ब्रह्मवैवर्त पुराण · अध्याय 4.36

॥ श्रीराधिकोवाच ॥ ॥
एतेन नियमेनैव ब्रह्मा तत्याज मोहिनीम् ॥
कथं स कुलटाशापादपूज्यः संबभूव ह

कथं तस्य दर्पभङ्गं चकार कमलापतिः ॥
कथयस्व सर्वबीजं सर्वेषामीश्वरः स्वयम्

॥
॥ श्रीनारायण उवाच ॥ ॥
रासेश्वरीवचः श्रुत्वा प्रहस्य रसिकेश्वरः ॥
निगूढमितिहासं च तां वक्तुमुपचक्रमे

॥
॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ ॥
ब्रह्मा चिरं तपस्तप्त्वा मत्तो लब्ध्वा वरं वरम् ॥
सृष्टिं नानाविधां कृत्वा विधाता स बभूव ह

तपसां फलदाता च सर्वेषां शास्तिकृत्प्रभुः ॥
आत्मानमीश्वरं ज्ञात्वा महागर्वो बभूव ह

ब्रह्माण्डेषु च सर्वेषु गर्वपर्यन्तमुन्नतिः ॥
इति मत्वा ब्रह्मणश्च दर्पभङ्गः कृतो मया

येषां येषां भवेद्दर्पो ब्रह्माण्डेषु परात्परः ॥
विज्ञाय सर्वं सर्वात्मा तेषां शास्ताऽहमेव च

प्रथमे ब्रह्मणो गर्वो मया चूर्णीकृतः श्रुतः ॥
शङ्करस्य च पार्वत्याश्चन्द्रस्य च रवेस्तथा

वह्नेर्दुर्वाससश्चैव तथा धन्वन्तरेः प्रिये॥
क्रमेण दर्पभङ्गं च कथयामि निशामय

क्षुद्राणां महतां चैव येषां गर्वो भवेत्प्रिये ॥
एवंविधमहं तेषां चूर्णीभूतं करोमि च

॥ श्रीनारायण उवाच ॥ ॥
श्रीकृष्णस्य वचः श्रुत्वा शुष्ककण्ठोष्ठतालुका ॥
पप्रच्छ राधा यत्नेन संत्रस्ता भयविह्वला

॥ श्रीराधिकोवाच ॥ ॥
कस्य केन प्रभावेण महादर्पो बभूव ह ॥
त्वया केन प्रभावेण तस्य भङ्गः कृतः पुरा

कथयस्व प्राणनाथ सर्वेषां दर्पभञ्जन ॥
दर्पदो भयदः प्राणदानैककारणेश्वर

॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ ॥
येन भूतं गर्वचूर्णं श्रुतं त्रिजगतां विधेः ॥
अन्येषां श्रूयतां राधे व्यासेन कथयामि ते

स्वयं शिवो मदंशश्च संहर्ता जगतां च यः ॥
तेजसा मत्समः पूर्णो ज्ञानेन च गुणेन च

ध्यायन्ति योगिनो यं स योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः ॥
ज्ञानानन्दस्वरूपोऽयं तस्याख्यानं शृणु प्रिये

युगषष्टिसहस्राणि तपस्तप्त्वा दिवानिशम् ॥
भूत्वा च मत्कलापूर्णो बभूव मत्समो विभुः

तपसा तेजसा शश्वत्तेजोराशिर्बभूव ह ॥
सूर्यकोटिप्रभावश्च भक्तानां कल्पपादपः

ध्यायंध्यायं च योगीन्द्रास्तत्तेजो बहुकालतः ॥
तदन्तरे च पश्यन्ति स्वरूपमतिसुन्दरम्

शुद्धस्फटिकसंकाशं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् ॥
त्रिशूलपट्टिशकरं व्याघ्रचर्माम्बरं वरम्

जपन्तं स्वात्मनाऽऽत्मानं श्वेताब्जबीजमालया ॥
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं चन्द्रचूडं परात्परम्

स्वर्णाकारं जटाभारं दधतं शिरसा मुदा॥
शान्तं कान्तं त्रिजगतां भक्तानुऽग्रहकातरम्

अथ स्वमीश्वरं मत्वा प्रदाता सर्वसंपदाम्॥
ददाति सर्वं सर्वेभ्यो वाञ्छितं कल्पपादपः

