બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.41

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
તદા દેવાઃ સમાલોચ્ય જગ્મુસ્તે બ્રહ્મણોઽન્તિકમ્ ॥
સર્વે નિવેદનં ચક્રુર્બ્રહ્માણં જગતાં પતિમ્

દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
તવ સૃષ્ટૌ જગત્સ્રષ્ટા રત્નાધારો હિમાલયઃ ॥
સ ચેત્પ્રાપ્સ્યતિ મોક્ષં ચ રત્નગર્ભા કુતો મહી

સુતાં શૂલભૃતે દત્ત્વા ભક્ત્યા શૈલેશ્વરઃ સ્વયમ્ ॥
નારાયણસ્ય સારૂપ્યં સંપ્રાપ્સ્યતિ ન સંશયઃ

ત્વં તસ્ય નિન્દનં કૃત્વા વિમતિં પ્રતિપાદય ॥
ત્વયા વિના ક્ષમો નાન્યો ગચ્છ શૈલગૃહે પ્રભો

દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા તાનુવાચ વિધિઃ સ્વયમ્ ॥
વચનં નીતિસારં ચ કર્ણપીયૂષમુત્તમમ્

॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
નાહં કર્તું ક્ષમો વત્સાઃ શિવનિન્દાં સુદુષ્કરામ્ ॥
સંપદ્વિનાશરૂપાં ચ વિપદો બીજરૂપિણીમ્

ભૂતેશં પ્રસ્થાપયત સ્વાત્મનિન્દાં કરોતિ સઃ ॥
પરનિન્દા વિનાશાય સ્વનિન્દા યશસે પરમ્

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા તં પ્રણમ્ય સુરાઃ પ્રિયે॥
શીઘ્રં યયુસ્તે કૈલાસં ગત્વા ચ તુષ્ટુવુઃ શિવમ્

સર્વે નિવેદનં ચક્રુઃ શંકરં કરુણાલયમ્ ॥
સ યયૌ શૈલમૂલં ચ તાનાશ્વાસ્ય પ્રહસ્ય ચ

દેવા મુમુદિરે સર્વે શીઘ્રં ગત્વા સ્વમન્દિરમ્ ॥
ઇષ્ટસિદ્ધિર્મુદે શશ્વદસિદ્ધિર્દુઃખવર્ધિની

અથ શૈલઃ સભામધ્યે સમુવાસ મુદાઽન્વિતઃ ॥
બન્ધુવર્ગૈઃ પરિવૃતઃ પાર્વતીસહિતઃ સ્વયમ્

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર વિપ્રરૂપી શિવઃ સ્વયમ્ ॥
સમાજગામ સહસા પ્રસન્નવદનેક્ષણઃ

દણ્ડી છત્રી દીર્ઘવાસા બિભ્રત્તિલકમુત્તમમ્ ॥
કરે સ્ફટિકમાલાં ચ શાલગ્રામં ગલે દધત્

તં ચ દૃષ્ટ્વા સમુત્તસ્થૌ સગણશ્ચ હિમાલયઃ ॥
નનામ દણ્ડવદ્ભૂમૌ ભક્ત્યાઽતિથિમપૂર્વકમ્

નનામ પાર્વતી ભક્ત્યા પ્રાણેશં વિપ્રરૂપિણમ્ ॥
આશિષં યુયુજે વિપ્રઃ સર્વેષાં પ્રીતિપૂર્વકમ્

શૈલદત્તાસને શીઘ્રમુવાસ બ્રાહ્મણઃ સ્વયમ્ ॥
મધુપર્કાદિકં સર્વં જગ્રાહ પ્રીતિપૂર્વકમ્

પપ્રચ્છ કુશલં શૈલો બ્રાહ્મણં કો ભવાનિતિ ॥
ઉવાચ સર્વં વિપ્રેન્દ્રો ગિરીન્દ્રં સાદરેણ ચ

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
ઘાટિકાં વૃત્તિમાશ્રિત્ય ભ્રમામિ ધરણીતલે ॥
મનોયાયી સર્વગામી સર્વજ્ઞોઽહં ગુરોર્વરાત્

