Brahmavaivarta Purana · Chapter 2.6

nārāyaṇa uvāca //
sarasvatī sā vaikuṇṭhe svayaṃ nārāyaṇāntike //
gaṅgāśāpena kalayā kalahādbhārate sarit

puṇyadā puṇyajananī puṇyatīrthasvarūpiṇī //
puṇyavadbhirniṣevyā ca sthitiḥ puṇyavatāṃ mune

tapasvināṃ taporūpā tapasyākārarūpiṇī //
kṛtapāpedhmadāhāya jvaladagnisvarūpiṇī

jñāne sarasvatītoye gataṃ yairmānavairbhuvi //
teṣāṃ sthitiśca vaikuṇṭhe suciraṃ harisaṃsadi

bhārate kṛtapāpaśca snātvā tatraiva līlayā //
mucyate sarvapāpebhyo viṣṇuloke vasecciram

caturdaśyāṃ paurṇamāsyāmakṣayāyāṃ dinakṣaye //
grahaṇe ca vyatīpāte'nyasminpuṇyadine'pi ca

anuṣaṅgeṇa yaḥ snāti helayā śraddhayā'pi vā //
sārūpyaṃ labhate nūnaṃ vaikuṇṭhe sa harerapi

sarasvatīmantrakaṃ ca māsamekaṃ tu yo japet //
mahāmūrkhaḥ kavīndraśca sa bhavennātra saṃśayaḥ

nityaṃ sarasvatītoye yaḥ snātvā muṇḍayennaraḥ //
na garbhavāsaṃ kurute punareva sa mānavaḥ

ityevaṃ kathitaṃ kiṃcidbhāratīguṇakīrttanam//
sukhadaṃ mokṣadaṃ sāraṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

sautiruvāca //
nārāyaṇavacaḥ śrutvā nārado munisattamaḥ //
punaḥ papraccha sandehacchedaṃ śaunaka satvaram

nārada uvāca //
kathaṃ sarasvatī devī gaṅgāśāpena bhārate //
kalayā kalahenaiva samabhūtpuṇyadā sarit

śravaṇe śrutisārāṇāṃ varddhate kautukaṃ mama //
kathāmṛtānāṃ no tṛptiḥ kena śreyasi tṛpyate

kathaṃ śaśāpa sā gaṅgā pūjitāṃ tāṃ sarasvatīm //
śāntā sattvasvarūpā ca puṇyadā sarvadā nṛṇām

tejasvinyordvayorvādakāraṇaṃ śrutisundaram //
sudurlabhaṃ purāṇeṣu tanme vyākhyātumarhasi

nārāyaṇa uvāca //
śṛṇu nārada vakṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm //
yasyāḥ smaraṇamātreṇa sarvapāpātpramucyate

lakṣmīssarasvatī gaṅgā tisro bhāryyā harerapi //
premṇā samāstāstiṣṭhanti satataṃ harisannidhau

cakāra saikadā gaṅgā viṣṇormukhanirīkṣaṇam//
sasmitā ca sakāmā ca sakaṭākṣaṃ punaḥ punaḥ

vibhurjahāsa tadvaktraṃ nirīkṣya ca mudā kṣaṇam //
kṣamāṃ cakāra taddṛṣṭvā lakṣmīrnaiva sarasvatī

bodhayāmāsa tāṃ padmā sattvarūpā ca sasmitā //
krodhāviṣṭā ca sā vāṇī na ca śāntā babhūva ha

uvāca gaṅgāṃ bharttāraṃ raktāsyā raktalocanā //
kampitā kopavegena śaśvatprasphuritādharā

sarasvatyuvāca //
sarvatra samatābuddhiḥ sadbhartuḥ kāminīḥ prati //
dharmiṣṭhasya variṣṭhasya viparītā khalasya ca

jñātaṃ saubhāgyamadhikaṃ gaṃgāyāṃ te gadādhara //
kamalāyāṃ ca tattulyaṃ na ca kiṃcinmayi prabho

gaṃgāyāḥ padmayā sārddhaṃ prītiścāpi susammatā //
kṣamāṃ cakāra tenedaṃ viparītaṃ haripriyā

