsutaḥ

tatputro dhārmikaḥ śrīmāndharāraṇyaśca eva ca //
tatputro maṃgalāraṇyastapasvī jñānināṃ varaḥ

aputrako nṛpaśreṣṭhastapase puṣkaraṃ gataḥ //
suciraṃ ca tapastaptvā varaṃ labdhvā maheśvarāt //

saṃprāpya vaiṣṇavaṃ putramanaraṇyaṃ jiteṃdriyam //
dattvā tasmai ca rājyaṃ ca jagāma tapase vanam

anaraṇyo nṛpaśreṣṭhaḥ saptadvīpamahīpatiḥ //
cakāra yajñaśatakaṃ bhṛguṇā ca purodhasā

tucchaṃ matvāśu śakratvaṃ na lebhe naśvaraṃ sudhīḥ //
līlayā ca jitaḥ śakro līlayā ca jito baliḥ

jitāśca dānaveṃdrā vai jvalatā svena tejasā //
babhūvuḥ śataputrāśca rājñastasya himālaya

kanyaikā suṃdarī ramyā padmā padmālayāsamā//
sā kanyā yauvanasthā ca babhūva pitṛmaṃdire

cāraṃ prasthāpayamāsa varāya nṛpatīśvaraḥ //
ekadā pippalādaśca gaṃtuṃ svāśramamutsukaḥ

tapaḥsthāne nirjane ca gandharvaṃ sa dadarśa ha //
strīṣu nirmagnacittaṃ ca śṛṅgārarasasāgare

kāmādatīva mattaṃ ca na jānantaṃ divāniśam//
dṛṣṭvā taṃ muniśārdūlaḥ sakāmaśca babhūva ha

tataḥ subhagnacittaḥ sañcintayandārasaṃgraham //
ekadā puṣpabhadrāyāṃ snātuṃ gacchanmunīśvaraḥ

dadarśa padmāṃ yuvatī padmāmiva manoramām //
keyaṃ kasyeti papraccha samīpasthāñjanānmuniḥ

janā nivedanaṃ cakruḥ padmā'naraṇyakanyakā //
muniḥ snātvā'bhīṣṭadevaṃ saṃpūjya rādhikeśvaram

jagāma kāmī bhikṣārthamanaraṇyasabhājire //
rājā śīghraṃ muniṃ dṛṣṭvā praṇanāma bhayākulaḥ

madhuparkādikaṃ dattvā pūjayāmāsa bhaktitaḥ //
kāmātsarvaṃ gṛhītvā ca yayāce kanyakāṃ muniḥ

maunī babhūva nṛpatiḥ kiṃcinnirvaktumakṣamaḥ //
muniḥ punaryayāce taṃ kanyā dehīti me nṛpa

athavā bhasmasātsarvaṃ kariṣyāmi kṣaṇena ca //
sarve babhūvurācchannā gaṇāśca tejasā muneḥ

ruroda rājā sagaṇo dṛṣṭvā vṛddhaṃ jarāturam //
mahiṣyo ruruduḥ sarvā iti karttavyamakṣamāḥ

mūrcchāṃ prāpa mahārājñī kanyāmātā śucākulā //
paṇḍito nītiśāstrajño bodhayāmāsa bhūmipam

mahiṣīṃ ca nṛpasutānkanyakānītimuttamām //
adya vāpi dinānte vā dātavyā kanyakā nṛpa

parāya viprādanyasmai kasmai vā dātumarhasi //
satpātraṃ brāhmaṇādanyaṃ na paśyāmi jagattraye

sutāṃ dattvā ca munaye rakṣasva sarvasaṃpadam //
rājakanyānimittena sarvasaṃpatpraṇaśyati

sarvaṃ rakṣati tattyaktvā vinā taṃ śaraṇāgatam //
rājā prājñavacaḥ śrutvā vilapya ca muhurmuhuḥ

kanyāṃ sālaṃkṛtāṃ kṛtvā munīndrāya dadau kila //
kāntāṃ gṛhītvā sa munirmuditaḥ svālayaṃ yayau

rājā sarvānparityajya jagāma tapase śucā //
bhartuśca duhituḥ śokātprāṇāṃstatyāja sundarī

putrāḥ pautrāśca bhṛtyāśca mūrcchāṃ prāpurnṛpaṃ vinā //
anaraṇyastapastaptvā cintayanrādhikeśvaram

golokanāthaṃ saṃsevya golokaṃ ca jagāma ha //
babhūva kīrtimānrājā jyeṣṭhaputro nṛpasya ca //
putravatpālayāmāsa prajāḥ sarvā mahītale

iti śrībrahmavaivarte mahāpurāṇe śrīkṛṣṇajanmakhaṇḍe nārāyaṇanāradasaṃvāde rādhākṛṣṇasaṃvāde ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