મયા જ્ઞાતં શંકરાય સુતાં દાતું ત્વમિચ્છસિ ॥
ઇમાં પદ્માસમાં દિવ્યામજ્ઞાતકુલશીલિને

નિરાશ્રયાયાસઙ્ગયારૂપાય નિર્ગુણાય ચ॥
શ્મશાનગામિને સર્વભૂતનાથાય યોગિને

દિગ્વાસસેઽહિગાત્રાય વિભૂતિભૂષણાય ચ ॥
વ્યાલગ્રાહિસ્વરૂપાય કાલવ્યાપાદનાય ચ

અજ્ઞાતમૃત્યવેઽજ્ઞાયાનાથાયાબન્ધવે ભવે॥
તપ્તસ્વર્ણજટાભારધારિણે નિર્ધનાય ચ

અજ્ઞાતવયસેઽતીવ વૃદ્ધાય ચાવિકારિણે॥
સર્વાશ્રયાય ભ્રમિણે નાગહારાય ભિક્ષવે

નિબોધ જ્ઞાનિનાં શ્રેષ્ઠં નારાયણં કુલોદ્ભવમ્ ॥
સ તે પાત્રાનુરૂપશ્ચ પાર્વતીદાતૃકર્મણિ

મહાજનઃ સ્મેરમુખઃ શ્રુતિમાત્રાદ્ભવિષ્યતિ ॥
લક્ષશૈલાધિપસ્ત્વં ચ ન તસ્યૈકોઽસ્તિ બાન્ધવઃ

બાન્ધવાન્મેનકાં પ્રશ્નં કુરુ શીઘ્રં પ્રયત્નતઃ॥
સર્વાન્પૃચ્છ ચ યત્નેન હે બન્ધો પાર્વતીં વિના

રોગિણે નૌષધં શશ્વત્કુપથ્યં રોચતે સદા ॥
ઇત્યુક્ત્વા બ્રાહ્મણઃ શીઘ્રં સ્નાત્વા ભુક્ત્વા મુદાઽન્વિતઃ

જગામ સ્વાલયં શાન્તો વૃન્દાવનવિનોદિનિ ॥
બ્રાહ્મણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મેનોવાચ હિમાલયમ્ ॥
શોકેન સાશ્રુનયના હૃદયેન વિદૂયતા

મેનકોવાચ ॥
શૃણુ શૈલેન્દ્ર મદ્વાક્યં પરિણામસુખાવહમ્

પૃચ્છ શૈલવરાનસ્મૈ ન દાસ્યામિ સુતામહમ્ ॥
ત્યક્ષ્યામિ સર્વાન્વિષયાન્ભક્ષ્યામિ વિષમેવ ચ

ગલે બદ્ધ્વાઽમ્બિકાં પશ્ય યાસ્યામિ ઘોરકાનનમ્ ॥
ગૃહીત્વા પાર્વતીં મેના ગત્વા કોપાલયં રુષા

ત્યક્ત્વાઽઽહારં રુદન્તી ચ ચકાર શયનં ભુવિ॥
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર વસિષ્ઠો ભ્રાતૃભિઃ સહ

આજગામ પુનસ્તૈશ્ચ યુક્તા પશ્ચાદરુન્ધતી ॥
પ્રણમ્ય શૈલસ્તાન્સર્વાન્સ્વર્ણસિંહાસનં દદૌ

દત્ત્વા ષોડશોપચારાન્પૂજયામાસ ભક્તિતઃ ॥
ઋષયશ્ચ સભામધ્યે સુખમૂષુઃ સુખાસને

જગામારુન્ધતી તૂર્ણં યત્ર મેના ચ પાર્વતી॥
ગત્વા દદર્શ મેનાં ચ શયાનાં શોકમૂર્ચ્છિતામ્

ઉવાચ મધુરં સાધ્વી સાવધાનાં હિતં વચઃ ॥
અરુન્ધત્યુવાચ ॥
ઉત્તિષ્ઠ મેનકે સાધ્વિ ત્વદ્ગૃહેઽહમરુન્ધતી

પિતૄણાં માનસી કન્યા માં જાનીહિ વિધેર્વધૂમ્ ॥
અરુન્ધત્યાઃ સ્વરં શ્રુત્વા શીઘ્રમુત્થાય મેનકા ॥
ઉવાચ શિરસા નત્વા તાં પદ્મામિવ તેજસા