यो यं वाञ्छति तं तस्मै वरं दत्त्वा वरेश्वरः ॥
बभूव गर्वसंयुक्तः स्वात्मारामः स्वलीलया

एकदा च वृको दैत्यस्तपस्तेपे शिवस्य च ॥
केदारे च कठोरेण वर्षमेकं दिवानिशम्

नित्यं याति तत्समीपं कृपया च कृपानिधिः ॥
वरं दातुं यथाऽभीष्टं न जग्राहासुरो वरम्

वर्षान्ते शङ्करः शश्वत्तस्थौ तत्पुरतः स्वयम् ॥
वरदो भक्तिपाशेन क्षणं गन्तुं न स क्षमः

सर्वैश्वर्यं सर्वसिद्धिं भुक्तिं मुक्तिं हरः पदम् ॥
दैत्यः किंचिन्न गृह्णाति परितः शूलपाणिनः

ध्यायमानं तत्पदाब्जं दृष्ट्वा त्रस्तो महेश्वरः ॥
अयाचितारं निश्चेष्टं रुरोद प्रेमविह्वलः

अतीव रोदनात्तस्य ध्यानभङ्गो बभूव ह ॥
ददर्श पुरतः साक्षाद्दातारं सर्वसंपदाम्

यन्मायया वरं वव्रे दैत्येन्द्रो भक्तिपूर्वकम् ॥
हस्तं दधे च यन्मूर्ध्नि स भस्म भवितेति च

ओमित्युक्त्वा प्रयान्तं तं दुद्राव दैत्यपुंगवः॥
मृत्युञ्जयो मृत्युभयाद्दुद्राव त्रासविह्वलः

पपात डमरुस्तस्य व्याघ्रचर्म मनोहरम् ॥
दिगम्बरो दशदिशो भेजे दानवभीतये

न हन्ति तं च कृपया भक्तं च भक्तवत्सलः ॥
दुष्टानुसारं साधुश्च न करोति कदाचन

साधवो घ्नन्ति घ्नन्तं च भृत्यं पुत्रं प्रियां विना ॥
प्रबोधितुं न शक्तश्च स्वात्मानं कृपया समम्

शिवः स्वमृत्युं मत्वा च भीतश्च निरहंकृतः ॥
स्मारंस्मारं च मां भद्रे मामेव शरणं ययौ

दृष्ट्वा स्वाश्रममायान्तं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकम् ॥
हे हरे रक्ष रक्षेति जपन्तं भयविह्वलम्

संस्थाप्य तत्समीपे च स दैत्यो बोधितो मया ॥
पृष्टश्च सर्ववृत्तान्तमुवाच मां क्रमेण च

तदा ममाज्ञया तूर्णं वञ्चितो माययाऽसुरः ॥
दत्त्वा स्वमूर्ध्नि हस्तं च सद्यो भस्म बभूव ह

तदा सिद्धाः सुरेन्द्राश्च मुनीन्द्रा मनवो मुदा ॥
तुष्टुवुर्मां सुभक्त्या च लज्जया लज्जितः शिवः

बभूव चूर्णस्तद्गर्वो जगाम बोधितो मया ॥
वरं ददाति वरदस्ततो बोध्यो ह्यहं शिवः

अथ गर्वान्वितो रुद्रो हन्तुं त्रिपुरमुल्बणम् ॥
मत्वा मनसि संहर्ता सर्वेषां जगतामिति

कोऽयं पतङ्गवद्दैत्य इति मत्वा ययौ रणम् ॥
विहाय शूलं मद्दत्तं मदीयकवचं परम्

चिरं बभूव समरं वर्षमेकं दिवानिशम् ॥
न कोऽपि जेतुं कं शक्तो द्वौ समौ समरे तदा

पृथिव्यां चरणं कृत्वा दैत्येन्द्रो मायया प्रिये ॥
अत्यूर्ध्वं च समुत्तस्थौ पञ्चाशत्कोटियोजनम्

उत्तस्थौ शंकरस्तूर्णं हन्तुं दैत्यं जगत्प्रभुः ॥
बभूव तत्र युद्धं च मासमेकं निराश्रये ॥

