Brahmavaivarta Purana · Chapter 4.36

// śrīrādhikovāca // //
etena niyamenaiva brahmā tatyāja mohinīm //
kathaṃ sa kulaṭāśāpādapūjyaḥ saṃbabhūva ha

kathaṃ tasya darpabhaṅgaṃ cakāra kamalāpatiḥ //
kathayasva sarvabījaṃ sarveṣāmīśvaraḥ svayam

//
// śrīnārāyaṇa uvāca // //
rāseśvarīvacaḥ śrutvā prahasya rasikeśvaraḥ //
nigūḍhamitihāsaṃ ca tāṃ vaktumupacakrame

//
// śrīkṛṣṇa uvāca // //
brahmā ciraṃ tapastaptvā matto labdhvā varaṃ varam //
sṛṣṭiṃ nānāvidhāṃ kṛtvā vidhātā sa babhūva ha

tapasāṃ phaladātā ca sarveṣāṃ śāstikṛtprabhuḥ //
ātmānamīśvaraṃ jñātvā mahāgarvo babhūva ha

brahmāṇḍeṣu ca sarveṣu garvaparyantamunnatiḥ //
iti matvā brahmaṇaśca darpabhaṅgaḥ kṛto mayā

yeṣāṃ yeṣāṃ bhaveddarpo brahmāṇḍeṣu parātparaḥ //
vijñāya sarvaṃ sarvātmā teṣāṃ śāstā'hameva ca

prathame brahmaṇo garvo mayā cūrṇīkṛtaḥ śrutaḥ //
śaṅkarasya ca pārvatyāścandrasya ca ravestathā

vahnerdurvāsasaścaiva tathā dhanvantareḥ priye//
krameṇa darpabhaṅgaṃ ca kathayāmi niśāmaya

kṣudrāṇāṃ mahatāṃ caiva yeṣāṃ garvo bhavetpriye //
evaṃvidhamahaṃ teṣāṃ cūrṇībhūtaṃ karomi ca

// śrīnārāyaṇa uvāca // //
śrīkṛṣṇasya vacaḥ śrutvā śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukā //
papraccha rādhā yatnena saṃtrastā bhayavihvalā

// śrīrādhikovāca // //
kasya kena prabhāveṇa mahādarpo babhūva ha //
tvayā kena prabhāveṇa tasya bhaṅgaḥ kṛtaḥ purā

kathayasva prāṇanātha sarveṣāṃ darpabhañjana //
darpado bhayadaḥ prāṇadānaikakāraṇeśvara

// śrīkṛṣṇa uvāca // //
yena bhūtaṃ garvacūrṇaṃ śrutaṃ trijagatāṃ vidheḥ //
anyeṣāṃ śrūyatāṃ rādhe vyāsena kathayāmi te

svayaṃ śivo madaṃśaśca saṃhartā jagatāṃ ca yaḥ //
tejasā matsamaḥ pūrṇo jñānena ca guṇena ca

dhyāyanti yogino yaṃ sa yogīndrāṇāṃ gurorguruḥ //
jñānānandasvarūpo'yaṃ tasyākhyānaṃ śṛṇu priye

yugaṣaṣṭisahasrāṇi tapastaptvā divāniśam //
bhūtvā ca matkalāpūrṇo babhūva matsamo vibhuḥ

tapasā tejasā śaśvattejorāśirbabhūva ha //
sūryakoṭiprabhāvaśca bhaktānāṃ kalpapādapaḥ

dhyāyaṃdhyāyaṃ ca yogīndrāstattejo bahukālataḥ //
tadantare ca paśyanti svarūpamatisundaram

śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ pañcavaktraṃ trilocanam //
triśūlapaṭṭiśakaraṃ vyāghracarmāmbaraṃ varam

japantaṃ svātmanā''tmānaṃ śvetābjabījamālayā //
īṣaddhāsyaprasannāsyaṃ candracūḍaṃ parātparam

svarṇākāraṃ jaṭābhāraṃ dadhataṃ śirasā mudā//
śāntaṃ kāntaṃ trijagatāṃ bhaktānu'grahakātaram

atha svamīśvaraṃ matvā pradātā sarvasaṃpadām//
dadāti sarvaṃ sarvebhyo vāñchitaṃ kalpapādapaḥ

yo yaṃ vāñchati taṃ tasmai varaṃ dattvā vareśvaraḥ //
babhūva garvasaṃyuktaḥ svātmārāmaḥ svalīlayā

ekadā ca vṛko daityastapastepe śivasya ca //
kedāre ca kaṭhoreṇa varṣamekaṃ divāniśam

nityaṃ yāti tatsamīpaṃ kṛpayā ca kṛpānidhiḥ //
varaṃ dātuṃ yathā'bhīṣṭaṃ na jagrāhāsuro varam

varṣānte śaṅkaraḥ śaśvattasthau tatpurataḥ svayam //
varado bhaktipāśena kṣaṇaṃ gantuṃ na sa kṣamaḥ

sarvaiśvaryaṃ sarvasiddhiṃ bhuktiṃ muktiṃ haraḥ padam //
daityaḥ kiṃcinna gṛhṇāti paritaḥ śūlapāṇinaḥ

dhyāyamānaṃ tatpadābjaṃ dṛṣṭvā trasto maheśvaraḥ //
ayācitāraṃ niśceṣṭaṃ ruroda premavihvalaḥ

atīva rodanāttasya dhyānabhaṅgo babhūva ha //
dadarśa purataḥ sākṣāddātāraṃ sarvasaṃpadām

yanmāyayā varaṃ vavre daityendro bhaktipūrvakam //
hastaṃ dadhe ca yanmūrdhni sa bhasma bhaviteti ca

omityuktvā prayāntaṃ taṃ dudrāva daityapuṃgavaḥ//
mṛtyuñjayo mṛtyubhayāddudrāva trāsavihvalaḥ

papāta ḍamarustasya vyāghracarma manoharam //
digambaro daśadiśo bheje dānavabhītaye

na hanti taṃ ca kṛpayā bhaktaṃ ca bhaktavatsalaḥ //
duṣṭānusāraṃ sādhuśca na karoti kadācana

sādhavo ghnanti ghnantaṃ ca bhṛtyaṃ putraṃ priyāṃ vinā //
prabodhituṃ na śaktaśca svātmānaṃ kṛpayā samam

śivaḥ svamṛtyuṃ matvā ca bhītaśca nirahaṃkṛtaḥ //
smāraṃsmāraṃ ca māṃ bhadre māmeva śaraṇaṃ yayau

dṛṣṭvā svāśramamāyāntaṃ śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukam //
he hare rakṣa rakṣeti japantaṃ bhayavihvalam

saṃsthāpya tatsamīpe ca sa daityo bodhito mayā //
pṛṣṭaśca sarvavṛttāntamuvāca māṃ krameṇa ca

tadā mamājñayā tūrṇaṃ vañcito māyayā'suraḥ //
dattvā svamūrdhni hastaṃ ca sadyo bhasma babhūva ha

tadā siddhāḥ surendrāśca munīndrā manavo mudā //
tuṣṭuvurmāṃ subhaktyā ca lajjayā lajjitaḥ śivaḥ

babhūva cūrṇastadgarvo jagāma bodhito mayā //
varaṃ dadāti varadastato bodhyo hyahaṃ śivaḥ

atha garvānvito rudro hantuṃ tripuramulbaṇam //
matvā manasi saṃhartā sarveṣāṃ jagatāmiti

ko'yaṃ pataṅgavaddaitya iti matvā yayau raṇam //
vihāya śūlaṃ maddattaṃ madīyakavacaṃ param

ciraṃ babhūva samaraṃ varṣamekaṃ divāniśam //
na ko'pi jetuṃ kaṃ śakto dvau samau samare tadā

pṛthivyāṃ caraṇaṃ kṛtvā daityendro māyayā priye //
atyūrdhvaṃ ca samuttasthau pañcāśatkoṭiyojanam

uttasthau śaṃkarastūrṇaṃ hantuṃ daityaṃ jagatprabhuḥ //
babhūva tatra yuddhaṃ ca māsamekaṃ nirāśraye //