મેનકોવાચ ॥
અહોઽદ્ય કિમિદં પુણ્યમસ્માકં પુણ્યજન્મનામ્

વધૂર્જગદ્વિધેઃ પત્ની વસિષ્ઠસ્ય મમાલયે ॥
સંભ્રમેણેદમેવોક્તે ગૃહં તેઽહં ચ કિંકરી ॥

ઈશ્વરી જગતાં સ્રષ્ટુરાગતા બહુપુણ્યતઃ ॥
પાદ્યં દત્ત્વા સ્વર્ણપીઠે વાસયામાસ તાં સતીમ્

ભોજયામાસ મિષ્ટાન્નં બુભુજે કન્યયા સહ ॥
શિવસ્ય હેતોર્નીતિં ચ બોધયામાસ મેનકામ્

અરુન્ધતી પ્રસઙ્ગેન સંબન્ધયોજનાનિ ચ ॥
અથ શૈલમૃષીન્દ્રાશ્ચ નીતિસારં પરં વચઃ ॥
બોધયામાસુઃ સંબન્ધયોજનાનિ પ્રસઙ્ગતઃ

ઋષય ઊચુઃ ॥
શૈલેન્દ્ર શ્રૂયતાં વાક્યમસ્માકં શુભકારકમ્

શિવાય પાર્વતીં દેહિ સંહર્તુઃ શ્વશુરો ભવ ॥
અયાચિતારં દેવેશં બોધયાશુ પ્રયત્નતઃ

તવ શઙ્કાવિનાશાય બ્રહ્મસંબન્ધકર્મણિ ॥
નેચ્છકો દારસંયોગે શંકરો યોગિનાં વરઃ

વિધેઃ પ્રાર્થનયા દેવ તવ કન્યાં ગ્રહીષ્યતિ॥
દુહિતુસ્તે તપસ્યાન્તે પ્રતિજ્ઞાનં ચકાર સઃ

હેતુદ્વયેન યોગીન્દ્રો વિવાહં ચ કરિષ્યતિ ॥
ઋષીણાં વચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્ય ચ હિમાલયઃ ॥
ઉવાચ કિંચિદ્ભીતશ્ચ પરં વિનયપૂર્વકમ્

હિમાલય ઉવાચ ॥
શિવસ્ય રાજસામગ્રીં ન હિ પશ્યામિ કાંચન ॥
કિંચિદાશ્રમમૈશ્વર્યં કિં વા સ્વજનબાન્ધવમ્

ન કન્યામતિનિર્લિપ્તયોગિને દાતુમર્હતિ ॥
યૂયં વિધાતુઃ પુત્રાશ્ચ સત્યં વદત નિશ્ચિતમ્

નાનુરૂપાય પુત્રાય પિતા કન્યા દદાતિ ચેત્ ॥
કાલાલ્લોભાદ્ભયાન્મોહાચ્છતાબ્દં નરકં વ્રજેત્

ન હિ દાસ્યામ્યહં કન્યામિચ્છયા શૂલપાણિને ॥
યદ્વિધાનં ભવેદ્યોગ્યમૃષયસ્તદ્વિધીયતામ્

હિમાલયવચઃ શ્રુત્વા વસિષ્ઠો વિધિનન્દનઃ ॥
વેદવેદાઙ્ગવિજ્ઞાતા વેદોક્તં વક્તુમુદ્યતઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥
વચનં વિવિધં શૈલ લૌકિકે વૈદિકે તથા ॥
સર્વં જાનાતિ શાસ્ત્રજ્ઞો નિર્મલજ્ઞાનચક્ષુષા

અસત્યમહિતં પશ્ચાત્સામ્પ્રતં શ્રુતિસુન્દરમ્ ॥
સુબુદ્ધં શત્રુર્વદતિ ન હિતં ચ કદાચન

આપાતપ્રીતિજનકં પરિણામસુખાવહમ્ ॥
દયાલુર્ધર્મશીલશ્ચ બોધયત્યેવ બાન્ધવમ્ ॥

શ્રુતિમાત્રાત્સુધાતુલ્યં સર્વકાલે સુખાવહમ્ ॥
સત્યસારં હિતકરં વચસાં શ્રેષ્ઠમીપ્સિતમ્