अस्त्राणि चापं चिच्छेद शङ्करस्यासुरो बली ॥
रथं बभञ्ज दैत्येन्द्रश्चापमस्त्राणि शङ्करात्

जघान मुष्टिना रुद्रो दानवेन्द्रं प्रकोपतः ॥
वज्रमुष्टिप्रहारेण सद्यो मूर्च्छामवाप सः

क्षणेन चेतनां प्राप्य कोपाद्दानवपुंगवः ॥
शिवं शयानमुत्तोल्य पातयामास भूतले

सरथे पातिते रुद्रे देवा देवर्षयो भिया ॥
तुष्टुवुर्मां परित्राहि कृष्णेत्युक्त्वा पुनःपुनः

हरः सस्मार मामेव निर्भयो भयकारणम् ॥
तुष्टाव भक्त्या स्तोत्रेण मया दत्तेन संकटे

तदाऽहं कलया शीघ्रं वृषरूपं विधाय च ॥
शयानं शंकरं धृत्वा विषाणाभ्यामुरुक्रमम्

ददौ तस्मै स्वकवचं स्वशूलमरिमर्दनम् ॥
प्राप्य तद्दानवस्थानमत्यूर्ध्वं च निराश्रयम्

मया दत्तेन शूलेन जघान त्रिपुरं हरः ॥
मामेव दर्पहन्तारं तुष्टाव व्रीडितः पुनः

सद्यः पपात दैत्येन्द्रश्चूर्णीभूतश्च भूतले ॥
देवता मुनयः सर्वे तुष्टुवुः शङ्करं मुदा

तत्याज शङकरो दर्पं विघ्नबीजं ततो विभुः ॥
ज्ञानानन्दस्वरूपश्च निर्लिप्तः सर्वकर्मसु

ततोऽहं वृषरूपेण वहामि तेन तं प्रियम् ॥
मम प्रियतमो नास्ति त्रैलोक्येषु शिवात्परः

मनःस्वरूपो ब्रह्मा मे ज्ञानरूपो महेश्वरः ॥
बुद्धिर्भगवती दुर्गा मूलप्रकृतिरीश्वरी

निद्रादयः शक्तयो यास्ताः सर्वाः प्रकृतेः कलाः ॥
वागधिष्ठातृदेवी या सा स्वयं च सरस्वती

मम कल्याणाधिदेवो हर्षरूपो गणेश्वरः ॥
परमार्थः स्वयं धर्मो मम भक्तो हुताशनः

सर्वैश्वर्याधिदेवी मे सर्वगोलोकवासिनः ॥
प्राणाधिष्ठातृदेवी त्वं सदा प्राणाघिका मम

गोपाङ्गनास्तव कला अत एव मम प्रियाः ॥
मल्लोमकूपजा गोपाः सर्वे गोलोकवासिनः

तेजःस्वरूपः सूर्यश्च प्राणा मे वायवः स्मृताः ॥
जलाधिदेवो वरुणः पृथिवी मे मलोद्भवा

मम शून्यो महाकाशो मदनो मानसोद्भवः ॥
इन्द्रादयः सुराः सर्वे मत्कलांशांशसंभवाः

एतानि सृष्टिबीजानि महदादीनि चैव हि ॥
सर्वेषां बीजरूपोऽहं स्वयमात्मा निराश्रयः

जीवो मे प्रतिबिम्बश्च कर्मभोगाधिकारकः ॥
अहं साक्षी निरीहश्च न भोगी सर्वकर्मसु

भक्तध्यानार्थदेहोऽयं मम स्वेच्छामयस्य च ॥
प्रकृतिः पुरुषोऽहं च एक एव परात्परः

इत्येवं कथितं राधे शिवदर्पविमोचनम् ॥
सृष्टिबीजं च शृणु मे पार्वतीदर्पमोचनम्

श्रीनारायण उवाच ॥
इत्युक्तवन्तं श्रीकृष्णं परमात्मानमीश्वरम् ॥
पप्रच्छ राधिका देवी निगूढमभिवाञ्छितम्

श्रीराधिकोवाच ॥
भगवन्सर्वतत्त्वज्ञ सर्वबीज सनातन ॥
वद मे वाञ्छितं प्रश्नं सर्वसंदेहभञ्जनम्

