Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī · Chapter 3.4
//66//
iti śrīvācaspatimiśraviracite śārīrakabhagavatpādabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ tṛtīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ //3//
tṛtīyādhyāye caturthaḥ pādaḥ /
START BsVBh_3,4.1.1
puruṣārtho 'taḥ śabdād iti bādarāyaṇaḥ
sthitaṃ kṛtvopaniṣadāmapavargākhyapuruṣārthasādhanātmajñānaparatvamupāsanānāṃ ca tattatpuruṣārthasādhanatvamadhastanaṃ vicārajātamabhinirvartitam /
samprati tu kimaupaniṣadātmatattvajñānamapavargasādhanatayā puruṣārthamāho kratuprayogāpekṣitakartṛpratipādakatayā kratvarthamiti mīmāṃsāmahe /
yadā ca kratvarthaṃ tadā yāvanmātraṃ kratuprayogavidhināpekṣitaṃ kartṛtvamāmuṣmikaphalopabhoktṛtvaṃ ca na caitadanityatve ghaṭate kṛtavipraṇāśākṛtābhyāgamaprasaṅgādato nityatvamapi, tāvanmātramupaniṣatsu vivakṣitam /
ito 'nyadanapekṣitaṃ viparītaṃ ca nopaniṣadarthaḥ syāt /
yathā śuddhatvādi /
yadyapi jīvānuvādena tasya brahmatvapratipādanaparatvamupaniṣadāmiti mahatā prabandhena tatra tatra pratipāditaṃ tathāpyatra keṣāñcitpūrvapakṣaśaṅkābījānāṃ nirākaraṇe tadeva sthūṇānikhanananyāyena niścalīkriyata ityapyasti vicāraprayojanam /
tatra yadyapi prokṣaṇādivadātmajñānaṃ na kañcitkratumārabhyādhītam, yadyapi ca kartṛmātraṃ nāvyabhicāritakratusaṃbandhaṃ kartṛmātrasya laukikeṣvapi karmasu darśanādyena parṇatādivadanārabhyādhītamapyavyabhicaritakratusaṃbandhajuhūdvāreṇa vākyenaiva kratvarthamāpadyate tathāpi yādṛśa ātmā kartāmuṣmikasvargādiphalabhogabhāgīdehādyatirikto vedāntaiḥ pratipādyate na tādṛśasyāsti laukikeṣu karmasūpayogaḥ /
teṣāmaihikaphalānāṃ śarīrānatiriktenāpi yādṛśatādṛśena kartropapatteḥ /
āmuṣmikaphalānāṃ tu vaidikānāṃ karmaṇāṃ tamantareṇāsaṃbhavāttatsaṃbandha evāyamaupaniṣadaḥ karteti tadavyabhicārāttānyanusmārayajjuhvādivadvākyenaiva tajjñānaṃ parṇatāvatkratvaidamarthyamāpadyata iti phalaśrutirarthavādaḥ /
taduktam-'dravyasaṃskārakarmasu parārthatvātphalaśrutirarthavādaḥ syāt'iti aupaniṣadātmajñānasaṃskṛto hi kartā pāralaukikaphalopabhogayogyo 'smīti vidyāvācchraddhāvānkratuprayogāṅgaṃ nānyathā prokṣitā iva vrīhayaḥ kratvaṅgamiti /
priyādisūcitasya ca saṃsāriṇa evātmano draṣṭavyatvena pratijñāpanādapahatapāpmatvādi tu tadviśeṣaṇaṃ tasyaiva stutyartham /
na tu tatparatvamupaniṣadām /
tasmātkratvarthamevātmajñānaṃ kartṛsaṃskāradvārā na punaḥ puruṣārthamiti /
etadupodbalanārthaṃ ca brahmavidāmācārādiḥ śrutyavagata upanyastaḥ /
na kevalaṃ vākyādātmajñānasya kratvarthatvam /
tṛtīyāśruteśca /
na tvetatprakṛtodgīthavidyāviṣayaṃ yadeva vidyayeti sarvanāmāvadhāraṇābhyāṃ vyāpteradhigamat /
yathā ya eva dhūmavāndeśaḥ sa vahnimāniti /
samanvārambhavacanaṃ ca phalārambhe vidyākarmaṇoḥ sāhityaṃ darśayati /
tacca yadyapyāpneyādiyāgaṣaṭkavatsamapradhānatvenāpi bhavati tathāpyuktayā yuktyā vidyāyāḥ karma pratyaṅgabhāvenaiva netavyam /
vedārthajñānavataḥ karmavidhānādupaniṣado 'pi vedārtha iti tajjñānamapi karmāṅgamiti //1//
START BsVBh_3,4.1.2
śeṣatvāt puruṣārthavādo yathānyeṣv iti jaiminiḥ
// 2 //
START BsVBh_3,4.1.3
ācāradarśanāt
// 3 //
START BsVBh_3,4.1.4
tacchruteḥ
// 4 //
START BsVBh_3,4.1.5
samanvārambhaṇāt
// 5 //
START BsVBh_3,4.1.6
tadvato vidhānāt
// 6 //
START BsVBh_3,4.1.7
niyamāc ca
sugamam //7//
START BsVBh_3,4.1.8
siddhāntayati-
adhikopadeśāt tu bādarāyaṇasyaivaṃ taddarśanāt
yadi śarīrādyatiriktaḥ kartā bhoktātmetyetanmatra upaniṣadaḥ paryavasitāḥ syustataḥ syādevaṃ, na tvetadasti /
tāstvevaṃbhūtajīvānuvādena tasya śuddhabuddhodāsīnabrahmarūpatāpratipādanaparā iti tatra tatrāsakṛdāveditam /
anadhigatārthabodhanasvarasatā hi śabdasya pramāṇāntarasiddhānuvādena /
tathā caupaniṣadātmajñānasya kratvanuṣṭhānavirodhinaḥ kratusaṃbandha eva nāsti /
kimaṅga punaḥ tadavyabhicārastataśca kratuśeṣatā /
tathāca nāpavargaphalaśruterarthavādamātratvamapi tu phalaparatvameva /
ata eva priyādisūcitena saṃsāriṇātmanopakramya tasyaivātmano 'dhikopadidīkṣāyāṃ paramātmanātyantābheda upadiśyate /
yathā samāropitasya bhujagasya rajjurūpādatyantābhedaḥ pratipādyate yo 'yaṃ sarpaḥ sā rajjuriti /
yathā vidyāyāḥ karmāṅgatve darśanamupanyastamevakarmāṅgatve darśanamuktam /
tatra karmāṅgatvadarśanānāmanyathāsiddhiruktā kevalavidyādarśanānāṃ tu nānyathāsiddhiḥ //8//
START BsVBh_3,4.1.9
tulyaṃ tu darśanam
// 9 //
START BsVBh_3,4.1.10
asārvatrikī
vyāptirapyudgīthavidyāpekṣayā tasyā eva prakṛtatvānna tvaśeṣāpekṣayā /
yatha sarve brāhmaṇā bhojyantāmiti nimantritāpekṣayā teṣāmeva prakṛtatvāt //10//
START BsVBh_3,4.1.11
vibhāgaḥ śatavat
sugamam /
avibhāge 'pi na doṣa ityāha- na cedaṃ samanvārambhavacanamiti /
saṃsāriviṣayā vidyā vihitā yathodgīthavidyā /
pratiṣiddhā ca yathāsacchāstrādhigamanalakṣaṇā //11//
START BsVBh_3,4.1.12
adhyayanamātravataḥ
adhyayanamātravata eva karmavidhirnatūpaniṣadadhyayanavataḥ /