એવં ચ ત્રિવિધં શૈલ નીતિશાસ્ત્રનિરૂપિતમ્ ॥
કથ્યતાં ત્રિષુ મધ્યે કિં વદામિ વાક્યમીપ્સિતમ્

બાહ્યસંપદ્વિહીનશ્ચ શંકરસ્ત્રિદશેશ્વરઃ ॥
તત્ત્વજ્ઞાનસમુદ્રેષુ સન્નિમગ્નૈકમાનસઃ

આપાતભ્રમસંપત્તિર્વિદ્યુચ્છ્રીરિવ નાશિની ॥
સદાનન્દસ્યેશ્વરસ્ય સ્વાત્મારામસ્ય કા સ્પૃહા

ગૃહી દદાતિ સ્વસુતાં રાજ્યસંપત્તિશાલિને ॥
કન્યાં વિદ્વેષિણે દત્ત્વા કન્યાઘાતી ભવેત્પિતા

કો વદેચ્છંકરો દુઃખી કુબેરો યસ્ય કિંકરઃ॥
ભ્રૂભઙ્ગલીલયા સૃષ્ટિં સ્રષ્ટું નષ્ટું ક્ષમો હિ યઃ

નિર્ગુણઃ પરમાત્મા ચ ય ઈશઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ॥
સર્વેશઃ સ ચ નિર્લિપ્તો લિપ્તશ્ચ સર્વજન્તુષુ

સ એકઃ સૃષ્ટિસંહારે સ સર્વઃ સૃષ્ટિકર્મણિ ॥
નિરાકારશ્ચ સાકારો વિભુઃ સ્વેચ્છામયઃ સ્વયમ્

ય ઈશસ્ત્રિવિધાં મૂર્તિં વિધત્તે સૃષ્ટિકર્મણિ ॥
સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તજનનીં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાભિધામ્

બ્રહ્મા ચ બ્રહ્મલોકસ્થો વિષ્ણુઃ ક્ષીરોદવાસકૃત્ ॥
શિવઃ કૈલાસવાસી ચ સર્વાઃ કૃષ્ણવિભૂતયઃ

શ્રીકૃષ્ણશ્ચ દ્વિધાભૂતો દ્વિભુજશ્ચ ચતુર્ભુજઃ ॥
ચતુર્ભુજશ્ચ વૈકુણ્ઠે ગોલોકે દ્વિભુજઃ સ્વયમ્

તસ્ય દેવસ્ય તેંઽશાશ્ચ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥
કેચિદ્દેવાઃ કલાસ્તસ્ય કલાંશાશ્ચૈવ કેચન

કૃષ્ણઃ સૃષ્ટ્યુન્મુખશ્ચાપિ પ્રકૃતિં તત્ર નિર્મમે ॥
નિર્માય તાં ચ તદ્યોનૌ વીર્યાધાનં ચકાર હ

તતો ડિમ્ભઃ સમુદ્ભૂતસ્તન્મધ્યે ચ મહાવિરાટ્ ॥
મહાવિષ્ણુઃ સ વિજ્ઞેયો શ્રીકૃષ્ણષોડશાંશકઃ

નાભિપદ્મોદ્ભવો બ્રહ્મા તસ્યૈવ જલશાયિનઃ ॥
ભાલોદ્ભવસ્તસ્ય સ્રષ્ટુઃ શંકરશ્ચન્દ્રશેખરઃ

મહાવિષ્ણુર્વામપાર્શ્વાત્સંભૂતો વિષ્ણુરેવ ચ ॥
સર્વે પ્રાકૃતિકાઃ શૈલ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ

ધત્તે ચતુર્વિધાં મૂર્તિં પ્રકૃતિઃ કૃષ્ણસંભવા ॥
અંશેન લીલયા સૃષ્ટ્યૈ કલયા બહુધા તયા