सर्वज्ञानाधिदेवश्च शंकरः सर्वतत्त्ववित् ॥
मृत्युंजयः कालकालो भगवांस्त्वत्समो महान्

कथं विभूतिगात्रश्च पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः ॥
दिगम्बरो जटाधारी नागसंघातभूषणः

वृषेणाटति देवेन्द्रो विहाय वरवाहनम् ॥
न बिभर्ति कथं रत्नसारनिर्माणभूषणम्

वह्निशुद्धांशुकं त्यक्त्वा धत्ते शार्दूलचर्मकम् ॥
धत्ते धत्तूरकुसुमं पारिजातं विहाय च

नास्ति रत्नकिरीटेच्छा जटायां प्रीतिरुत्तमा ॥
दिव्यलोकं परित्यज्य श्मशानेषु स्पृहा विभोः

चन्दनागुरुकस्तूरीसुगंधिकुसुमानि च ॥
त्यक्त्वा स्पृहा बिल्वपत्रे बिल्वकाष्ठानुलेपने

एतद्वेदितुमिच्छामि व्यासेन कथय प्रभो ॥
श्रोतुं कौतूहलं नाथ वर्द्धते मे मनःस्पृहा

राधिकावचनं श्रुत्वा प्रहस्य मधुसूदनः॥
कथां कथितुमारेभे कृत्वा राधां स्ववक्षसि

श्रीकृष्ण उवाच ॥
युगषष्टिसहस्राणि तपः कृत्वा महेश्वरः ॥
विरराम पूर्णतमो ध्यात्वा मां मनसा मुदा

एतस्मिन्नन्तरे मां च ददर्श पुरतः स्थितम् ॥
अतीव कमनीयाङ्गं किशोरं श्यामसुन्दरम्॥ ॥4.36.८०.॥
अहोनिर्वचनीयं च दृष्ट्वा रूपमनुत्तमम् ॥
न बभूव वितृष्णश्च लोचनाभ्यां त्रिलोचनः

पश्यन्निमेषरहित इति मत्वा स्वमानसे ॥
भक्त्युद्रेकान्महाभक्तो रुरोद प्रेमविह्वलः

सहस्रवदनोऽनन्तो भाग्यवांश्च चतुर्मुखः ॥
बहुभिर्लोचनैर्दृष्ट्वा तुष्टाव बहुभिर्मुखैः

पश्यामि किं वा किं स्तौमि संप्राप्य नाथमीदृशम् ॥
आस्यैकेन लोचनाभ्यां चतुर्द्धा स पुनः पुनः

स्व मानसे कुर्वतीदं शंकरे च तपस्विनि ॥
तद्बभूव चतुर्वक्त्रं पूर्वेण सह पञ्चमम्

एकैकवक्त्रं शुशुभे लोचनैश्च त्रिभिस्त्रिभिः।
बभूव तेन तन्नाम पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः

स्तवनादधिकप्रीतिः शिवस्य दर्शने मम ॥
तेनाधिकानि तस्यैवं बभूवुर्लोचनानि च॥

चक्षूंषि गुणरूपाणि तस्य ब्रह्मस्वरूपिणः ॥
सत्त्वं रजस्तम इति तस्य हेतुं निशामय

सत्त्वांशेन दृशा शंभुः पश्यन्पाति च सात्त्विकान् ॥
राजसेन राजसिकांस्तामसेन च तामसान्

चक्षुषस्तामसात्पश्चाल्ललाटस्थाद्धरस्य च ॥
संहारकाले संहर्तुरग्निराविर्भवेत्क्रुधा

कोटितालप्रमाणश्च सूर्यकोटिसमप्रभः ॥
लेलिहानो दीर्घशिखस्त्रैलोक्यं दग्धुमीश्वरः

विभूतिगात्रः स विभुः सतीसंस्कारभस्मना ॥
धत्ते तस्या अस्थिमालां प्रेमभावेन भस्म च

स्वात्मारामो यद्यपीशस्तथाऽपि पूर्णमब्दकम् ॥
सतीशवं गृहीत्वा च भ्रामंभ्रामं रुरोद ह