astrāṇi cāpaṃ ciccheda śaṅkarasyāsuro balī //
rathaṃ babhañja daityendraścāpamastrāṇi śaṅkarāt

jaghāna muṣṭinā rudro dānavendraṃ prakopataḥ //
vajramuṣṭiprahāreṇa sadyo mūrcchāmavāpa saḥ

kṣaṇena cetanāṃ prāpya kopāddānavapuṃgavaḥ //
śivaṃ śayānamuttolya pātayāmāsa bhūtale

sarathe pātite rudre devā devarṣayo bhiyā //
tuṣṭuvurmāṃ paritrāhi kṛṣṇetyuktvā punaḥpunaḥ

haraḥ sasmāra māmeva nirbhayo bhayakāraṇam //
tuṣṭāva bhaktyā stotreṇa mayā dattena saṃkaṭe

tadā'haṃ kalayā śīghraṃ vṛṣarūpaṃ vidhāya ca //
śayānaṃ śaṃkaraṃ dhṛtvā viṣāṇābhyāmurukramam

dadau tasmai svakavacaṃ svaśūlamarimardanam //
prāpya taddānavasthānamatyūrdhvaṃ ca nirāśrayam

mayā dattena śūlena jaghāna tripuraṃ haraḥ //
māmeva darpahantāraṃ tuṣṭāva vrīḍitaḥ punaḥ

sadyaḥ papāta daityendraścūrṇībhūtaśca bhūtale //
devatā munayaḥ sarve tuṣṭuvuḥ śaṅkaraṃ mudā

tatyāja śaṅakaro darpaṃ vighnabījaṃ tato vibhuḥ //
jñānānandasvarūpaśca nirliptaḥ sarvakarmasu

tato'haṃ vṛṣarūpeṇa vahāmi tena taṃ priyam //
mama priyatamo nāsti trailokyeṣu śivātparaḥ

manaḥsvarūpo brahmā me jñānarūpo maheśvaraḥ //
buddhirbhagavatī durgā mūlaprakṛtirīśvarī

nidrādayaḥ śaktayo yāstāḥ sarvāḥ prakṛteḥ kalāḥ //
vāgadhiṣṭhātṛdevī yā sā svayaṃ ca sarasvatī

mama kalyāṇādhidevo harṣarūpo gaṇeśvaraḥ //
paramārthaḥ svayaṃ dharmo mama bhakto hutāśanaḥ

sarvaiśvaryādhidevī me sarvagolokavāsinaḥ //
prāṇādhiṣṭhātṛdevī tvaṃ sadā prāṇāghikā mama

gopāṅganāstava kalā ata eva mama priyāḥ //
mallomakūpajā gopāḥ sarve golokavāsinaḥ

tejaḥsvarūpaḥ sūryaśca prāṇā me vāyavaḥ smṛtāḥ //
jalādhidevo varuṇaḥ pṛthivī me malodbhavā

mama śūnyo mahākāśo madano mānasodbhavaḥ //
indrādayaḥ surāḥ sarve matkalāṃśāṃśasaṃbhavāḥ

etāni sṛṣṭibījāni mahadādīni caiva hi //
sarveṣāṃ bījarūpo'haṃ svayamātmā nirāśrayaḥ

jīvo me pratibimbaśca karmabhogādhikārakaḥ //
ahaṃ sākṣī nirīhaśca na bhogī sarvakarmasu

bhaktadhyānārthadeho'yaṃ mama svecchāmayasya ca //
prakṛtiḥ puruṣo'haṃ ca eka eva parātparaḥ

ityevaṃ kathitaṃ rādhe śivadarpavimocanam //
sṛṣṭibījaṃ ca śṛṇu me pārvatīdarpamocanam

śrīnārāyaṇa uvāca //
ityuktavantaṃ śrīkṛṣṇaṃ paramātmānamīśvaram //
papraccha rādhikā devī nigūḍhamabhivāñchitam