etaduktaṃ bhavati-yadadhyayanamarthāvabodhaparyantaṃ karmasūpayujyate yathā karmavidhivākyānāṃ tanmātravata evādhikāraḥ karmasu nopaniṣadadhyanavataḥ tadadhyayanasya karmasvanupayogāditi /
adhyayanamātravata eveti mātragrahaṇenārthajñānaṃ vā vyavacchinnamiti manvāno bhrāntaścodayati- nanvevaṃ satīti /
svābhiprāyamudghāṭayansamādhatte- na vayamiti /
upaniṣadadhyayanāpekṣaṃ mātragrahaṇaṃ nārthabodhāpekṣamityarthaḥ //12//
START BsVBh_3,4.1.13
nāviśeṣāt
kurvanneveha karmāṇītyavidyāvadviṣayamityarthaḥ //13//
START BsVBh_3,4.1.14
vidyāvadviṣayatve 'pyavirodho vidyāstutyarthatvādityāha-
stutaye 'numatir vā
//14//
START BsVBh_3,4.1.15
kāmakāreṇa caike
apica vidyāphalaṃ pratyakṣaṃ darśayantī śrutiḥ kālāntarabhāviphalakarmāṅgatvaṃ vidyāyā nirākarotītyāha- kāmakāreṇa caike /
kāmakāra icchā //15//
START BsVBh_3,4.1.16
upamardaṃ ca
adhikopadeśādityanenātmana eva śuddhabuddhodāsīnatvādaya uktāḥ /
iha tu samastakriyākārakaphalavibhāgopamardaṃ ceti //16//
START BsVBh_3,4.1.17
ūrdhvaretaḥsu ca śabde hi
subodham //17//
START BsVBh_3,4.2.18
parāmarśaṃ jaiminiracodanā cāpavadati hi
siddha ūrdhvaretasāmāśramitve tadvidyānāmakarmāṅgatayāpavargārthaṃ syāt /
āśramitvaṃ tveṣāmanyārthaparāmarśamātrānna sidhyati /
vidhyabhāvāt /
smṛtyācāraprasiddhiśca teṣāṃ pratyakṣaśrutivirodhādapramāṇam /
nindati hi pratyakṣā śrutirāśramāntaraṃ 'vīrahā vā eṣa devānām'ityādikā /
pratyakṣaśrutivirodhe ca smṛtyācārayoraprāmāṇyamuktaṃ 'virodhe tvanapekṣaṃ syādasati hyanumānam'iti /
tadetatsarvamāha- trayo dharmaskandhā ityādinā /
anadhikṛtaviṣayā veti /
andhapaṅgvādayo hi ye naimittikakarmānadhikṛtāstānpratyāśramāntaravidhiriti /
apicāpavaditi hi /
na kevalamanyaparatayā parāmarśasyāśramāntaraṃ na labhyate api tvāśramāntaranindādvāreṇāpavādādapītyarthaḥ /
syādetat /
bhavatveṣa parāmarśo 'nyārthaḥ /
ye ceme 'raṇya ityādibhyastvāśramāntaraṃ setasyatītyata āha- ye ceme 'raṇya iti /
asyāpi devapathopadeśaparatvānnaitatparatvamityarthaḥ /
na cānyaparādapi sphuṭatarāśramāntarapratyata ityāha- saṃdigdhaṃ ceti /
nahi tapa eva dvitīya ityatrāśramāntarābhidhāyī kaścidasti śabda iti /
nanvetameva pravrājina iti vacanādāśramāntaraṃ setsyatītyata āha- tathaitameveti /
etadapi lokasaṃstanavanaparamiti /
adhikaraṇārambhamākṣipya nāsti pratyakṣavacanamitikṛtvā cinteyamiti samādhatte- nanu brahmacaryādeveti //18//
START BsVBh_3,4.2.19
anuṣṭheyaṃ bādarāyaṇaḥ sāmyaśruteḥ
bhavatvanyārthaḥ parāmarśastathāpyetasmādāśramāntarāṇi pratīyamānāni ca nāpākaraṇamarhanti /
evaṃ tānyapākriyeranyadyasmānna pratīyeran /
pratīyamānāni vā śrutyā bādhyeran /
na tāvanna pratīyante /
tathāhi-trayo dharmaskandhā iti skandhatritvaṃ pratijñātam /
tatra skandhaśabdo yadyāśramaparo na syādapi tu samūhavacanastato dharmāṇāṃ yajñādīnāṃ prātisvikotpattīnāṃ kimapekṣya tritvasaṅkhyā suvyavasthāpyeta /
ekaikāśramopasaṃgṛhītāstvāśramāṇāṃ tritvācchakyāstritve vyavasthāpayitumityāśramatritvapratijñopapattiḥ /
tatra yajñādiliṅgo gṛhāśrama eko dharmaskandho brahmacārīti dvitīyastapa iti ca, tapaḥpradhānāttu vānaprasthāśramānnānyaḥ, brahmasaṃstha iti ca pāriśeṣyātparivrāḍiti vakṣyati /
tasmādanyaparādapi parāmarśādaśramāntarāṇi pratīyamānāni devatādhikaraṇanyāyena na śakyante 'pākartum /
naca pratyakṣaśrutivirodho vīrahā vetyādeḥ pratipannagārhasthyaṃ pramādādajñānādvāgnimudvāsayituṃ pravṛttaṃ pratyupapatteḥ /
evañca avirodhe siddhavatparāmarśādaśramāntarāṇāṃ śāstrāntarasiddhiṃ vā kalpayiṣyāmo yathopavītavidhipare vākye 'upavyayate devalakṣmameva tatkurute'ityatra nivītaṃ manuṣyāṇāṃ prācīnāvītaṃ pitṛṇāmiti śāstrāntarasiddhayornivītaprācīnāvītayoḥ parāmarśa iti //19//
START BsVBh_3,4.2.20
vidhir vā dhāraṇavat
yadyapi brahmasaṃsthatvastutiparatayāsya saṃdarbhasyaikavākyatā gamyate /
saṃbhavāntyāṃ caikavākyatāyāṃ vākyabhedo 'nyāyyaḥ /
tathāpyāśramāntarāṇāṃ pūrvasiddherabhāvātparāmarśānupapatteḥ, aparāmarśe ca stuterasaṃbhavena kiṃparatayā ekavākyatāstvitī tāṃ bhaṅktvā dhāraṇavadvaramapūrvatvādvidhirevāstu /
yathā 'adhastātsamidhaṃ dhārayannanudravedupari hi devebhyo dhārayati'ityatra satyāmapyadhodhāraṇenaikavākyatāpratītau vidhīyata evoparidhāraṇamapūrvatvāt /
tathoktam 'vidhistu dhāraṇe 'pūrvatvāt'iti /
tathehāpyāśramāntaraparāmarśaśrutirvidhareveti kalpyte /
saṃprati parāmarśe 'pītareṣāmāśramāṇāṃ brahmasaṃsthatā saṃstavasāmarthyādeva vidhātavyā /
na khalvavidheyaṃ saṃstūyate tadarthatvātsaṃstavasyetyāha- yadāpīti /
atrāvāntaravicāramārabhate- sā ca kiṃ caturṣviti /
vicāraprayojanamāha- yadi ceti /
nanu anāśramyeva brahmasaṃstho bhaviṣyatītyata āha- anāśrayamitveti /
tatra pūrvapakṣamāha- tatra tapaḥśabdeneti /
ayamabhisaṃdhiḥ /
yadi tāvadbrahmasaṃstha iti padaṃ pratyastamitāvayavārthaṃ parivrājake 'śvakarṇādipadavadrūḍhaṃ tadāśramaprāptimātreṇaivāmṛtībhāva iti na tadbhāvāyā brahmajñānamapekṣeta /
tathāca nānyaḥ panthā vidyate 'yanāyeti virodhaḥ /
naca saṃbhatyavayavārthe samudāyaśaktikalpanā /
tasmādbrahmaṇi saṃsthāsyeti /
brahmasaṃsthaḥ /
evañca caturṣvāśrameṣu yasyaiva brahmaṇi niṣṭhatvamāśramiṇaḥ sa brahmasaṃstho 'mṛtatvametīti yuktam /
tatra tāvadbrahmacārigṛhasthau svaśabdābhihitau tapaḥpadena ca tapaḥpradhānatayā bhikṣuvānaprasthāvupasthāpitau /
bhikṣurapi hi samādhikaśaucāṣṭagrāsībhojananiyamādbhavati vānaprasthavattapaḥpradhānaḥ /
naca gṛhasthādeḥ karmiṇo brahmaniṣṭhatvāsaṃbhavaḥ /
yadi tāvatkarmayogaḥ karmitā sā bhikṣorapi kāyavāṅmanobhirasti /
atha ye na brahmārpaṇena karma kurvanti kintu kāmārthitayā te karmiṇaḥ /
tathā sati gṛhasthādayo 'pi brahmārpaṇena karma kurvāṇā na karmiṇaḥ /
tasmādbrahmaṇi tātparyaṃ brahmaniṣṭhatā na tu karmatyāgaḥ /
pramāṇavirodhāt /
tapasā ca dvayorāśramayorekīkaraṇena traya iti tritvamupapadyate /
evañca trayo 'pyāśramā abrahmasaṃsthāḥ santaḥ puṇyalokabhājo bhavanti yaḥ punareteṣu brahmasaṃsthaḥ so 'mṛtatvabhāgiti /
naca yeṣāṃ puṇyalokabhāktvaṃ teṣāmevāmṛtatvamiti virodhaḥ /
yathā devadattayajñadattau mandaprajñāvabhūtāṃ saṃprati tayoryajñādattastu śāstrābhyāsātpaṭuprajño vartate iti tathehāpi ya evābrahmasaṃsthāḥ /
puṇyalokabhājasta eva brahmasaṃsthā amṛtatvabhāja ityavasthābhedādavirodhaḥ /
tathāca brahmasaṃstha iti yaugikaṃ padaṃ prakṛtaviṣayaṃ bhaviṣyati /
yathā āgneyyāgnīdhramupatiṣṭhata ityatra viniyuktāpi prakṛtaivāgneyī gṛhyate /
naca viniyuktaviniyogavirodhaḥ /
yadi hyatrāgnotyupadiśyeta tato yathā pratītā tathoddiśyeta /
viniyuktā ca pratītirbhavediti viniyuktaviniyogavirodhaḥ /
iha tu āgnīdhropasthāne sā vidheyatvena viniyujyate /
na tūddiśyate /
vidheyatvena ca viniyoge āgneyīpadārthāpekṣaṇātprakṛtātikrame pramāṇābhāvāt /
tāvatā ca śāstropapatternāprakṛtānāmapi grahaṇasaṃbhavaḥ /
naca yātayāmatayā na viniyogaḥ /
vācastome sarveṣāmeva mantrāṇāṃ viniyogādanyatrāpyaviniyogaprasaṅgāt /
tathehāpi prakṛtā evāśramā buddhiviparivartinaḥ parāmṛśyante nānuktaḥ parivrāḍeveti pūrvaḥ pakṣaḥ /
rāddhāntamupakramate- tadayuktam /
nahi satyāṃ gatau vānaprasthaviśeṣaṇeneti /
yathopakrāntaṃ tathaiva parisamāpanamucitam /
yatsaṃkhyākāśca ye prasiddhāste tatsaṃkhyākā eva kīrtyante iti cocitam /
na tu satyāṃ gatāvutsargasyāpavādo yujyate /
aśādhāraṇenaikaikena lakṣaṇenaikeka āśramo vaktumupakrānta iti tathaiva samāpanamucitam /
na tu sādhāraṇāsādhāraṇābhyāmupakramasamāptī śliṣyete /
naca tapo nāma nāsādhāraṇaṃ vānaprasthānāmityata āha- tapaścāsādhāraṇa iti /
na khalu parākādibhiḥ kāyakleśapradhāno yathā vānaprasthastathā bhikṣuḥ satyapyaṣṭagrāsādiniyame /
naca śaucasantoṣaśamadamādayastapaḥ pakṣe vartante tatra vṛddhānāṃ tapaḥprasiddherasiddheḥ /
ata eva vṛddhāstapaso bhedena śaucādīnācakṣate-'śaucasantoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ'iti /
siddhasaṃkhyābhedeṣu ca saṃkhyāntarābhidhānamāśliṣṭamityāha- catuṣṭvena ceti /
apica bhedavyapadeśo 'treti /
traya eta iti kiṃ bhikṣurapi parāmṛśyate kintvā bhikṣuvarjaṃ traya eva /
na tāvantraya iti bhikṣusaṃgrahe tadvarjanamete traya ityatra vartuṃ śakyam /
eta iti prakṛtānāṃ sākalyena parāmarśādbhikṣusaṃgrahe ca na tasya puṇyalokatvamabrahmasaṃsthātvābhāvādbhikṣoḥ /
tena tasya brahmasaṃsthasya sadā puṇyalokatvamamṛtatvaṃ ceti virodhaḥ /
triṣu ca brahmasaṃsthapade yadeti saṃbandhanīyam /
bhikṣau ca sadeti vaiṣamyam /
tadidamuktam- pṛthaktve ceti /
pūrvapakṣābhāsaṃ smārayati- kathaṃ punarbrahmasaṃsthaśabdo yogāditi /
tannirākaroti- atrocyata iti /
ayamabhisaṃdhiḥ /
satyaṃ yaugikaḥ śabdaḥ sati prakṛtasaṃbhave na tadatipattyāprakṛte vartitumarhati /
asati tu saṃbhave mā bhūtpramādapāṭha ityaprakṛte vartayitavyaḥ, darśitaścātrāsaṃbhave 'dhastāditi /
eṣa hi brahmasaṃsthatālakṣaṇo dharmo bhikṣorasādhāraṇa āśramāntarāṇi tatsaṃsthānyatatsaṃsthāni ca bhikṣustatsaṃstha ityeva /
tatsaṃsthatā hi svābhāvaṃ vyavacchindantī virodhādyastatsaṃstha eva tatrāñjasī nānyatra /
śamadamādistu tadīya iti /
svāṅgamavyavadhāyakamityarthaḥ /
brahmasaṃsthatvamasādhāraṇaṃ parivrājakadharmaṃ śrutirādarśayatītyāha- tathāca nyāsa iti brahmeti /
sarvasaṅgaparityāgo hi nyāsaḥ sa brahmā kuta ityata āha- brahmā hi paraḥ /
ataḥ paro nyāso brahmeti /
kimapekṣya paraḥ saṃnyāsa ityata āha- tāni vā etānyavarāṇi tapāṃsi nyāsa evātyarecayaditi /
etaduktaṃ bhavati-brahmaparatayā sarveṣaṇāparityāgalakṣaṇo nyāso brahmeti /
tathā cedṛśaṃ nyāsalakṣaṇaṃ brahmasaṃsthatvaṃ bhikṣorevāsādhāraṇaṃ netareṣāmāśramiṇām /
brahmajñānasya śabdajanitasya yaḥ paripākaḥ sākṣātkāro 'pavargasādhanaṃ tadaṅgatayā pārivrājyaṃ vihitam /
na tvanadhikṛtaṃ pratītyarthaḥ //20//
START BsVBh_3,4.3.21
stutimātram upādānād iti cen nāpūrvatvāt
yadyatra saṃnidhāna upāsanāvidhirnāsti tataḥ pradeśāntarasthito 'pi vidhivyabhicāritatadvidhisaṃbandhenodgīthenopasthāpitaḥ sa eṣa rasānāṃ rasatama ityādinā padasaṃdarbheṇaikavākyabhāvamupagataḥ stūyate /
nahi samabhivyāhṛtairevaikavākyatā bhavatīti kaścinniyamaheturasti /
anuṣaṅgātideśalabdhairapi vidhyasamabhivyāhṛtairarthavādairekavākyatābhyupagamāt /
yadi tūdgīthamupāsīta sāmopāsītetyādividhisamabhivyāhāraḥ śrutastathāpi tasyaiva vidheḥ stutirna tūpāsanāviṣayasamarpaṇapara omityetadakṣaramudgīthamityanenaivopāsanāviṣayasamarpaṇāditi prāpte 'bhidhīyate-na tāvaddūrasthena karmavidhivākyenaikavākyatāsaṃbhavaḥ /
pratītasamabhivyāhṛtānāṃ vidhinaikavākyatayā stutyarthatvamarthavādānāṃ raktapaṭanyāyena bhavati /
na tu stutyā vinā kācidanupapattirvidheḥ /
yathāhuḥ-'asti tu tadityatireke parihāraḥ'iti /
ata eva vidherapekṣābhāvātpravartanātmakasyānuṣaṅgatideśādibhirarthavādaprāptyabh idhānamasamañjasam /
nahi kartrapekṣitopāyāmavagatāyāṃ prāśastyapratyayasyāsti kaścidupayogaḥ /
tasmāddūrasthasya karmavidheḥ stutāvānarthakyam /
tenaikavākyatānupapatteḥ saṃnihitasya tūpāsanāvidheḥ kiṃ viṣayasamarpaṇenopayujyatāmuta stutyeti viśaye viṣayasamarpaṇena yathārthavattvaṃ naivaṃ stutyā bahiraṅgatvāt /
agatyā hi sā /
tasmādupāsanārthā iti siddham /
'kuryātkriyeta kartavyaṃ bhavetsyāditi pañcamam /
etatsyātsarvavedeṣu niyataṃ vidhilakṣaṇam //
'bhāvanāyāḥ khalu kartṛsamīhitānukūlatvaṃ vidhirniṣedhaśca karturahitānukūlatvam /
yathāhuḥ-'kartavyaśca sukhaphalo 'kartavyo duḥkhaphalaḥ'iti /
etaccāsmābhirupapāditaṃ nyāyakaṇikāyām /
kriyā ca bhāvanā tadvacanāśca karotyādayaḥ /
yathāhuḥ-kṛbhvastayaḥ kriyāsāmānyavacanā iti /
ata eva kṛbhvastīnudāhṛtavān /
sāmānyoktau tadviśeṣāḥ pacedityādayo 'pi gamyanta iti tatra kuryādityākṣiptakartṛkā bhāvanā /
kriyeteti ākṣiptakarmikā bhāvanā /
kartavyamiti tu karmabhūtadravyopasarjanabhāvanā /
evaṃ daṇḍī bhaveddaṇḍinā bhavitavyaṃ daṇḍinā bhūyetetyekadhātvarthaviṣayā vidhyupahitā bhāvanā udāhāryāḥ /
bhavatiścaiṣa janmani /
yathā kulālavyāpārādghaṭo bhavati bījādaṅkuro bhavatīti prayuñjate /
naca bījādaṅkuro 'stīti prayuñjate /
tasmādasti sattāyāṃ na janmanīti //21//
START BsVBh_3,4.3.22
bhāvaśabdāc ca
// 22 //
START BsVBh_3,4.4.23
pāriplavārthā iti cen na viśeṣitatvāt
yadyapi upaniṣadākhyānāni vidyāsaṃnidhau śrutāni tathāpi 'sarvāṇyākhyānāni pāriplave'iti sarvaśrutyā niḥśeṣārthatayā durbalasya saṃnidherbādhitatvātpāriplavārthānyevākhyānāni /
naca sarvā dāśatayīranubrūyāditi viniyoge 'pi dāśatayīnāṃ prātisvikaviniyogāttatra tatra karmaṇi yathā viniyogo na virudhyate tathehāpi satyapi pāriplave viniyege saṃnidhānādvidyāṅgatvamapi bhaviṣyatīti vācyam /
dāśatayīṣu prātisvikānāṃ viniyogānāṃ samudāyaviniyogasya ca tulyabalatvādiha tu saṃnidhānāt śruterbalīyastvāt /
tasmātpāriplavārthānyevākhyānānīti prāpta ucyate-naiṣāmākhyānānāṃ pāriplave viniyogaḥ /
kintu pāriplavamācakṣītetyupakramya yānyāmnātāni manurvaivasvato rājetyādīni teṣāmeva tatra viniyogaḥ, tānyeva hi pāriplavena viśeṣitāni /
itarathā pāriplave sarvāṇyākhyānānityetāvataiva gatatvātpāriplavamācakṣītetyanarthakaṃ syāt /
ākhyānaviśeṣaṇatve tvarthavat /
tasmādviśeṣāṇānurodhātsarvaśabdastadapekṣo na tvaśeṣavacanaḥ /
yathā sarve brāhmaṇā bhojayitavyā ityatra nimantritāpekṣaḥ sarvaśabdaḥ /
tathā copaniṣadākhyānānāṃ vidyāsaṃnidhirapratidvandīṃ vidyaikavākyatāṃ so 'rodīdityādīnāmiva vidyekavākyatvaṃ gamayatīti siddham /
pratipattisaukaryāccetyupākhyānena hi bālā apyavadhīyante yathā tantropākhyāyikayeti //23//
START BsVBh_3,4.4.24
tathā caikavākyatopabandhāt
// 24 //
START BsVBh_3,4.5.25
ata eva cāgnīndhanādyanapekṣā
vidyāyāḥ kratvarthatve sati tathā kratūpakaraṇāya svakāryāya kraturapekṣitaḥ /
tadabhāve kasyopakāro vidyayeti /
yadā tu puruṣārthā tadā nānayā kraturapekṣitaḥ svakārye nirapekṣāyā eva tasyāḥ sāmarthyāt /
agnīndhānādinā cāśramakarmāṇyupalakṣyante tadāha- agnīndhanādīnyāśramakarmāṇi vidyayā svārthasiddhau nāpekṣitavyānīti /
svārthasiddhau nāpekṣitavyāni na tu svasiddhāviti /
etaccādhikamupariṣṭādvakṣyate /
tadvivakṣayā caitatprayojanaṃ pūrvatanasyādhikaraṇasyoktam //25//
START BsVBh_3,4.5.26
adhikavivakṣyeti yaduktaṃ tadadhikamāha-
sarvāpekṣā ca yajñādiśruter aśvavat
yathā svārthasiddhau nāpekṣyante āśramakarmāṇi evamutpattāvapi nāpekṣyeranniti śaṅkā syāt /
naca vividiṣanti yajñenetyādivirodhaḥ /
nahyeṣa vidhirapi tu vartamānāpadeśaḥ /
sa ca stutyāpyupapadyate /
apica catasraḥ pratipattayo brahmaṇi /
prathamā tāvadupaniṣadvākyaśravaṇamātrādbhavati yāṃ kilācakṣate śravaṇamiti /
dvitīyā mīmāṃsāsahitā tasmādevopaniṣadvākyādyāmācakṣate /
mananamiti /
tṛtīyā cintā /
santatimayī yāmācakṣate nididhyāsanamiti /
caturthī sākṣātkāravatī vṛttirūpā nāntarīyakaṃ hi tasyāḥ kaivalyamiti /
tatrādye tāvatpratipatti viditapadatadarthasya viditavākyagatigocaranyāyasya ca puṃsa upapadyete eveti na tatra karmāpekṣā /
te eva ca cintāmayīṃ tṛtīyāṃ pratipattiṃ prasuvāte iti na tatrāpi karmāpekṣā /
sā cādaranairantaryadīrghakālasevitā sākṣātkāravatīmādhatta eva pratipattiṃ caturthīmiti na tatrāpyasti karmāpekṣā /
tannāntarīyakaṃ ca kaivalyamiti na tasyāpi karmāpekṣā /
tadevaṃ pramāṇataśca prameyata utpattau ca kārye ca na jñānasya karmāpekṣeti bījaṃ śaṅkāyām /
evaṃ prāpta ucyate-utpattau jñānasya karmāpekṣā vidyate vividiṣotpādadvārā 'vividiṣanti yajñena'iti śruteḥ /
na cedaṃ vartamānāpadeśatvātstutimātramapūrvatvādarthasya /
yathā yasya parṇamayī juhūrbhavatīti parṇamayatāvidhirapūrvatvānna tvayaṃ vartamānāpadeśaḥ, anuvādānupapatteḥ /
tasmādutpattau vidyayā śamādivat karmāṇyapekṣyante /
tatrāpyevaṃviditi vidyāsvarūpasaṃyogādantaraṅgāṇi vidyotpāde śamādīni, bahiraṅgāṇi karmāṇi vividiṣāsaṃyogāt /
tathāhi-āśramavihitanityakarmānuṣṭhānāddharmasamutpādastataḥ pāpmā vilīyate /
sa hi tattvato 'nityāśuciduḥkhānātmani saṃsāre sati nityaśucimukhātmalakṣaṇena vibhrameṇa malinayati cittasattvamadharmanibandhanatvādvibhramāṇām /
ataḥ pāpmanaḥ prakṣaye pratyakṣopapattidvārāpāvaraṇe sati pratyakṣopapattibhyāṃ saṃsārasya tāttvikīmanityāśuciduḥkharūpatāmapratyūhaṃ viniścineti /
tato 'sminnanabhiratisaṃjñaṃ vairāgyamupajāyate /
tatastajjihāsāsyopāvartate /
tato hānopāyaṃ paryeṣate paryeṣamāṇaścātmatattvajñānamasyopāya iti śāstrādācāryavacanāccopaśrutya tajjijñāsata iti vividiṣopahāramukhenātmajñānotpattāvasti karmāṇāmupayogaḥ /
vividiṣuḥ khalu yukta ekāgratayā śravaṇamanane kartumutsahate /
tato 'sya 'tattvamasi'itivākyannirvicikitsaṃ jñānamutpadyate /
naca nirvicikitsaṃ tattvamasīti vākyārthamavadhārayataḥ karmaṇyadhikāro 'sti /
yena bhāvanāyāṃ vā bhāvanākārye vā sākṣātkāre karmaṇāmupayogaḥ /
etena vṛttirūrapasākṣātkārakārye 'pavarge karmaṇāmupayogo dūranirasto veditavyaḥ /
tasmādyathaiva śamadamādayo yāvajjīvamanuvartante evamāśramakarmāpītyasamīkṣitābhidhānam /
viduṣastatrānadhikārādityuktam /
dṛṣṭārtheṣu tu karmasu pratiṣiddhavarjanamanadhikāre 'pyasaktasya svārasikī pravṛttirupapadyata eva /
nahi tatrānvayavyatirekasamadhigamanīyaphale 'sti vidhyapekṣā /
ataśca 'bhrāntyā cellaukikaṃ karma vaidikaṃ ca tathāstu te'iti pralāpaḥ /
śamadamādīnāṃ tu vidyotpādāyopāttānāmupariṣṭādavasthāsvābhāvyādanapekṣitānāmapyanuvṛttiḥ /
upapāditaṃ caitadasmābhiḥ prathamasūtra ite neha punaḥ pratyāpyate /
tasmādvividiṣotpādadvārāśramakarmaṇāṃ vidyotpattāvupayogo na vidyākārya iti siddham /
śeṣamatirohitārtham //26//
START BsVBh_3,4.6.27
śamadamādyupetas syāt tathāpi tu tadvidhes tadaṅgatayā teṣām apy avaśyānuṣṭheyatvāt
// 27 //
START BsVBh_3,4.7.28
sarvān nānumatiś ca prāṇātyaye taddarśanāt
prāṇasaṃvāde sarvendriyāṇāṃ śrūyate /
eṣa kila vicāraviṣayaḥ-sarvāṇi khalu vāgādīnyavajitya prāṇo mukhya uvācaitāni kiṃ me 'nnaṃ bhaviṣyatīti, tāni hocuḥ /
yadidaṃ loke 'nnamā ca śvabhya ā ca śakunibhyaḥ sarvaprāṇināṃ yadannaṃ tattavānnamiti /
tadanena saṃdarbheṇa prāṇasya sarvamannamityanucintanaṃ vidhāyāha śrutiḥ-'na ha vā evaṃvidi kiñcanānannaṃ bhavati'iti /
sarvaṃ prāṇasyānnamityevaṃvidi na kiñcinānannaṃ bhavatīti /
tatra saṃśayaḥ-kimetatsarvānnābhyanujñānaṃ śamādivadetadvidyāṅgatayā vidhīyata uta stutyarthaṃ saṃkīrtyata iti /
tatra yadyapi bhavatīti vartamānāpadeśānna vidhiḥ pratīyate /
tathāpi yathā yasya parṇamayī juhūrbhavatīti vartamānāpadeśādapi palāśamayītvavidhipratipattiḥ pañcamalakārāpattyā tathehāpi pravṛttiviśeṣakaratālābhe vidhipratipattiḥ /
stutau hi arthavādamātraṃ na tathārthavadyathā vidhau /
bhakṣyābhakṣyaśāstraṃ ca sāmānyataḥ pravṛttamanena viśeṣaśāstreṇa bādhyate /
gamyāgamyavivekaśāstramiva sāmānyataḥ pravṛttaṃ vāmadevavidyāṅgabhūtasamastastryaparihāraśāstreṇa viśeṣaviṣayeṇeti prāpta ucyate-aśakteḥ kalpanīyatvācchāstrāntaravirodhataḥ /
prāṇasyānnamidaṃ sarvamiti cintanasaṃstavaḥ //
na tāvatkauleyakamaryādamannaṃ manuṣyajātinā yugapatparyāyeṇa vā śakyamattum /
ibhakarabhakādīnāmannasya śamīkarīrakaṇṭakavaṭakāṣṭhāderekasyāpi aśakyādanatvāt /
na cātra liṅga iva sphuṭatarā vidhipratipattirasti /
naca kalpanīyo vidhirapūrvatvābhāvāt /
stutyāpi ca tadupapatteḥ /
naca satyāṃ gatau sāmānyataḥ pravṛttasya śāstrasya viṣayasaṃkoco yuktaḥ /
tasmātsarvaṃ prāṇasyānnamityanucintanavidhānastutiriti sāmpratam /
śakyatve ca pravṛttiviśeṣakaratopayujyate nāśakyavidhānatve /
prāṇātyaya iti cāvadhāraṇaparaṃ prāṇātyaya eva sarvānnatvam /
tatropākhyānācca sphuṭataravidhismṛteśca surāvarjaṃ vidvāṃsamavidvāṃsaṃ prati vidhānāt /
na tvanyatreti /
ibhyena hastipakena sāmisvāditā nardhabhakṣitān /
sa hi cākrāyaṇo hastipakocchiṣṭānkulmāṣānbhuñjāno hastipakenoktaḥ /
kulmāṣāniva maducchiṣṭamudakaṃ kasmānnānupibasīti /
evamuktastadudakamucchiṣṭadoṣātpratyācacakṣe /
kāraṇaṃ cātrovāca /
na vājīviṣyaṃ na jīviṣyāmītīmānkulmāṣānakhādam /
kāmo ma udakapānamiti svātantryaṃ me udakapāne nadīkūpataḍāgaprāpādiṣu yathākāmaṃ prāpnomīti nocchiṣṭodakābhāve prāṇātyaya iti tatrocchiṣṭabhakṣaṇadoṣa iti maṭacīhateṣu kuruṣu glāyannaśanāyayā munirnirapatrapa ibhyena sāmijagdhānkhādayāmāsa //28//
START BsVBh_3,4.7.29
abādhāc ca
// 29 //
START BsVBh_3,4.7.30
api ca smaryate
// 30 //
START BsVBh_3,4.7.31
śabdaś cāto 'kāmakāre
// 31 //
START BsVBh_3,4.8.32
vihitatvāc cāśramakarmāpi
nityāni hyāśramakarmāṇi yāvajjīvaśruternityehitopāyatayāvaśyaṃ kartavyāni /
vividiṣantīti ca vidyāsaṃyogādvidyāyāścāvaśyaṃbhāvaniyamābhāvādanityatā prāpnoti /
nityānityasaṃyogaścaikasya na saṃbhavati, avaśyānavaśyaṃbhāvayorekatra virodhāt /
naca vākyabhedādvāstavo virodhaḥ śakyo 'panetum /
tasmādanadhyavasāya evātreti prāptam /
etena 'ekasya tūbhayatve saṃyogapṛthaktvam'ityākṣiptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-siddhe hi syādvirodho 'yaṃ na tu sādhye kathañcana /
vidhyadhīnātmalābhe 'smin yathāvidhi matā sthitiḥ //
siddhaṃ hi vastu viruddhadharmayogena bādhyate /
na tu sādhyarūpaṃ yathā ṣoḍaśina ekasya grahaṇāgrahaṇe /
te hi vidhyadhīnatvādvikalpete eva /
na punaḥ siddhe vikalpasaṃbhavaḥ /
tadihaikamevāgnihotrākhyaṃ karma yāvajjīvaśruternimittena yujyamānaṃ nityehitopāttaduritaprakṣayaprayojanamavaśyakartavyaṃ, vidyāṅgatayā ca vidyāyāḥ kādācitkatayānavaśyaṃ bhāve 'pi 'kāmyo vā naimittiko vā nityamarthaṃ vikṛtya niviśate'iti nyāyādanityādhikāreṇa niviśamānamapi na nityamanityayati, tenāpi tatsiddheriti saṃyogapṛthaktvānna nityānityasaṃyogavirodha ekasya kāryasyeti siddham /
sahakāritvaṃ ca karmaṇāṃ na kārye vidyāyāḥ kiṃ tūtpattau /
kor'tho vidyāsahakārīṇi karmāṇīti /
ayamarthaḥ-satsu karmasu vidyaiva svakārye vyāpriyate /
yathā 'sahaiva daśabhiḥ pūtrairbhāraṃ vahati gardabhī'iti sātsveva daśaputreṣu saiva bhārasya vāhiketi /
avidhilakṣaṇatvāditi /
vihitaṃ hi darśapaurṇamāsādyaṅgairyujyate na tvavihitam /
grāhakagrahaṇapūrvakatvādaṅgabhāvasya vidhaiśca grāhakatvāt /
avihite ca tadanupapatteḥ /
catasṛṇāmapi ca pratipattīnāṃ brahmaṇi vidhānānupapatterityuktaṃ prathamasūtre /
draṣṭavyo nididhyāsitavya iti ca vidhisarūpaṃ na vidhirityapyuktam /
utpattiṃ prati hetubhāvastu sattvaśuddhyā vividiṣopajanadvāretyadhastādupapāditam /
asādhyatvācca vidyāphalasyāpavargasya svarūpāvasthānalakṣaṇo hi saḥ /
naca svaṃ rūpaṃ brahmaṇaḥ sādhyaṃ nityatvāt /
śeṣamatirohitārtham //32//
START BsVBh_3,4.8.33
sahakāritvena ca
// 33 //
START BsVBh_3,4.8.34
sarvathāpi ta evobhayaliṅgāt
yathā māsamagnihotraṃ juhvatīti prakaraṇāntarātkarmabheda evamihāpi 'tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena'itikratuprakaraṇamatikramyaśravaṇātprakaraṇāntarāttadbuddh ivyavacchede sati karmāntaramiti prāpta ucyate-satyapi prakaraṇāntare tadeva karma, śruteḥ smṛteśca saṃyogabhedaḥ paraṃ yathā 'agnihotraṃ juhuyātsvargakāmaḥ' 'yāvajjīvamagnihotraṃ juhuyāt'iti tadevāgnihotramubhayasaṃyuktam /
nahi prakaraṇāntaraṃ sākṣādbhedakam /
kintu ajñātajñāpanasvaraso vidhiḥ prakaraṇaikye sphuṭatarapratyabhijñābalena svarasaṃ jahyāt /
prakaraṇāntareṇa tu vighaṭutapratyabhijñānaḥ svarasamajahatkarma bhinatti /
iha tu siddhavadutpannarūpāṇyeva yajñādīni vividiṣāyāṃ viniyuñjāno na juhvatītyādivadapūrvameṣāṃ rūpamutpādayitumarhati /
naca tatrāpi naiyamikāgnihotre māsavidhirnāpūrvāgnihotrotpattiriti sāṃpratam /
homa eva sākṣādvidhiśruteḥ /
kālasya cānupādeyasyāvidheyatvāt /
kāle hi karma vidhīyate na karmaṇi kāla ityutsargaḥ /
iha tu vividiṣāyāṃ vidhiśrutiḥ na yajñādau /
tāni tu siddhānyevānūdyanta ityaikakarmyātsaṃyogapṛthaktvaṃ siddham /
smṛtimuktvā liṅgadarśanamuktam //34//
START BsVBh_3,4.8.35
anabhibhavaṃ ca darśayati
// 35 //
START BsVBh_3,4.9.36
antarā cāpi tu taddṛṣṭeḥ
yadi vidyāsahakārīṇyāśramakarmāṇi hanta bho vidhurādīnāmanāśramiṇāmanadhikāro vidyāyām, abhāvātsahakāriṇāmāśramakarmaṇāmiti prāpta ucyate-nātyantamakarmāṇo raikvavidhuravācakravīprabhṛtayaḥ /
santi hi teṣāmanāśramitve 'pi japopavāsadevatārādhanādīni karmāṇi /
karmaṇāṃ ca sahakāritvamuktamāśramakarmaṇāmupalakṣaṇatvāditi na teṣāmanadhikāro vidyāsu /
janmāntarānuṣṭhiterapi ceti /
na khalu vidyākārye karmaṇāmapekṣā /
apitu utpāde /
utpādayanti ca vividiṣopahāreṇa karmāṇi vidyām /
utpannavividiṣāṇāṃ puruṣadhaureyāṇāṃ vidhurasaṃvartaprabhṛtīnāṃ kṛtaṃ karmabhiḥ /
yadyapi ceha janmani karmāṇyananuṣṭhitāni tathāpi vividiṣātiśayadarśanātprāci bhave 'nuṣṭhitāni tairiti gamyata iti /
nanu yathādhītaveda eva dharmajijñāsāyāmadhikriyate nānadhītaveda iha janmani /
tatheha janmanyāśramakarmotpāditavividiṣa eva vidyāyāmadhikṛto netara ityanāśramiṇāmanadhikāro vidhuraprabhṛtīnāmityata āha- dṛṣṭārthā ceti /
avidyānivṛttirvidyāyā dṛṣṭor'thaḥ /
sa cānvavyatirekasiddho na niyamamapekṣata ityarthaḥ /
pratiṣedho vidhātastasyābhāva ityarthaḥ //36//
START BsVBh_3,4.9.37
api ca smaryate
// 37 //
START BsVBh_3,4.9.38
viśeṣānugrahaś ca
// 38 //
START BsVBh_3,4.10.39
atas tv itarajjyāyo liṅgāc ca
yadyanāśramiṇāmapyadhikāro vidyāyāṃ kṛtaṃ tarhyāśramairatibahulāyāsairityāśaṅkyāha-atastvitarajjyāyo liṅgācca /
svasthenāśramitvamāstheyam /
daivātpunaḥ patnyādiviyogātaḥ satyanāśramitve bhavedadhikāro vidyāyāmiti śrutismṛtisaṃdarbheṇa vividiṣanti yajñenetyādinā jyāyastvāvagateḥ śrutiliṅgātsmṛtiliṅgāccāvagamyate /
tenaiti puṇyakṛditi śrutiliṅgam, anāśramī na tiṣṭhetetyādi ca smṛtiliṅgam //39//
START BsVBh_3,4.10.40
tadbhūtasya tu nātadbhāvo jaiminer api niyamāt tadrūpābhāvebhyaḥ
ārohavatpratyavaroho 'pi kadācidūrdhvaretasāṃ syāditi mandāśaṅkānivāraṇārthamidamadhikaraṇam /
pūrvadharmeṣu yāgahomādiṣu /
rāgato vā gṛhastho 'haṃ patnyādiparivṛtaḥ syāmiti /
niyamaṃ vyācaṣṭe-tathāhi- atyantamātmānamiti /
atadrūpatāmārohatulyatābhāvaṃ vyācaṣṭe-ya thāca brahmacaryaṃ samāpyeti /
abhāvaṃ śiṣṭācārābhāvaṃ vibhajate- na caivamācārāḥ śiṣṭā iti /
atirohitārthamanyat //40//
START BsVBh_3,4.11.41
na cādhikārikam api patanānumānāt tadayogāt
prāyaścittaṃ na paśyāmīti naiṣṭhikaṃ prati prāyaścittābhāvasmaraṇānnairṛtagardabhālambhaḥ prāyaścittamupakurvāṇakaṃ prati /
tasmācchinnaśirasa iva puṃsaḥ pratikriyābhāva iti pūrvaḥ pakṣaḥ /
sūtrayojanā tu-na cādhikārikamadhikāralakṣaṇe prathamakāṇḍe nirṇītam 'avakīrṇipaśuśca tadvadādhānasyāprāptakālatvāt'ityanena yatprāyaścittaṃ tanna naiṣṭhike bhavitumarhati /
kutaḥ-ārūḍho naiṣṭhikamiti smṛtyā patanaśrutyanumānāttatprāyaścittāyogāt //41//
START BsVBh_3,4.11.42
upapūrvam api tv eke bhāvamaśanavat tad uktam
śrutistāvatsarasato 'saṅkucadvṛttirbrahmacārimātrasya naiṣṭhikasyopakurvāṇasya cāviśeṣeṇa prāyaścittamupadiśati sākṣāt /
prāyaścittaṃ na paśyāmīti tu smṛtiḥ /
tasyāmapi ca sākṣātprāyaścittaṃ na kartavyamiti prāyaścittaniṣedho na gamyate, na paśyāmīti tu darśanābhāvena so 'numātavyaḥ /
tathā ca smṛtirniṣedhārtheti anumāya tadarthā śrutiranumātavyā /
śrutistu sāmānyaviṣayā viśeṣamupasarpantī śīghrapravṛttiriti /
smārtaṃ prāyaścittādarśanaṃ tu yatnagauravārtham /
etaduktaṃ bhavati-kṛtanirṇejanairapi etairna saṃkhyānaṃ kartavyamiti /
sūtrārthastu-upapūrvamapi pātakaṃ naiṣṭhikasyāvakīrṇitvaṃ na mahāpātakamapirevakārārthe ata eke prāyaścittabhāvamicchantīti /
ācāryāṇāṃ vipratipattau viśeṣābhāvātsāmyaṃ bhavet /
śāstrasthā yā vā prasiddhiḥ sā grāhyā śāstramūlatvāt /
upapāditaṃ ca prāyaścittabhāvaprasiddheḥ śāstramūlatvamiti /
sugamamitaram //42//
START BsVBh_3,4.12.43
bahis tūbhayathāpi smṛter ācārāc ca
yadi naiṣṭhikādīnāmasti prāyaścittaṃ tatkimetaiḥ kṛtanirṇejanaiḥ saṃvyavahartavyamuta neti /
tatra doṣakṛtatvādasaṃvyavahārasya prāyaścittena tannibarhaṇādanibarhaṇo vā tatkaraṇavaiyarthyātsaṃvyavahāryā eveti prāpta ucyate- bahistūbhayathāpi smṛterācārācca /
niṣiddhakarmānuṣṭhānajanyameno lokadvaye 'pyaśuddhimāpādayati dvaidham kasyacidenaso lokadvaye 'pyaśuddhirapanīyate prāyaścittairenonibarhaṇaṃ kurvāṇaiḥ /
kasyācittu paralokāśuddhimātramapanīyate prāyaścittairenonibarhaṇaṃ kurvāṇairihalokāśuddhistvenasāpāditā na śakyāpanetum /
yathā strībālādighātinām /
yathāhuḥ-'viśuddhānapi dharmato na saṃpibet'iti /
tathā ca 'prāyaścittairapaityeno yadajñānakṛtaṃ bhavet'kāmataḥ kṛtamapi /
bālaghnādistu kṛtanirṇejano 'pi vacanādavyavahārya iha loke jāyata iti /
vacanaṃ ca bālaghnāṃścetyādi /
tasmātsarvamavadātam //43//
START BsVBh_3,4.13.44
svāminaḥ phalaśruter ity ātreyaḥ
prathame kāṇḍe śeṣalakṣaṇe tathākāma ityatrartviksaṃbandhe karmaṇaḥ siddhe kiṃ kāmo yājamāna utārtvijya iti saṃśayyārtvijye 'pi karmaṇi yājamāna eva kāmo guṇaphaleṣviti nirṇītamiha tvevañjātīyakāni cāṅgasaṃbaddhāni upāsanāni kiṃ yājamānanyevotārtvijyānīti vicāryata iti na punaruktam /
tatropāsakānāṃ phalaśravaṇādanadhikāriṇastadanupapatteryajamānasya ca karmajanitaphalopabhogabhājo 'dhikārādṛtvijāṃ ca tadanupapattervacanācca rājājñāsthānīyātkvacidṛtvijāṃ phalaśruterasati vacane yajamānasya phalavadupāsanaṃ tasya phalaśruteḥ taṃ ha bako dālbhyo vidāñcakāretyāderupāsanasya ca siddhaviṣayatayānyāyāpavādasāmarthyabhāvādyājamānamevopāsanākarmeti prāpta ucyate- //44//
START BsVBh_3,4.13.45
ārtvijyam ity auḍulomiḥ tasmai hi parikrīyate
upākhyānāttāvadupāsanamaudgātramavagamyate /
tadbalavati sati bādhake 'nyathopapādanīyam /
na cartvikkartṛka upāsane yajamānagāmitā phalasyāsaṃbhavinī tena hi sa parikrītastadgāmino phalāya ghaṭate /
tasmānna vyasanitāmātreṇopākhyānamanyathayituṃ yuktamiti rāddhāntaḥ //45//
START BsVBh_3,4.13.46
śruteśca
// 46 //
START BsVBh_3,4.14.47
sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat
tasmādbrāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya niścayena /
labdhvā bālyena tiṣṭhāsedbālyaṃ ca pāṇḍityaṃ ca nirvidyātha muniramaunaṃ ca maunaṃ ca nirvidyātha brāhmaṇa iti /
yatra hi vidhivibhaktiḥ śrūyate sa vidheyaḥ /
bālyena tiṣṭhāsedityatra ca sā śrūyate na śrūyate tu maune /
tasmādyathātha brahmaṇa ityetadaśrūyamāṇavidhikamavidheyamevaṃ maunamapi /
na cāpūrvatvādvidheyaṃ, tasmādbrāhṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidyeti pāṇḍityavidhānādeva maunasiddheḥ pāṇḍityameva maunamiti /
athavā bhikṣuvacano 'yaṃ muniśabdastatra darśanāt 'gārhasthyamācāryakulaṃ maunaṃ vānaprastham'ityatra /
tasyānyato vihitasyāyamanuvādaḥ /
tasmādbālyamevātra vidhīyate maunaṃ tu prāptaṃ praśaṃsārthamanūdyata iti yuktam /
bhavedevaṃ yadi paṇḍitaparyāyo muniśabdo bhavet /
api tu jñānamātraṃ pāṇḍityaṃ jñānātiśayasaṃpattistu maunaṃ tatraiva tatprasiddheḥ /
āśramabhede tu tatpravṛttirgārhasthyādipadasaṃnidhānāt /
tasmādapūrvatvānmaunasya bālyapāṇḍityāpekṣayā tṛtīyamidaṃ maunaṃ jñānātiśayarūpaṃ vidhīyate /
evaṃ ca nirvedanīyatvamapi vidhāna āñjasaṃ syādityāha- nirvedanīyatvanirdeśāditi /
kasyedaṃ maunaṃ vidhīyate vidyāsahakāritayetyata āha- tadvato vidyāvataḥ saṃnyāsino bhikṣoḥ /
pṛcchati- kathamiti /
vidyāvattā pratīyate na saṃnyāsitetyarthaḥ /
uttaran tadadhikārāt bhikṣostadadhikārāt /
taddarśayati- ātmānaṃ viditveti /
sūtrāvayavaṃ yojayituṃ śaṅkate- nanviti /
pariharati- ata āha-pakṣeṇeti /
vidyāvāniti na vidyātiśayo vivakṣitaḥ /
api tu vidyodayāyābhyāso pravṛtto na punarutpannavidyātiśayaḥ /
tathācāsya pakṣe kadācidbhedadarśanātsaṃbhava ityarthaḥ /
vidhyādirvidhimukhyaḥ pradhānamiti yāvat /
ata eva samidādirvidhyantaḥ sa hi vidhiḥ pradhānavidheḥ paścāditi /
tatrāśrūyamāṇavidhitve 'pūrvatvādvidhirāstheya ityarthaḥ //47//
START BsVBh_3,4.14.48
nanu yadyayamāśramo bālyapradhānaḥ kasmātpunargārhasthyenopasaṃharatīti codayati- evaṃ bālyādiviśiṣṭeti /
uttaraṃ paṭhati-
kṛtsnabhāvāt tu gṛhiṇopasaṃhāraḥ
chāndogye bahulāyāsasādhyakarmabahulatvādgārhasthyasya cāśramāntaradharmāṇāṃ ca keṣāñcidahiṃsādīnāṃ samavāyāttenopasaṃhāro na punastena samāpanādityarthaḥ //48//
START BsVBh_3,4.14.49
evaṃ tadāśramadvayopanyāsena kvacitkadāciditarābhāvaśaṅkā mandabuddheḥ syāditi tadapākaraṇārthaṃ sūtram-
maunavad itareṣām apy upadeśāt
vṛttirvānaprasthānāmanekavidhairevaṃ brahmācāriṇo 'pīti vṛttibhedo 'nuṣṭhātāro vā puruṣā bhidyante, tasmāddvitve 'pi bahuvacanamaviruddham //49//
START BsVBh_3,4.15.50
anāviṣkurvann anvayāt
bālyeneti yāvadbālacaritaśruteḥ kāmacāravādabhakṣatāyāśacātyantabālyena prasiddheḥ śaucādiniyamavidhāyinaśca sāmānyaśāstrasyānena viśeṣaśāstreṇa bādhanātsakalabālacaritavidhānamiti prāpte 'bhidhīyate-vidyāṅgatvena bālyavidhānātsamastabālacaryāyāṃ ca pradhānavirodhaprasaṅgādyattadanuguṇamaprauḍhendriyatvādi bhāvaśuddhirūpaṃ tadeva vidhīyate /
evaṃ ca śāstrāntarābādhenāpyupapattau na śāstrāntarabādhanamanyāyyaṃ bhaviṣyatīti //50//
START BsVBh_3,4.16.51
aihikam apy aprastutapratibandhe taddarśanāt
saṃgatimāha- sarvāpekṣā ceti /
kiṃ śravaṇādibhirihaiva vā janmani vidyā sādhyate utāniyama iha vāmutra veti /
yadyapi karmāṇi yajñādīnyaniyataphalāni teṣāṃ ca vidyotpādasādhanatvena vidyotpādasyāniyamaḥ pratibhāti /
tathāca garbhasthasya vāmadevasyātmapratibodhaśravaṇāt 'anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim'iti ca smaraṇādāmuṣmikatvamapyavagamyate /
tathāpi yajñādīnāṃ prameyāṇāmapramāṇatvācchravaṇādeśca pramāṇatvātteṣāmeva sākṣādvidyāsādhanatvam /
yajñādīnāṃ sattvaśuddhyādhānena vā vidyotpādakaśravaṇādilakṣaṇapramāṇapravṛttivighnopaśamena vā vidyāsādhanatvām /
śravaṇādīnāṃ tvanapekṣāṇāmeva vidyotpādakatvam /
naca pramāṇeṣu pravartamānāḥ pramātāra aihikamapi cirabhāvinaṃ pramotpādaṃ kāmayante kintu tādātvikameva prāgeva tu pāralaukikam /
nahi kumbhalādidṛkṣuścakṣuṣī samunmīlayati kālāntarīyāya kumbhadarśanāya kintu tādātvikāya /
tasmādaihika eva vidyotpādo nāniyatakālaḥ /
śrutismṛtī ca pāralaukikaṃ vidyotpādaṃ stutyā brūtaḥ /
itthaṃbhūtāni nāma śravaṇādīnyāvaśyakaphalāni yatkālāntare 'pi vidyāmutpādayantīti /
evaṃ prāpta ucyate-yata evātra vidyotpāde śravaṇādibhiḥ kartavye yajñādīnāṃ sattvaśuddhidvāreṇa vā vighnopaśamadvārā vopayogo 'ta eva teṣāṃ yajñādīnāṃ karmāntarapratibandhāpratibandhābhyāmaniyataphalatvena tadapekṣāṇāṃ śravaṇādīnāmapyaniyataphalatvaṃ nyāyyamanapahatavighnānāṃ śravaṇādīnāmanutpādakatvādaviśuddhasattvādvā puṃsaḥ pratyanutpādakatvāt /
tathāca teṣāṃ yajñādyapekṣāṇāṃ teṣāṃ cāniyataphalatvena śravaṇādīnāmapyaniyataphalatvaṃ yuktamevaṃ śrutismṛtipratibandho na stutimātratvena vyākhyeyo bhaviṣyati /
puruṣāśca vidyārthinaḥ sādhanasāmarthyānusāreṇa tadanurūpameva kāmayiṣyante tadidamuktam-abhisaṃdherniraṅkuśatvāditi //51//
START BsVBh_3,4.17.52
evaṃ muktiphalāniyamas tadavasthāvadhṛtes tadavasthāvadhṛteḥ
Original text: Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī (a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0