કૃષ્ણવામાંગસંભૂતા રાધા રાસેશ્વરી સ્વયમ્ ॥
મુખોદ્ભવા સ્વયં વાણી રાગાધિષ્ઠાતૃદેવતા

વક્ષઃસ્થલોદ્ભવા લક્ષ્મીઃ સર્વસંપત્સ્વરૂપિણી ॥
શિવા તેજઃસુ દેવાનામાવિર્ભાવં ચકાર સા

નિહત્ય દાનવાન્સર્વાન્દેવેભ્યશ્ચ શ્રિયં દદૌ ॥
પ્રાપ્ય કલ્પાંતરે જન્મ જઠરે દક્ષયોષિતઃ

નામ્ના સતી શિવં પ્રાપ દક્ષસ્તસ્મૈ દદૌ ચ તામ્ ॥
યોગેન દેહં તત્યાજ શ્રુત્વા સા ભર્તૃનિંદનમ્

પિતૄણાં માનસી કન્યા મેનકા તવ ગેહિની ॥
લલાભ તસ્યા જઠરે જન્મ સા જગદંબિકા

શિવા શિવસ્ય પત્નીયં શૈલ જન્મનિજન્મનિ ॥
કલ્પે કલ્પે બુદ્ધિરૂપા જ્ઞાનિનાં જનની પરા

।
જતિસ્મરા ચ સર્વજ્ઞા સિદ્ધિદા સિદ્ધિરૂપિણી ॥
અસ્યા અસ્થિચિતાભસ્મ ભક્ત્યા ધત્તે શિવઃ સ્વયમ

દેહિ ત્વં સ્વેચ્છયા કન્યાં દેહિ ભદ્ર શિવાય ચ ॥
અથવા સા સ્વયં કાંતસ્થાનં યાસ્યતિ દ્રક્ષ્યતિ

પ્રાક્તનાદ્યસ્ય યા કાંતા સા તં પ્રાપ્નોતિ વલ્લભમ્ ॥
પ્રજાપતેર્નિબંધં ચ ન કોઽપિ ખંડિતું ક્ષમઃ

વિવાહે નોત્સુકઃ શંભુઃ સ્વાત્મારામશ્ચ તત્ત્વવિત્ ॥
તુષ્ટુવુસ્તં સુરાઃ સર્વે તારકાખ્યેન પીડિતાઃ

દેવાનાં પીડનં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મણા પ્રાર્થિતો વિભુઃ ॥
કૃપયા સ્વીચકારાશુ કૃપાલુર્દેવસંસદિ

કૃત્વા પ્રતિજ્ઞાં યોગીંદ્રો દૃષ્ટ્વા ક્લેશમસંખ્યકમ્ ॥
દુહિતુસ્તે તપઃસ્થાનમાજગામ દ્વિજાત્મકઃ

તામાશ્વાસ્ય વરં દત્ત્વા જગામ નિજમંદિરમ્ ॥
તચ્છ્રુત્વૈવાયયુઃ સર્વે સુરાઃ શક્રાદયો મુદા

નારાયણશ્ચ ભગવાન્બ્રહ્મા ધર્મશ્ચ સાંપ્રતમ્ ॥
ઋષયો મુનયઃ સર્વે ગંધર્વા યક્ષરાક્ષસાઃ

તત્ર સર્વે મુદા યુક્તૈઃ સમાલોચનકર્તૃભિઃ ॥
પ્રસ્થાપિતા વયં શીઘ્રમનૃણા સા અરુંધતી

તવ પ્રબોધને પ્રીતિર્વર્દ્ધતે મહતી સદા ॥
સંપ્રાપ્તં શુભકાર્યં ચ સર્વકાલસુખાવહમ્

શિવાં શિવાય શૈલેંદ્ર સ્વેચ્છયા ચેન્ન દાસ્યસિ ॥ ।
ભવિતા વા વિવાહશ્ચ ભવિતવ્યબલેન ચ

આગમિષ્યતિ દેવો યો નારાયણસહાયવાન્ ॥
રત્નસારરથે કૃત્વા દેવાનાં પ્રવરં વરમ્

યોગીંદ્રાણાં વરેણ્યં તં જ્ઞાનિનાં ચ ગુરોર્ગુરુમ્ ॥
આદિમધ્યાંતરહિતમવિકારમજં પરમ્

વરં દદૌ શિવાયૈ સ શિવશ્ચ તપસઃ સ્થલે ॥
ન હીશ્વરપ્રતિજ્ઞાતં દુર્લભં વિફલં ભવેત્

બ્રહ્માદિસ્તંબપર્યતં સર્વં નશ્વરમસ્થિરમ્ ॥
અહો પ્રતિજ્ઞા દુર્લઙ્ઘ્યા સાધૂનામવિનાશિની