śrīrādhikovāca //
bhagavansarvatattvajña sarvabīja sanātana //
vada me vāñchitaṃ praśnaṃ sarvasaṃdehabhañjanam

sarvajñānādhidevaśca śaṃkaraḥ sarvatattvavit //
mṛtyuṃjayaḥ kālakālo bhagavāṃstvatsamo mahān

kathaṃ vibhūtigātraśca pañcavaktrastrilocanaḥ //
digambaro jaṭādhārī nāgasaṃghātabhūṣaṇaḥ

vṛṣeṇāṭati devendro vihāya varavāhanam //
na bibharti kathaṃ ratnasāranirmāṇabhūṣaṇam

vahniśuddhāṃśukaṃ tyaktvā dhatte śārdūlacarmakam //
dhatte dhattūrakusumaṃ pārijātaṃ vihāya ca

nāsti ratnakirīṭecchā jaṭāyāṃ prītiruttamā //
divyalokaṃ parityajya śmaśāneṣu spṛhā vibhoḥ

candanāgurukastūrīsugaṃdhikusumāni ca //
tyaktvā spṛhā bilvapatre bilvakāṣṭhānulepane

etadveditumicchāmi vyāsena kathaya prabho //
śrotuṃ kautūhalaṃ nātha varddhate me manaḥspṛhā

rādhikāvacanaṃ śrutvā prahasya madhusūdanaḥ//
kathāṃ kathitumārebhe kṛtvā rādhāṃ svavakṣasi

śrīkṛṣṇa uvāca //
yugaṣaṣṭisahasrāṇi tapaḥ kṛtvā maheśvaraḥ //
virarāma pūrṇatamo dhyātvā māṃ manasā mudā

etasminnantare māṃ ca dadarśa purataḥ sthitam //
atīva kamanīyāṅgaṃ kiśoraṃ śyāmasundaram// //4.36.८०.//
ahonirvacanīyaṃ ca dṛṣṭvā rūpamanuttamam //
na babhūva vitṛṣṇaśca locanābhyāṃ trilocanaḥ

paśyannimeṣarahita iti matvā svamānase //
bhaktyudrekānmahābhakto ruroda premavihvalaḥ

sahasravadano'nanto bhāgyavāṃśca caturmukhaḥ //
bahubhirlocanairdṛṣṭvā tuṣṭāva bahubhirmukhaiḥ

paśyāmi kiṃ vā kiṃ staumi saṃprāpya nāthamīdṛśam //
āsyaikena locanābhyāṃ caturddhā sa punaḥ punaḥ

sva mānase kurvatīdaṃ śaṃkare ca tapasvini //
tadbabhūva caturvaktraṃ pūrveṇa saha pañcamam

ekaikavaktraṃ śuśubhe locanaiśca tribhistribhiḥ/
babhūva tena tannāma pañcavaktrastrilocanaḥ

stavanādadhikaprītiḥ śivasya darśane mama //
tenādhikāni tasyaivaṃ babhūvurlocanāni ca//

cakṣūṃṣi guṇarūpāṇi tasya brahmasvarūpiṇaḥ //
sattvaṃ rajastama iti tasya hetuṃ niśāmaya

sattvāṃśena dṛśā śaṃbhuḥ paśyanpāti ca sāttvikān //
rājasena rājasikāṃstāmasena ca tāmasān

cakṣuṣastāmasātpaścāllalāṭasthāddharasya ca //
saṃhārakāle saṃharturagnirāvirbhavetkrudhā

koṭitālapramāṇaśca sūryakoṭisamaprabhaḥ //
lelihāno dīrghaśikhastrailokyaṃ dagdhumīśvaraḥ

vibhūtigātraḥ sa vibhuḥ satīsaṃskārabhasmanā //
dhatte tasyā asthimālāṃ premabhāvena bhasma ca

svātmārāmo yadyapīśastathā'pi pūrṇamabdakam //
satīśavaṃ gṛhītvā ca bhrāmaṃbhrāmaṃ ruroda ha

pratyaṅgaṃ cāpi tasyāśca papāta yatra yatra ha //
siddhapīṭhastatra tatra babhūva mantrasiddhikṛt

tadā śavāvaśeṣaṃ ca kṛtvā vakṣasi śaṃkaraḥ //
papāta mūrcchito bhūtvā siddhikṣetre ca rādhike

tadā gatvā maheśaṃ taṃ kṛtvā kroḍe prabodhya ca //
adadāṃ divyatattvaṃ ca tasmai śokaharaṃ param

tadā śivaśca saṃtuṣṭaḥ svaṃ lokaṃ ca jagāma ha //
mūrtyantareṇa kālena tāṃ saṃprāpa priyāṃ satīm

divyasragdhāriyogena necchā nitye pare vibhoḥ //
jaṭāṃ tapasyākālīnāṃ dhatte'dyāpi vivekataḥ

na cecchā keśasaṃskāre svāṅgaveṣeṇa yoginaḥ //
samatā candane paṅke loṣṭe ratne maṇīśvare

garuḍadveṣiṇo nāgāḥ śaṃkaraṃ śaraṇaṃ yayuḥ //
bibharti kṛpayā svāṅge tāneva śaraṇāgatān

vāhanaṃ vṛṣarūpo'hamanyastaṃ voḍhumakṣamaḥ //
tripurasya vadhe pūrvaṃ matkalāṃśasamudbhavaḥ

pārijātādikaṃ puṣpasugandhi candanādikam//
mayi saṃnyasya teṣvevaṃ prītirnāsti kadācana

dhattūre tatsadā prītirbilvapatrānulepane //
gandhahīne sugandhe ca yogīṣṭe vyāghracarmaṇi

divyaloke divyatalpe janatāyāṃ na tanmanaḥ//
śmaśāne'tīvarahasi dhyāyate māmaharniśam

ābrahmastambaparyantaṃ samaṃ ca manyate śivaḥ//
mamānirvacanīye'tra rūpe tanmagnamānasam

brahmaṇaḥ patanenāpi śūlapāṇeḥ kṣaṇo bhavet //
tasyāyuṣaḥ pramāṇaṃ ca nāhaṃ jānāmi kā śrutiḥ

jñānaṃ mṛtyuṃjayaḥ śūlaṃ dhatte mattejasā samam //
vinā mayā na kaścittaṃ śaṃkaraṃ jetumīśvaraḥ

śaṃkaraḥ paramātmā me prāṇebhyo'pi paraḥ śivaḥ//
tryambake manmanaḥ śaśvanna priyo me bhavātparaḥ

brahmāṇḍanikaraṃ channaṃ mayā manmāyayā sadā //
sa kampati haraṃ śaśvanna ca taṃ mohituṃ kṣamaḥ

na saṃvasāmi goloke vaikuṇṭhe tava vakṣasi //
sadā śivasya hṛdaye nibaddhaḥ premapāśataḥ

svarasiddhaṃ sutānena pañcavaktreṇa śaṃkaraḥ //
śaśvadgāyati madgāthāṃ tenāhaṃ tatsamīpataḥ

sraṣṭuṃ śakto hi naṣṭuṃ ca bhrūbhaṅgalīlayā'pi yaḥ//
brahmāṇḍanikaraṃ yogānna yogī śaṃkarātparaḥ

divyajñānena yaḥ sraṣṭuṃ naṣṭuṃ bhrūbhaṅgalīlayā //
mṛtyuṃ kālādikaṃ bhakto na jñānī śaṃkarātparaḥ

mama bhaktiṃ ca dāsyaṃ ca muktiṃ ca sarvasaṃpadaḥ//
sarvasiddhiṃ dātumīśo na dātā śaṃkarātparaḥ

pañcavaktreṇa mannāma yo hi gāyatyaharniśam //
madrūpaṃ dhyāyate śaśvanna bhaktaḥ śaṃkarātparaḥ

ahaṃ sudarśanaṃ śaṃbhustejasā ca vayaṃ samāḥ //
brahmā sraṣṭā ca yogena nāsmābhistejasā samaḥ

ityevaṃ kathitaṃ sarve śaṃkarasya yaśo'malam //
tathā'pyasya darpabhaṅgaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

iti śrībrahmavaivarte mahāpurāṇe śrīkṛṣṇajanmakhaṇḍe nārāyaṇanāradasaṃvāde śrīkṛṣṇakṛtaśaṃkarapraśaṃsā nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