kiṃ jīvanena me'traiva durbhagāyāśca sāmpratam //
niṣphalaṃ jīvanaṃ tasyā yā patyuḥ premavañcitā

tvāṃ sarveśaṃ sattvarūpaṃ ye vadanti manīṣiṇaḥ //
te ca mūrkhā na vedajñā na jānanti matiṃ tava

sarasvatīvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā tāṃ kopasaṃyutām //
manasā tu samālocya sa jagāma bahiḥ sabhām

gate nārāyaṇe gaṃgāmavocannirbhayaṃ ruṣā //
rāgādhiṣṭhātṛ devī sā vākyaṃ śravaṇaduḥsaham

he nirlajje sakāme tvaṃ svāmigarvaṃ karoṣi kim //
adhikaṃ svāmisaubhāgyaṃ vijñāpayitumicchasi

mānahāniṃ kariṣyāmi tavādya harisannidhau //
kiṃ kariṣyati te kānto mama vai kāntavallabhe

ityevamuktvā gaṃgāyā jighṛkṣuṃ keśamudyatām //
vārayāmāsa tāṃ padmā madhyadeśasthitā satī

śaśāpa vāṇī tāṃ padmāṃ mahākopavatī satī //
vṛkṣarūpā saridrūpā bhaviṣyasi na saṃśayaḥ

viparītaṃ yato dṛṣṭvā kiṃcinno vaktumarhasi //
santiṣṭhasi sabhāmadhye yathā vṛkṣo yathā sarit

śāpaṃ śrutvā ca sā devī na śaśāpa cukopa na //
tatraiva duḥkhitā tasthau vāṇīṃ dhṛtvā kareṇa ca

atyuddhatāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā kopaprasphuritānanā //
uvāca gaṃgā tāṃ devīṃ padmāṃ padmavilocanā

gaṃgovāca //
tvamutsṛja mahogrāṃ tāṃ padme kiṃ me kariṣyati //
vāgduṣṭā vāgadhiṣṭhātrī devīyaṃ kalahapriyā

yāvatī yogyatā'syāśca yāvatī śaktireva vā //
tathā karotu vādaṃ ca mayā sārddhaṃ sudurmukhā

svabalaṃ yanmama balaṃ vijñāpayitumarhatu //
jānantu sarve hyubhayoḥ prabhāvaṃ vikramaṃ sati

ityevamuktvā sā devī vāṇyai śāpaṃ dadāviti //
saritsvarūpā bhavatu sā yā tvāmaśapadruṣā

adho martyaṃ sā prayātu santi yatraiva pāpinaḥ //
kalau teṣāṃ ca pāpāṃśaṃ labhiṣyati na saṃśayaḥ

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā tāṃ śaśāpa sarasvatī //
tvameva yāsyasi mahīṃ pāpipāpaṃ labhiṣyasi

etasminnantare tatra bhagavānājagāma ha //
caturbhujaścaturbhiśca pārṣadaiśca caturbhujaiḥ

sarasvatīṃ kare dhṛtvā vāsayāmāsa vakṣasi //
bodhayāmāsa sarvajñaḥ sarvajñānaṃ purātanam

śrutvā rahasyaṃ tāsāṃ ca śāpasya kalahasya ca //
uvāca duḥkhitāstāśca vākyaṃ sāmayikaṃ vibhuḥ

śrībhagavānuvāca //
lakṣmi tvaṃ kalayā gaccha dharmadhvajagṛhaṃ śubhe //
ayonisambhavā bhūmau tasya kanyā bhaviṣyasi

tatraiva daivadoṣeṇa vṛkṣatvaṃ ca labhiṣyasi //
madaṃśasyāsurasyaiva śaṅkhacūḍasya kāminī

bhūtvā paścācca matpatnī bhaviṣyasi na saṃśayaḥ //
trailokyapāvanī nāmnā tulasīti ca bhārate

kalayā ca saridbhūtvā śīghraṃ gaccha varānane //
bhārataṃ bhāratīśāpānnāmnā padmāvatī bhava

gaṅge yāsyasi cāṃśena paścāttvaṃ viśvapāvanī //
bhārataṃ bhāratīśāpātpāpadāhāya dehinām

bhagīrathasya tapasā tena nītā suduṣkarāt //
nāmnā bhāgīrathī pūtā bhaviṣyasi mahītale

madaṃśasya samudrasya jāyā jāye mamājñayā //
mattkalāṃśasya bhūpasya śantanośca sureśvari

gaṅgāśāpena kalayā bhārataṃ gaccha bhārati //
kalahasya phalaṃ bhuṅkṣva sapatnībhyāṃ sahācyute

svayaṃ ca brahmasadanaṃ brahmaṇaḥ kāminī bhava //
gaṅgā yātu śivasthānamatra padmaiva tiṣṭhatu

śāntā c krodharahitā madbhaktā matsvarūpiṇī //
mahāsādhvī mahābhāgā suśīlā dharmacāriṇī

yadaṃśakalayā sarvā dharmiṣṭhāśca pativratāḥ //
śāntarūpā suśīlāśca prativiśveṣu yoṣitaḥ

tisro bhāryyāstrayaḥ śyālāstrayo bhṛtyāśca bāndhavāḥ //
dhruvaṃ vedaviruddhāśca na hyete maṅgalapradāḥ

strī puṃvacca gṛhe yeṣāṃ gṛhiṇāṃ strīvaśaḥ pumān //
niṣphalaṃ janma vai teṣāmaśubhaṃ ca pade pade

mukhaduṣṭā yoniduṣṭā yasya strī kalahapriyā //
araṇyaṃ tena gantavyaṃ mahāraṇyaṃ gṛhādvaram

janānāṃ ca sthalānāṃ ca purāṇāṃ prāptireva ca //
satataṃ sulabhā tatra na teṣāṃ tadgṛhe'pi ca

varamagnau sthitirhiṃsrajantūnāṃ sannidhau sukham //
tato'pi duḥkhaṃ puṃsāṃ ca duṣṭastrīsannidhau dhruvam

vyādhijvālā viṣajvālā varaṃ puṃsāṃ varānane //
duṣṭastrīṇāṃ mukhajvālā maraṇādatiricyate //

puṃsaśca strījitasyeha jīvitaṃ niṣphalaṃ dhruvam //
yadahnā kurute karma na tasya phalabhāgbhavet

sa nindito'tra sarvatra paratra narakaṃ vrajet //
yaśakīrtivihīno yo jīvannapi mṛto hi saḥ

bahvīnāṃ ca sapatnīnāṃ naikatra śreyasī sthitiḥ //
ekabhāryyaḥ sukhī naiva bahubhāryyaḥ kadācana

gaccha gaṃge śivasthānaṃ brahmasthānaṃ sarasvati //
atra tiṣṭhatu maddehe suśīlā kamalālayā

susādhyā yasya patnī ca suśīlā ca pativratā//
iha svargasukhaṃ tasya dharmamokṣau paratra ca

pativratā yasya patnī sa ca muktaḥ śuciḥ sukhī //
jīvanmṛto'śucirduḥkhī duśśīlāpatireva yaḥ

ityuktvā jagatāṃ nātho virarāma ca nārada //
atyuccai rurudurdevyaḥ samāliṅgya parasparam

tāśca sarvāḥ samālocya krameṇocuḥ sadīśvaram //
kampitāḥ sāśrunetrāśca śokena ca bhayena ca

sarasvatyuvāca //
prāyaścittaṃ dehi nātha duṣṭāyāṃ janmaśodhakam //
satsvāminā parityaktāḥ kutra jīvanti kāḥ striyaḥ

dehatyāgaṃ kariṣyāmi dhruvaṃ yogena bhārate //
atyuccato nipatanaṃ prāptumarhati niścitam

gaṃgovāca //
ahaṃ kenāparādhena tvayā tyaktā jagatpate //
dehatyāgaṃ kariṣyāmi nirdoṣāyā vadhaṃ labha

nirdoṣakāminītyāgaṃ kurute yo jano bhave //
sa yāti narakaṃ kalpaṃ kiṃ te sarveśvarasya vā

lakṣmīruvāca //
nātha sattvasvarūpastvaṃ kopaḥ kathamaho tava //
prasādaṃ kuru cāsmabhyaṃ sadīśasya kṣamā varā

bhārataṃ bhāratīśāpādyāsyāmi kalayā yadi //
katikālaṃ sthitistatra kadā drakṣyāmi te padam

dāsyanti pāpinaḥ pāpaṃ mahyaṃ snānāvagāhanāt //
kena tasmādvimuktā'hamāgamiṣyāmi te padam

kalayā tulasīrūpā dharmadhvajasutā satī //
bhūtvā kadā labhiṣyāmi tvatpādāmbujamacyuta

vṛkṣarūpā bhaviṣyāmi tadadhiṣṭhātṛdevatā //
māmuddhariṣyasi kadā tanme brūhi kṛpānidhe

gaṃgā sarasvatīśāpādyadi yāsyati bhāratam //
śāpena muktā pāpācca kadā tvāṃ vā labhiṣyati

gaṃgāśāpena sā vāṇī yadi yāsyati bhāratam //
kadā śāpādvinirmucya labhiṣyati padaṃ tava

tāṃ vāṇīṃ brahmasadanaṃ gaṃgāṃ vā śivamandiram //
gantuṃ vadasi he nātha tatkṣamasva ca te vacaḥ

ityuktvā kamalā kāntapadaṃ dhṛtvā nanāma ca //
sukeśairveṣṭayitvā ca ruroda ca punaḥ punaḥ

uvāca padmanābhastāṃ prabhāṃ kṛtvā svavakṣasi//
īṣaddhāsaḥ prasannāsyo bhaktānugrahakārakaḥ

nārāyaṇa uvāca //
tvadvākyamācariṣyāmi svavākyaṃ ca sureśvari //
samatāṃ ca kariṣyāmi śṛṇu tatkramameva ca

bhāratī yātu kalayā saridrūpā ca bhāratam //
arddhāṃśā brahmasadanaṃ svayaṃ tiṣṭhatu madgṛhe

bhagīrathena nītā sā gaṃgā yāsyati bhāratam //
pūtaṃ kartuṃ tribhuvanaṃ svayaṃ tiṣṭhatu madgṛhe

tatraiva candramauleśca mauliṃ prāpsyati durlabham //
tataḥ svabhāvataḥ pūtā'pyatipūtā bhaviṣyati

kalāṃśāṃśena gaccha tvaṃ bhārate kamalodbhave //
padmāvatī saridrūpā tulasīvṛkṣarūpiṇī

kaleḥ pañcasahasre ca gate varṣe ca mokṣaṇam //
yuṣmākaṃ saritāṃ bhūyo madgṛhe cāgamiṣyatha //

sampadāṃ hetubhūtā ca vipattiḥ sarvadehinām //
vinā vipattirmahimā keṣāṃ padme bhavedbhave

manmantropāsakānāṃ ca satāṃ snānāvagāhanāt //
yuṣmākaṃ mokṣaṇaṃ pāpātpāpisparśanahetukāt

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni santyasaṃkhyāni sundari //
bhaviṣyanti ca pūtāni madbhaktasparśadarśanāt

manmantropāsakā bhaktā bhramante bhārate sati //
pūtaṃ karttuṃ bhārataṃ ca supavitrāṃ vasundharām

madbhaktā yatra tiṣṭhanti pādaṃ prakṣālayanti ca //
tatsthānaṃ ca mahātīrthaṃ supavitraṃ bhaveddhruvam

strīghno goghnaḥ kṛtaghnaśca brahmaghno gurutalpagaḥ //
jīvanmukto bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt

ekādaśīvihīnaśca sandhyāhīno'pi nāstikaḥ //
vṛṣavāho bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt

asijīvī maṣījīvī dhāvakaḥ śūdrayājakaḥ //
vṛṣavāho bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt

viśvāsaghātī mitraghno mithyāsākṣyapradāyakaḥ //
nyāsahārī bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt

ṛṇagrasto vārddhuṣiko jārajaḥ puṃścalīpatiḥ //
pūtaśca puṃścalīputro madbhaktasparśadarśanāt

śūdrāṇāṃ sūpakāraśca devalo grāmayājakaḥ //
adīkṣito bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt

aśvatthaghātakaścaiva madbhaktānāṃ ca nindakaḥ //
aniveditabhojī ca pūto madbhaktadarśanāt

mātaraṃ pitaraṃ bhāryyāṃ bhrātaraṃ tanayaṃ sutām//
guroḥ kulaṃ ca bhaginīṃ vaṃśahīnaṃ ca bāndhavam

śvaśrūṃ ca śvaśuraṃ caiva yo na puṣṇāti nārada //
sa mahāpātakī pūto madbhaktasparśadarśanāt

devadravyāpahārī ca vipradravyāpahārakaḥ //
lākṣāloharasānāṃ ca vikretā duhitustathā

mahāpātakinaścaite śūdrāṇāṃ śavadāhakāḥ //
bhaveyurete pūtāśca madbhaktasparśadarśanāt

lakṣmīruvāca //
bhaktānāṃ lakṣaṇaṃ brūhi bhaktānugrahakāraka //
yeṣāṃ sandarśanasparśātsadyaḥ pūtā narādhamāḥ

haribhaktivihīnāśca mahāhaṅkārasaṃyutāḥ //
svapraśaṃsāratā dhūrttāḥ śaṭhā vai sādhu nindakāḥ

punanti sarvatīrthāni yeṣāṃ snānāvagāhanāt //
yeṣāṃ ca pādarajasā pūtā pādodakānmahī

yeṣāṃ sandarśanaṃ sparśaṃ devā vāñchanti bhārate //
sarveṣāṃ paramo lābho vaiṣṇavānāṃ samāgamaḥ

na hyammayāni tīrthāni na devā mṛcchilāmayāḥ //
te punantyurukālena viṣṇubhaktāḥ kṣaṇādaho

sautiruvāca //
mahālakṣmīvacaḥ śrutvā lakṣmīkāntaśca sasmitaḥ//
nigūḍhatattvaṃ kathitumṛṣiśreṣṭhopacakrame

śrīnārāyaṇa uvāca //
bhaktānāṃ lakṣaṇaṃ lakṣmi gūḍhaṃ śrutipurāṇayoḥ //
puṇyasvarūpaṃ pāpaghnaṃ sukhadaṃ bhuktimuktidam

sārabhūtaṃ gopanīyaṃ na vaktavyaṃ khaleṣu ca //
tvāṃ pavitrāṃ prāṇatulyāṃ kathayāmi niśāmaya

guruvaktrādviṣṇumantro yasya karṇe viśedvaraḥ //
vadanti vedavedāṅgāttaṃ pavitraṃ narottamam

puruṣāṇāṃ śataṃ pūrvaṃ pūtaṃ tajjanmamātrataḥ //
svargasthaṃ narakasthaṃ vā muktiṃ prāpnoti tatkṣaṇāt

yaiḥ kaiścidyatra vā janma labdhaṃ yeṣu ca jaṃtuṣu //
jīvanmuktāste ca pūtā yānti kāle hareḥ padam

madbhaktiyukto matpūjāniyukto madguṇānvitaḥ // .
madguṇaślāghanīyaśca manniviṣṭaśca santatam

madguṇaśrutimātreṇa sānandaḥ pulakānvitaḥ //
sagadgadaḥ sāśrunetraḥ svātmavismṛtireva ca

na vāñchanti sukhaṃ muktiṃ sālokyādi catuṣṭayam //
brahmatvamamaratvaṃ vā tadvāñchā mama sevane

indratvaṃ ca manutvaṃ ca devatvaṃ ca sudurlabham //
svargarājyādibhogaṃ ca svapne'pi na hi vācchati

brahmāṇḍāni vinaśyanti devā brahmādayastathā //
kalyāṇabhaktiyuktaśca madbhakto na praṇaśyati

bhramanti bhārate bhaktā labdhvā janma sudurlabham //
te'pi yānti mahīṃ pūtāṃ kṛtvā tīrthaṃ mamālayam

ityetatkathitaṃ sarvaṃ kuru padme yathocitam //
tadājñātāśca tāścakrurharistasthau sukhāsane

iti śrībrahmavaivartte mahāpurāṇe dvitīye prakṛtikhaṇḍe nāradanārāyaṇasaṃvāde sarasvatyupākhyānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