એકો મહેંદ્રઃ શૈલાનાં પક્ષાંશ્ચિચ્છેદ લીલયા ॥
પવનો લીલયા મેરોઃ શૃંગભંગં ચકાર હ ॥

કે વા શૈલેષુ યોદ્ધારઃ સુરૈઃ સહ હિમાલય ॥
પતિષ્યંતિ સમુદ્રેષુ પવનૈઃ પ્રેરિતાઃ ક્ષણાત્

એકાર્થે યદિ શૈલેન્દ્ર સર્વસંપદ્વિનશ્યતિ ॥
સર્વાન્રક્ષતિ તદ્દત્ત્વા વિના ચ શરણાગતમ્

શરણાગતરક્ષાર્થં પ્રાણાંશ્ચ દાતુમર્હતિ ॥
પુત્રદારધનં સર્વાનિતિ નીતિવિદો વિદુઃ

દત્ત્વા વિપ્રાય સ્વસુતામનરણ્યો નૃપેશ્વર ॥
બ્રહ્મશાપાદ્વિમુક્તશ્ચ રરક્ષ સર્વસંપદમ્

તમાશુ બોધયામાસુર્નીતિશાસ્ત્રવિદો જનાઃ ॥
બ્રહ્મશાપનિમગ્નં ચ બ્રહ્મણ્યમતિકાતરમ્

ત્વમેવ શૈલરાજેંદ્ર સુતાં દત્ત્વા શિવાય ચ ॥
રક્ષ સર્વાન્બંધુવર્ગાન્વશે કુરુ સુરાનપિ

વસિષ્ઠસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય પર્વતેશ્વરઃ ॥
પપ્રચ્છ નૃપવૃત્તાંતં હૃદયેન વિદૂયતા

હિમાલય ઉવાચ ॥
કસ્ય વંશોદ્ભવો બ્રહ્મન્નનરણ્યો નૃપેશ્વરઃ ॥
સુતાં દત્ત્વા સ ચ કથમરક્ષત્સર્વસંપદમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥
મનુવંશોદ્ભવો રાજા સોઽનરણ્યો નૃપેશ્વરઃ ॥
ચિંરજીવી ધર્મશીલો વૈષ્ણવો વિજિતેંદ્રિયઃ

સ્વાયંભુવો મનુઃ પૂર્વં બ્રહ્મપુત્રોઽતિધાર્મિકઃ ॥
રાજ્યં ચકાર ધર્મેણ યુગાનામેકસપ્તતિમ્

તતો જગામ વૈકુણ્ઠં સહિતઃ શતરૂપયા ॥
સંપ્રાપ્ય દાસ્યં સાન્નિધ્યં હરેર્દાસો બભૂવ હ

મનુર્બભૂવ તત્પશ્ચાત્સ્વયં સ્વારોચિષો મહાન્ ॥
સ્વારોચિષે ગતે શૈલ બભૂવ મનુરુત્તમઃ

ઉત્તમે નિર્ગતે ધર્મી તામસો મનુરેવ ચ ॥
તતો મનુર્બભૂવાત્ર રૈવતો જ્ઞાનિનાં વરઃ

ચાક્ષુષશ્ચ તતો જ્ઞેયઃ શ્રાદ્ધદેવશ્ચ સપ્તમઃ ॥
સાવર્ણિરષ્ટમો જ્ઞેયઃ શ્રીસૂર્યતનયો મહાન્

ચૈત્રવંશોદ્ભવો રાજા પુરાઽઽસીત્સુરથો ભુવિ ॥
નવમો દક્ષસાવર્ણિર્બ્રહ્મસાવર્ણિકો દશ

એકાદશો મનુશ્રેષ્ઠો ધર્મસાવર્ણિરુચ્યતે ॥
તતશ્ચ રુદ્રસાવર્ણિર્વિષ્ણુભક્તો જિતેન્દ્રિયઃ

તત્પરો દેવસાવર્ણિરિંદ્રસાવર્ણિકસ્તતઃ ॥
ઇત્યેવં કથિતા બંધો મનવશ્ચ ચતુર્દશ

એતેષુ સમતીતેષુ બભૂવ બ્રહ્મણો દિનમ્॥
ઇન્દ્રસાવર્ણિવૃત્તાતં સર્વં મત્તો નિશામય

મનૂનાં પ્રવરો ધર્મી શુદ્ધભક્તો ગદાભૃતઃ ॥
ચકાર રાજ્યં ધર્મેણ યુગાનામેકસપ્તતિમ્

રાજ્યં દત્ત્વા સુરેંદ્રાય જગામ તપસે વનમ્॥
સુરદ્રેંસ્ય સુતઃ શ્રીમાઞ્છ્રીનિકેતુર્મહાબલઃ

તસ્ય પુત્રો મહાયોગી પુરીષતરુરેવ ચ ॥
તસ્ય પુત્રોઽતિતેજસ્વી ગોકામુખ ઇતિ સ્મૃતઃ

વૃદ્ધશ્રવાઃ સુતસ્તસ્ય તત્પુત્રો ભાનુરેવ ચ ॥
પુણ્ડરીકઃ સુતસ્તસ્ય તત્પુત્રો જિહ્વલસ્તથા ॥

જિહ્વલસ્ય સુતઃ શૃઙ્ગી તત્પુત્રો ભીમ એવ ચ ॥
તત્પુત્રોઽપિ યશશ્ચન્દ્રો યશસા ચ શશી જિતઃ

તત્કીર્તિં નિર્મલાં સન્તો ગાયન્તિ સંતતં સુરાઃ ॥
તસ્ય પુત્રો વરેણ્યશ્ચ પુરારણ્યશ્ચ તત્સુતઃ

તત્પુત્રો ધાર્મિકઃ શ્રીમાન્ધરારણ્યશ્ચ એવ ચ ॥
તત્પુત્રો મંગલારણ્યસ્તપસ્વી જ્ઞાનિનાં વરઃ

અપુત્રકો નૃપશ્રેષ્ઠસ્તપસે પુષ્કરં ગતઃ ॥
સુચિરં ચ તપસ્તપ્ત્વા વરં લબ્ધ્વા મહેશ્વરાત્ ॥

સંપ્રાપ્ય વૈષ્ણવં પુત્રમનરણ્યં જિતેંદ્રિયમ્ ॥
દત્ત્વા તસ્મૈ ચ રાજ્યં ચ જગામ તપસે વનમ્

અનરણ્યો નૃપશ્રેષ્ઠઃ સપ્તદ્વીપમહીપતિઃ ॥
ચકાર યજ્ઞશતકં ભૃગુણા ચ પુરોધસા

તુચ્છં મત્વાશુ શક્રત્વં ન લેભે નશ્વરં સુધીઃ ॥
લીલયા ચ જિતઃ શક્રો લીલયા ચ જિતો બલિઃ

જિતાશ્ચ દાનવેંદ્રા વૈ જ્વલતા સ્વેન તેજસા ॥
બભૂવુઃ શતપુત્રાશ્ચ રાજ્ઞસ્તસ્ય હિમાલય

કન્યૈકા સુંદરી રમ્યા પદ્મા પદ્માલયાસમા॥
સા કન્યા યૌવનસ્થા ચ બભૂવ પિતૃમંદિરે

ચારં પ્રસ્થાપયમાસ વરાય નૃપતીશ્વરઃ ॥
એકદા પિપ્પલાદશ્ચ ગંતું સ્વાશ્રમમુત્સુકઃ

તપઃસ્થાને નિર્જને ચ ગન્ધર્વં સ દદર્શ હ ॥
સ્ત્રીષુ નિર્મગ્નચિત્તં ચ શૃઙ્ગારરસસાગરે

કામાદતીવ મત્તં ચ ન જાનન્તં દિવાનિશમ્॥
દૃષ્ટ્વા તં મુનિશાર્દૂલઃ સકામશ્ચ બભૂવ હ

તતઃ સુભગ્નચિત્તઃ સઞ્ચિન્તયન્દારસંગ્રહમ્ ॥
એકદા પુષ્પભદ્રાયાં સ્નાતું ગચ્છન્મુનીશ્વરઃ

દદર્શ પદ્માં યુવતી પદ્મામિવ મનોરમામ્ ॥
કેયં કસ્યેતિ પપ્રચ્છ સમીપસ્થાઞ્જનાન્મુનિઃ

જના નિવેદનં ચક્રુઃ પદ્માઽનરણ્યકન્યકા ॥
મુનિઃ સ્નાત્વાઽભીષ્ટદેવં સંપૂજ્ય રાધિકેશ્વરમ્

જગામ કામી ભિક્ષાર્થમનરણ્યસભાજિરે ॥
રાજા શીઘ્રં મુનિં દૃષ્ટ્વા પ્રણનામ ભયાકુલઃ

મધુપર્કાદિકં દત્ત્વા પૂજયામાસ ભક્તિતઃ ॥
કામાત્સર્વં ગૃહીત્વા ચ યયાચે કન્યકાં મુનિઃ

મૌની બભૂવ નૃપતિઃ કિંચિન્નિર્વક્તુમક્ષમઃ ॥
મુનિઃ પુનર્યયાચે તં કન્યા દેહીતિ મે નૃપ

અથવા ભસ્મસાત્સર્વં કરિષ્યામિ ક્ષણેન ચ ॥
સર્વે બભૂવુરાચ્છન્ના ગણાશ્ચ તેજસા મુનેઃ

રુરોદ રાજા સગણો દૃષ્ટ્વા વૃદ્ધં જરાતુરમ્ ॥
મહિષ્યો રુરુદુઃ સર્વા ઇતિ કર્ત્તવ્યમક્ષમાઃ

મૂર્ચ્છાં પ્રાપ મહારાજ્ઞી કન્યામાતા શુચાકુલા ॥
પણ્ડિતો નીતિશાસ્ત્રજ્ઞો બોધયામાસ ભૂમિપમ્

મહિષીં ચ નૃપસુતાન્કન્યકાનીતિમુત્તમામ્ ॥
અદ્ય વાપિ દિનાન્તે વા દાતવ્યા કન્યકા નૃપ

પરાય વિપ્રાદન્યસ્મૈ કસ્મૈ વા દાતુમર્હસિ ॥
સત્પાત્રં બ્રાહ્મણાદન્યં ન પશ્યામિ જગત્ત્રયે

સુતાં દત્ત્વા ચ મુનયે રક્ષસ્વ સર્વસંપદમ્ ॥
રાજકન્યાનિમિત્તેન સર્વસંપત્પ્રણશ્યતિ

સર્વં રક્ષતિ તત્ત્યક્ત્વા વિના તં શરણાગતમ્ ॥
રાજા પ્રાજ્ઞવચઃ શ્રુત્વા વિલપ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ

કન્યાં સાલંકૃતાં કૃત્વા મુનીન્દ્રાય દદૌ કિલ ॥
કાન્તાં ગૃહીત્વા સ મુનિર્મુદિતઃ સ્વાલયં યયૌ

રાજા સર્વાન્પરિત્યજ્ય જગામ તપસે શુચા ॥
ભર્તુશ્ચ દુહિતુઃ શોકાત્પ્રાણાંસ્તત્યાજ સુન્દરી

પુત્રાઃ પૌત્રાશ્ચ ભૃત્યાશ્ચ મૂર્ચ્છાં પ્રાપુર્નૃપં વિના ॥
અનરણ્યસ્તપસ્તપ્ત્વા ચિન્તયન્રાધિકેશ્વરમ્

ગોલોકનાથં સંસેવ્ય ગોલોકં ચ જગામ હ ॥
બભૂવ કીર્તિમાન્રાજા જ્યેષ્ઠપુત્રો નૃપસ્ય ચ ॥
પુત્રવત્પાલયામાસ પ્રજાઃ સર્વા મહીતલે

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડે નારાયણનારદસંવાદે રાધાકૃષ્ણસંવાદે એકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