प्रत्यङ्गं चापि तस्याश्च पपात यत्र यत्र ह ॥
सिद्धपीठस्तत्र तत्र बभूव मन्त्रसिद्धिकृत्

तदा शवावशेषं च कृत्वा वक्षसि शंकरः ॥
पपात मूर्च्छितो भूत्वा सिद्धिक्षेत्रे च राधिके

तदा गत्वा महेशं तं कृत्वा क्रोडे प्रबोध्य च ॥
अददां दिव्यतत्त्वं च तस्मै शोकहरं परम्

तदा शिवश्च संतुष्टः स्वं लोकं च जगाम ह ॥
मूर्त्यन्तरेण कालेन तां संप्राप प्रियां सतीम्

दिव्यस्रग्धारियोगेन नेच्छा नित्ये परे विभोः ॥
जटां तपस्याकालीनां धत्तेऽद्यापि विवेकतः

न चेच्छा केशसंस्कारे स्वाङ्गवेषेण योगिनः ॥
समता चन्दने पङ्के लोष्टे रत्ने मणीश्वरे

गरुडद्वेषिणो नागाः शंकरं शरणं ययुः ॥
बिभर्ति कृपया स्वाङ्गे तानेव शरणागतान्

वाहनं वृषरूपोऽहमन्यस्तं वोढुमक्षमः ॥
त्रिपुरस्य वधे पूर्वं मत्कलांशसमुद्भवः

पारिजातादिकं पुष्पसुगन्धि चन्दनादिकम्॥
मयि संन्यस्य तेष्वेवं प्रीतिर्नास्ति कदाचन

धत्तूरे तत्सदा प्रीतिर्बिल्वपत्रानुलेपने ॥
गन्धहीने सुगन्धे च योगीष्टे व्याघ्रचर्मणि

दिव्यलोके दिव्यतल्पे जनतायां न तन्मनः॥
श्मशानेऽतीवरहसि ध्यायते मामहर्निशम्

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं समं च मन्यते शिवः॥
ममानिर्वचनीयेऽत्र रूपे तन्मग्नमानसम्

ब्रह्मणः पतनेनापि शूलपाणेः क्षणो भवेत् ॥
तस्यायुषः प्रमाणं च नाहं जानामि का श्रुतिः

ज्ञानं मृत्युंजयः शूलं धत्ते मत्तेजसा समम् ॥
विना मया न कश्चित्तं शंकरं जेतुमीश्वरः

शंकरः परमात्मा मे प्राणेभ्योऽपि परः शिवः॥
त्र्यम्बके मन्मनः शश्वन्न प्रियो मे भवात्परः

ब्रह्माण्डनिकरं छन्नं मया मन्मायया सदा ॥
स कम्पति हरं शश्वन्न च तं मोहितुं क्षमः

न संवसामि गोलोके वैकुण्ठे तव वक्षसि ॥
सदा शिवस्य हृदये निबद्धः प्रेमपाशतः

स्वरसिद्धं सुतानेन पञ्चवक्त्रेण शंकरः ॥
शश्वद्गायति मद्गाथां तेनाहं तत्समीपतः

स्रष्टुं शक्तो हि नष्टुं च भ्रूभङ्गलीलयाऽपि यः॥
ब्रह्माण्डनिकरं योगान्न योगी शंकरात्परः

दिव्यज्ञानेन यः स्रष्टुं नष्टुं भ्रूभङ्गलीलया ॥
मृत्युं कालादिकं भक्तो न ज्ञानी शंकरात्परः

मम भक्तिं च दास्यं च मुक्तिं च सर्वसंपदः॥
सर्वसिद्धिं दातुमीशो न दाता शंकरात्परः

पञ्चवक्त्रेण मन्नाम यो हि गायत्यहर्निशम् ॥
मद्रूपं ध्यायते शश्वन्न भक्तः शंकरात्परः

अहं सुदर्शनं शंभुस्तेजसा च वयं समाः ॥
ब्रह्मा स्रष्टा च योगेन नास्माभिस्तेजसा समः

इत्येवं कथितं सर्वे शंकरस्य यशोऽमलम् ॥
तथाऽप्यस्य दर्पभङ्गं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे श्रीकृष्णकृतशंकरप्रशंसा नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः