બ્રહ્મસૂત્ર2 · અધ્યાય 3.4

॥66॥
ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતે શારીરકભગવત્પાદભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં તૃતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥3॥
તૃતીયાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.1
પુરુષાર્થો ઽતઃ શબ્દાદ્ ઇતિ બાદરાયણઃ

સ્થિતં કૃત્વોપનિષદામપવર્ગાખ્યપુરુષાર્થસાધનાત્મજ્ઞાનપરત્વમુપાસનાનાં ચ તત્તત્પુરુષાર્થસાધનત્વમધસ્તનં વિચારજાતમભિનિર્વર્તિતમ્ ।
સમ્પ્રતિ તુ કિમૌપનિષદાત્મતત્ત્વજ્ઞાનમપવર્ગસાધનતયા પુરુષાર્થમાહો ક્રતુપ્રયોગાપેક્ષિતકર્તૃપ્રતિપાદકતયા ક્રત્વર્થમિતિ મીમાંસામહે ।
યદા ચ ક્રત્વર્થં તદા યાવન્માત્રં ક્રતુપ્રયોગવિધિનાપેક્ષિતં કર્તૃત્વમામુષ્મિકફલોપભોક્તૃત્વં ચ ન ચૈતદનિત્યત્વે ઘટતે કૃતવિપ્રણાશાકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગાદતો નિત્યત્વમપિ, તાવન્માત્રમુપનિષત્સુ વિવક્ષિતમ્ ।
ઇતો ઽન્યદનપેક્ષિતં વિપરીતં ચ નોપનિષદર્થઃ સ્યાત્ ।
યથા શુદ્ધત્વાદિ ।
યદ્યપિ જીવાનુવાદેન તસ્ય બ્રહ્મત્વપ્રતિપાદનપરત્વમુપનિષદામિતિ મહતા પ્રબન્ધેન તત્ર તત્ર પ્રતિપાદિતં તથાપ્યત્ર કેષાઞ્ચિત્પૂર્વપક્ષશઙ્કાબીજાનાં નિરાકરણે તદેવ સ્થૂણાનિખનનન્યાયેન નિશ્ચલીક્રિયત ઇત્યપ્યસ્તિ વિચારપ્રયોજનમ્ ।
તત્ર યદ્યપિ પ્રોક્ષણાદિવદાત્મજ્ઞાનં ન કઞ્ચિત્ક્રતુમારભ્યાધીતમ્, યદ્યપિ ચ કર્તૃમાત્રં નાવ્યભિચારિતક્રતુસંબન્ધં કર્તૃમાત્રસ્ય લૌકિકેષ્વપિ કર્મસુ દર્શનાદ્યેન પર્ણતાદિવદનારભ્યાધીતમપ્યવ્યભિચરિતક્રતુસંબન્ધજુહૂદ્વારેણ વાક્યેનૈવ ક્રત્વર્થમાપદ્યતે તથાપિ યાદૃશ આત્મા કર્તામુષ્મિકસ્વર્ગાદિફલભોગભાગીદેહાદ્યતિરિક્તો વેદાન્તૈઃ પ્રતિપાદ્યતે ન તાદૃશસ્યાસ્તિ લૌકિકેષુ કર્મસૂપયોગઃ ।
તેષામૈહિકફલાનાં શરીરાનતિરિક્તેનાપિ યાદૃશતાદૃશેન કર્ત્રોપપત્તેઃ ।
આમુષ્મિકફલાનાં તુ વૈદિકાનાં કર્મણાં તમન્તરેણાસંભવાત્તત્સંબન્ધ એવાયમૌપનિષદઃ કર્તેતિ તદવ્યભિચારાત્તાન્યનુસ્મારયજ્જુહ્વાદિવદ્વાક્યેનૈવ તજ્જ્ઞાનં પર્ણતાવત્ક્રત્વૈદમર્થ્યમાપદ્યત ઇતિ ફલશ્રુતિરર્થવાદઃ ।
તદુક્તમ્-ઽદ્રવ્યસંસ્કારકર્મસુ પરાર્થત્વાત્ફલશ્રુતિરર્થવાદઃ સ્યાત્ઽઇતિ ઔપનિષદાત્મજ્ઞાનસંસ્કૃતો હિ કર્તા પારલૌકિકફલોપભોગયોગ્યો ઽસ્મીતિ વિદ્યાવાચ્છ્રદ્ધાવાન્ક્રતુપ્રયોગાઙ્ગં નાન્યથા પ્રોક્ષિતા ઇવ વ્રીહયઃ ક્રત્વઙ્ગમિતિ ।
પ્રિયાદિસૂચિતસ્ય ચ સંસારિણ એવાત્મનો દ્રષ્ટવ્યત્વેન પ્રતિજ્ઞાપનાદપહતપાપ્મત્વાદિ તુ તદ્વિશેષણં તસ્યૈવ સ્તુત્યર્થમ્ ।
ન તુ તત્પરત્વમુપનિષદામ્ ।
તસ્માત્ક્રત્વર્થમેવાત્મજ્ઞાનં કર્તૃસંસ્કારદ્વારા ન પુનઃ પુરુષાર્થમિતિ ।
એતદુપોદ્બલનાર્થં ચ બ્રહ્મવિદામાચારાદિઃ શ્રુત્યવગત ઉપન્યસ્તઃ ।
ન કેવલં વાક્યાદાત્મજ્ઞાનસ્ય ક્રત્વર્થત્વમ્ ।
તૃતીયાશ્રુતેશ્ચ ।
ન ત્વેતત્પ્રકૃતોદ્ગીથવિદ્યાવિષયં યદેવ વિદ્યયેતિ સર્વનામાવધારણાભ્યાં વ્યાપ્તેરધિગમત્ ।
યથા ય એવ ધૂમવાન્દેશઃ સ વહ્નિમાનિતિ ।
સમન્વારમ્ભવચનં ચ ફલારમ્ભે વિદ્યાકર્મણોઃ સાહિત્યં દર્શયતિ ।
તચ્ચ યદ્યપ્યાપ્નેયાદિયાગષટ્કવત્સમપ્રધાનત્વેનાપિ ભવતિ તથાપ્યુક્તયા યુક્ત્યા વિદ્યાયાઃ કર્મ પ્રત્યઙ્ગભાવેનૈવ નેતવ્યમ્ ।
વેદાર્થજ્ઞાનવતઃ કર્મવિધાનાદુપનિષદો ઽપિ વેદાર્થ ઇતિ તજ્જ્ઞાનમપિ કર્માઙ્ગમિતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.2
શેષત્વાત્ પુરુષાર્થવાદો યથાન્યેષ્વ્ ઇતિ જૈમિનિઃ

॥ 2 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.3
આચારદર્શનાત્

॥ 3 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.4
તચ્છ્રુતેઃ

॥ 4 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.5
સમન્વારમ્ભણાત્

॥ 5 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.6
તદ્વતો વિધાનાત્

॥ 6 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.7
નિયમાચ્ ચ

સુગમમ્ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.8
સિદ્ધાન્તયતિ-
અધિકોપદેશાત્ તુ બાદરાયણસ્યૈવં તદ્દર્શનાત્

યદિ શરીરાદ્યતિરિક્તઃ કર્તા ભોક્તાત્મેત્યેતન્મત્ર ઉપનિષદઃ પર્યવસિતાઃ સ્યુસ્તતઃ સ્યાદેવં, ન ત્વેતદસ્તિ ।
તાસ્ત્વેવંભૂતજીવાનુવાદેન તસ્ય શુદ્ધબુદ્ધોદાસીનબ્રહ્મરૂપતાપ્રતિપાદનપરા ઇતિ તત્ર તત્રાસકૃદાવેદિતમ્ ।
અનધિગતાર્થબોધનસ્વરસતા હિ શબ્દસ્ય પ્રમાણાન્તરસિદ્ધાનુવાદેન ।
તથા ચૌપનિષદાત્મજ્ઞાનસ્ય ક્રત્વનુષ્ઠાનવિરોધિનઃ ક્રતુસંબન્ધ એવ નાસ્તિ ।
કિમઙ્ગ પુનઃ તદવ્યભિચારસ્તતશ્ચ ક્રતુશેષતા ।
તથાચ નાપવર્ગફલશ્રુતેરર્થવાદમાત્રત્વમપિ તુ ફલપરત્વમેવ ।
અત એવ પ્રિયાદિસૂચિતેન સંસારિણાત્મનોપક્રમ્ય તસ્યૈવાત્મનો ઽધિકોપદિદીક્ષાયાં પરમાત્મનાત્યન્તાભેદ ઉપદિશ્યતે ।
યથા સમારોપિતસ્ય ભુજગસ્ય રજ્જુરૂપાદત્યન્તાભેદઃ પ્રતિપાદ્યતે યો ઽયં સર્પઃ સા રજ્જુરિતિ ।
યથા વિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વે દર્શનમુપન્યસ્તમેવકર્માઙ્ગત્વે દર્શનમુક્તમ્ ।
તત્ર કર્માઙ્ગત્વદર્શનાનામન્યથાસિદ્ધિરુક્તા કેવલવિદ્યાદર્શનાનાં તુ નાન્યથાસિદ્ધિઃ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.9
તુલ્યં તુ દર્શનમ્

॥ 9 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.10
અસાર્વત્રિકી

વ્યાપ્તિરપ્યુદ્ગીથવિદ્યાપેક્ષયા તસ્યા એવ પ્રકૃતત્વાન્ન ત્વશેષાપેક્ષયા ।
યથ સર્વે બ્રાહ્મણા ભોજ્યન્તામિતિ નિમન્ત્રિતાપેક્ષયા તેષામેવ પ્રકૃતત્વાત્ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.11
વિભાગઃ શતવત્

સુગમમ્ ।
અવિભાગે ઽપિ ન દોષ ઇત્યાહ- ન ચેદં સમન્વારમ્ભવચનમિતિ ।
સંસારિવિષયા વિદ્યા વિહિતા યથોદ્ગીથવિદ્યા ।
પ્રતિષિદ્ધા ચ યથાસચ્છાસ્ત્રાધિગમનલક્ષણા ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.12
અધ્યયનમાત્રવતઃ

અધ્યયનમાત્રવત એવ કર્મવિધિર્નતૂપનિષદધ્યયનવતઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદધ્યયનમર્થાવબોધપર્યન્તં કર્મસૂપયુજ્યતે યથા કર્મવિધિવાક્યાનાં તન્માત્રવત એવાધિકારઃ કર્મસુ નોપનિષદધ્યનવતઃ તદધ્યયનસ્ય કર્મસ્વનુપયોગાદિતિ ।
અધ્યયનમાત્રવત એવેતિ માત્રગ્રહણેનાર્થજ્ઞાનં વા વ્યવચ્છિન્નમિતિ મન્વાનો ભ્રાન્તશ્ચોદયતિ- નન્વેવં સતીતિ ।
સ્વાભિપ્રાયમુદ્ઘાટયન્સમાધત્તે- ન વયમિતિ ।
ઉપનિષદધ્યયનાપેક્ષં માત્રગ્રહણં નાર્થબોધાપેક્ષમિત્યર્થઃ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.13
નાવિશેષાત્

કુર્વન્નેવેહ કર્માણીત્યવિદ્યાવદ્વિષયમિત્યર્થઃ ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.14
વિદ્યાવદ્વિષયત્વે ઽપ્યવિરોધો વિદ્યાસ્તુત્યર્થત્વાદિત્યાહ-
સ્તુતયે ઽનુમતિર્ વા

॥14॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.15
કામકારેણ ચૈકે

અપિચ વિદ્યાફલં પ્રત્યક્ષં દર્શયન્તી શ્રુતિઃ કાલાન્તરભાવિફલકર્માઙ્ગત્વં વિદ્યાયા નિરાકરોતીત્યાહ- કામકારેણ ચૈકે ।
કામકાર ઇચ્છા ॥15॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.16
ઉપમર્દં ચ

અધિકોપદેશાદિત્યનેનાત્મન એવ શુદ્ધબુદ્ધોદાસીનત્વાદય ઉક્તાઃ ।
ઇહ તુ સમસ્તક્રિયાકારકફલવિભાગોપમર્દં ચેતિ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.1.17
ઊર્ધ્વરેતઃસુ ચ શબ્દે હિ

સુબોધમ્ ॥17॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.2.18
પરામર્શં જૈમિનિરચોદના ચાપવદતિ હિ

સિદ્ધ ઊર્ધ્વરેતસામાશ્રમિત્વે તદ્વિદ્યાનામકર્માઙ્ગતયાપવર્ગાર્થં સ્યાત્ ।
આશ્રમિત્વં ત્વેષામન્યાર્થપરામર્શમાત્રાન્ન સિધ્યતિ ।
વિધ્યભાવાત્ ।
સ્મૃત્યાચારપ્રસિદ્ધિશ્ચ તેષાં પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિરોધાદપ્રમાણમ્ ।
નિન્દતિ હિ પ્રત્યક્ષા શ્રુતિરાશ્રમાન્તરં ઽવીરહા વા એષ દેવાનામ્ઽઇત્યાદિકા ।
પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિરોધે ચ સ્મૃત્યાચારયોરપ્રામાણ્યમુક્તં ઽવિરોધે ત્વનપેક્ષં સ્યાદસતિ હ્યનુમાનમ્ઽઇતિ ।
તદેતત્સર્વમાહ- ત્રયો ધર્મસ્કન્ધા ઇત્યાદિના ।
અનધિકૃતવિષયા વેતિ ।
અન્ધપઙ્ગ્વાદયો હિ યે નૈમિત્તિકકર્માનધિકૃતાસ્તાન્પ્રત્યાશ્રમાન્તરવિધિરિતિ ।
અપિચાપવદિતિ હિ ।
ન કેવલમન્યપરતયા પરામર્શસ્યાશ્રમાન્તરં ન લભ્યતે અપિ ત્વાશ્રમાન્તરનિન્દાદ્વારેણાપવાદાદપીત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
ભવત્વેષ પરામર્શો ઽન્યાર્થઃ ।
યે ચેમે ઽરણ્ય ઇત્યાદિભ્યસ્ત્વાશ્રમાન્તરં સેતસ્યતીત્યત આહ- યે ચેમે ઽરણ્ય ઇતિ ।
અસ્યાપિ દેવપથોપદેશપરત્વાન્નૈતત્પરત્વમિત્યર્થઃ ।
ન ચાન્યપરાદપિ સ્ફુટતરાશ્રમાન્તરપ્રત્યત ઇત્યાહ- સંદિગ્ધં ચેતિ ।
નહિ તપ એવ દ્વિતીય ઇત્યત્રાશ્રમાન્તરાભિધાયી કશ્ચિદસ્તિ શબ્દ ઇતિ ।
નન્વેતમેવ પ્રવ્રાજિન ઇતિ વચનાદાશ્રમાન્તરં સેત્સ્યતીત્યત આહ- તથૈતમેવેતિ ।
એતદપિ લોકસંસ્તનવનપરમિતિ ।
અધિકરણારમ્ભમાક્ષિપ્ય નાસ્તિ પ્રત્યક્ષવચનમિતિકૃત્વા ચિન્તેયમિતિ સમાધત્તે- નનુ બ્રહ્મચર્યાદેવેતિ ॥18॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.2.19
અનુષ્ઠેયં બાદરાયણઃ સામ્યશ્રુતેઃ

ભવત્વન્યાર્થઃ પરામર્શસ્તથાપ્યેતસ્માદાશ્રમાન્તરાણિ પ્રતીયમાનાનિ ચ નાપાકરણમર્હન્તિ ।
એવં તાન્યપાક્રિયેરન્યદ્યસ્માન્ન પ્રતીયેરન્ ।
પ્રતીયમાનાનિ વા શ્રુત્યા બાધ્યેરન્ ।
ન તાવન્ન પ્રતીયન્તે ।
તથાહિ-ત્રયો ધર્મસ્કન્ધા ઇતિ સ્કન્ધત્રિત્વં પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
તત્ર સ્કન્ધશબ્દો યદ્યાશ્રમપરો ન સ્યાદપિ તુ સમૂહવચનસ્તતો ધર્માણાં યજ્ઞાદીનાં પ્રાતિસ્વિકોત્પત્તીનાં કિમપેક્ષ્ય ત્રિત્વસઙ્ખ્યા સુવ્યવસ્થાપ્યેત ।
એકૈકાશ્રમોપસંગૃહીતાસ્ત્વાશ્રમાણાં ત્રિત્વાચ્છક્યાસ્ત્રિત્વે વ્યવસ્થાપયિતુમિત્યાશ્રમત્રિત્વપ્રતિજ્ઞોપપત્તિઃ ।
તત્ર યજ્ઞાદિલિઙ્ગો ગૃહાશ્રમ એકો ધર્મસ્કન્ધો બ્રહ્મચારીતિ દ્વિતીયસ્તપ ઇતિ ચ, તપઃપ્રધાનાત્તુ વાનપ્રસ્થાશ્રમાન્નાન્યઃ, બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ ચ પારિશેષ્યાત્પરિવ્રાડિતિ વક્ષ્યતિ ।
તસ્માદન્યપરાદપિ પરામર્શાદશ્રમાન્તરાણિ પ્રતીયમાનાનિ દેવતાધિકરણન્યાયેન ન શક્યન્તે ઽપાકર્તુમ્ ।
નચ પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિરોધો વીરહા વેત્યાદેઃ પ્રતિપન્નગાર્હસ્થ્યં પ્રમાદાદજ્ઞાનાદ્વાગ્નિમુદ્વાસયિતું પ્રવૃત્તં પ્રત્યુપપત્તેઃ ।
એવઞ્ચ અવિરોધે સિદ્ધવત્પરામર્શાદશ્રમાન્તરાણાં શાસ્ત્રાન્તરસિદ્ધિં વા કલ્પયિષ્યામો યથોપવીતવિધિપરે વાક્યે ઽઉપવ્યયતે દેવલક્ષ્મમેવ તત્કુરુતેઽઇત્યત્ર નિવીતં મનુષ્યાણાં પ્રાચીનાવીતં પિતૃણામિતિ શાસ્ત્રાન્તરસિદ્ધયોર્નિવીતપ્રાચીનાવીતયોઃ પરામર્શ ઇતિ ॥19॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.2.20
વિધિર્ વા ધારણવત્

યદ્યપિ બ્રહ્મસંસ્થત્વસ્તુતિપરતયાસ્ય સંદર્ભસ્યૈકવાક્યતા ગમ્યતે ।
સંભવાન્ત્યાં ચૈકવાક્યતાયાં વાક્યભેદો ઽન્યાય્યઃ ।
તથાપ્યાશ્રમાન્તરાણાં પૂર્વસિદ્ધેરભાવાત્પરામર્શાનુપપત્તેઃ, અપરામર્શે ચ સ્તુતેરસંભવેન કિંપરતયા એકવાક્યતાસ્ત્વિતી તાં ભઙ્ક્ત્વા ધારણવદ્વરમપૂર્વત્વાદ્વિધિરેવાસ્તુ ।
યથા ઽઅધસ્તાત્સમિધં ધારયન્નનુદ્રવેદુપરિ હિ દેવેભ્યો ધારયતિઽઇત્યત્ર સત્યામપ્યધોધારણેનૈકવાક્યતાપ્રતીતૌ વિધીયત એવોપરિધારણમપૂર્વત્વાત્ ।
તથોક્તમ્ ઽવિધિસ્તુ ધારણે ઽપૂર્વત્વાત્ઽઇતિ ।
તથેહાપ્યાશ્રમાન્તરપરામર્શશ્રુતિર્વિધરેવેતિ કલ્પ્ય્તે ।
સંપ્રતિ પરામર્શે ઽપીતરેષામાશ્રમાણાં બ્રહ્મસંસ્થતા સંસ્તવસામર્થ્યાદેવ વિધાતવ્યા ।
ન ખલ્વવિધેયં સંસ્તૂયતે તદર્થત્વાત્સંસ્તવસ્યેત્યાહ- યદાપીતિ ।
અત્રાવાન્તરવિચારમારભતે- સા ચ કિં ચતુર્ષ્વિતિ ।
વિચારપ્રયોજનમાહ- યદિ ચેતિ ।
નનુ અનાશ્રમ્યેવ બ્રહ્મસંસ્થો ભવિષ્યતીત્યત આહ- અનાશ્રયમિત્વેતિ ।
તત્ર પૂર્વપક્ષમાહ- તત્ર તપઃશબ્દેનેતિ ।
અયમભિસંધિઃ ।
યદિ તાવદ્બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ પદં પ્રત્યસ્તમિતાવયવાર્થં પરિવ્રાજકે ઽશ્વકર્ણાદિપદવદ્રૂઢં તદાશ્રમપ્રાપ્તિમાત્રેણૈવામૃતીભાવ ઇતિ ન તદ્ભાવાયા બ્રહ્મજ્ઞાનમપેક્ષેત ।
તથાચ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયેતિ વિરોધઃ ।
નચ સંભત્યવયવાર્થે સમુદાયશક્તિકલ્પના ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણિ સંસ્થાસ્યેતિ ।
બ્રહ્મસંસ્થઃ ।
એવઞ્ચ ચતુર્ષ્વાશ્રમેષુ યસ્યૈવ બ્રહ્મણિ નિષ્ઠત્વમાશ્રમિણઃ સ બ્રહ્મસંસ્થો ઽમૃતત્વમેતીતિ યુક્તમ્ ।
તત્ર તાવદ્બ્રહ્મચારિગૃહસ્થૌ સ્વશબ્દાભિહિતૌ તપઃપદેન ચ તપઃપ્રધાનતયા ભિક્ષુવાનપ્રસ્થાવુપસ્થાપિતૌ ।
ભિક્ષુરપિ હિ સમાધિકશૌચાષ્ટગ્રાસીભોજનનિયમાદ્ભવતિ વાનપ્રસ્થવત્તપઃપ્રધાનઃ ।
નચ ગૃહસ્થાદેઃ કર્મિણો બ્રહ્મનિષ્ઠત્વાસંભવઃ ।
યદિ તાવત્કર્મયોગઃ કર્મિતા સા ભિક્ષોરપિ કાયવાઙ્મનોભિરસ્તિ ।
અથ યે ન બ્રહ્માર્પણેન કર્મ કુર્વન્તિ કિન્તુ કામાર્થિતયા તે કર્મિણઃ ।
તથા સતિ ગૃહસ્થાદયો ઽપિ બ્રહ્માર્પણેન કર્મ કુર્વાણા ન કર્મિણઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણિ તાત્પર્યં બ્રહ્મનિષ્ઠતા ન તુ કર્મત્યાગઃ ।
પ્રમાણવિરોધાત્ ।
તપસા ચ દ્વયોરાશ્રમયોરેકીકરણેન ત્રય ઇતિ ત્રિત્વમુપપદ્યતે ।
એવઞ્ચ ત્રયો ઽપ્યાશ્રમા અબ્રહ્મસંસ્થાઃ સન્તઃ પુણ્યલોકભાજો ભવન્તિ યઃ પુનરેતેષુ બ્રહ્મસંસ્થઃ સો ઽમૃતત્વભાગિતિ ।
નચ યેષાં પુણ્યલોકભાક્ત્વં તેષામેવામૃતત્વમિતિ વિરોધઃ ।
યથા દેવદત્તયજ્ઞદત્તૌ મન્દપ્રજ્ઞાવભૂતાં સંપ્રતિ તયોર્યજ્ઞાદત્તસ્તુ શાસ્ત્રાભ્યાસાત્પટુપ્રજ્ઞો વર્તતે ઇતિ તથેહાપિ ય એવાબ્રહ્મસંસ્થાઃ ।
પુણ્યલોકભાજસ્ત એવ બ્રહ્મસંસ્થા અમૃતત્વભાજ ઇત્યવસ્થાભેદાદવિરોધઃ ।
તથાચ બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ યૌગિકં પદં પ્રકૃતવિષયં ભવિષ્યતિ ।
યથા આગ્નેય્યાગ્નીધ્રમુપતિષ્ઠત ઇત્યત્ર વિનિયુક્તાપિ પ્રકૃતૈવાગ્નેયી ગૃહ્યતે ।
નચ વિનિયુક્તવિનિયોગવિરોધઃ ।
યદિ હ્યત્રાગ્નોત્યુપદિશ્યેત તતો યથા પ્રતીતા તથોદ્દિશ્યેત ।
વિનિયુક્તા ચ પ્રતીતિર્ભવેદિતિ વિનિયુક્તવિનિયોગવિરોધઃ ।
ઇહ તુ આગ્નીધ્રોપસ્થાને સા વિધેયત્વેન વિનિયુજ્યતે ।
ન તૂદ્દિશ્યતે ।
વિધેયત્વેન ચ વિનિયોગે આગ્નેયીપદાર્થાપેક્ષણાત્પ્રકૃતાતિક્રમે પ્રમાણાભાવાત્ ।
તાવતા ચ શાસ્ત્રોપપત્તેર્નાપ્રકૃતાનામપિ ગ્રહણસંભવઃ ।
નચ યાતયામતયા ન વિનિયોગઃ ।
વાચસ્તોમે સર્વેષામેવ મન્ત્રાણાં વિનિયોગાદન્યત્રાપ્યવિનિયોગપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથેહાપિ પ્રકૃતા એવાશ્રમા બુદ્ધિવિપરિવર્તિનઃ પરામૃશ્યન્તે નાનુક્તઃ પરિવ્રાડેવેતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
રાદ્ધાન્તમુપક્રમતે- તદયુક્તમ્ ।
નહિ સત્યાં ગતૌ વાનપ્રસ્થવિશેષણેનેતિ ।
યથોપક્રાન્તં તથૈવ પરિસમાપનમુચિતમ્ ।
યત્સંખ્યાકાશ્ચ યે પ્રસિદ્ધાસ્તે તત્સંખ્યાકા એવ કીર્ત્યન્તે ઇતિ ચોચિતમ્ ।
ન તુ સત્યાં ગતાવુત્સર્ગસ્યાપવાદો યુજ્યતે ।
અશાધારણેનૈકૈકેન લક્ષણેનૈકેક આશ્રમો વક્તુમુપક્રાન્ત ઇતિ તથૈવ સમાપનમુચિતમ્ ।
ન તુ સાધારણાસાધારણાભ્યામુપક્રમસમાપ્તી શ્લિષ્યેતે ।
નચ તપો નામ નાસાધારણં વાનપ્રસ્થાનામિત્યત આહ- તપશ્ચાસાધારણ ઇતિ ।
ન ખલુ પરાકાદિભિઃ કાયક્લેશપ્રધાનો યથા વાનપ્રસ્થસ્તથા ભિક્ષુઃ સત્યપ્યષ્ટગ્રાસાદિનિયમે ।
નચ શૌચસન્તોષશમદમાદયસ્તપઃ પક્ષે વર્તન્તે તત્ર વૃદ્ધાનાં તપઃપ્રસિદ્ધેરસિદ્ધેઃ ।
અત એવ વૃદ્ધાસ્તપસો ભેદેન શૌચાદીનાચક્ષતે-ઽશૌચસન્તોષતપઃસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ નિયમાઃઽઇતિ ।
સિદ્ધસંખ્યાભેદેષુ ચ સંખ્યાન્તરાભિધાનમાશ્લિષ્ટમિત્યાહ- ચતુષ્ટ્વેન ચેતિ ।
અપિચ ભેદવ્યપદેશો ઽત્રેતિ ।
ત્રય એત ઇતિ કિં ભિક્ષુરપિ પરામૃશ્યતે કિન્ત્વા ભિક્ષુવર્જં ત્રય એવ ।
ન તાવન્ત્રય ઇતિ ભિક્ષુસંગ્રહે તદ્વર્જનમેતે ત્રય ઇત્યત્ર વર્તું શક્યમ્ ।
એત ઇતિ પ્રકૃતાનાં સાકલ્યેન પરામર્શાદ્ભિક્ષુસંગ્રહે ચ ન તસ્ય પુણ્યલોકત્વમબ્રહ્મસંસ્થાત્વાભાવાદ્ભિક્ષોઃ ।
તેન તસ્ય બ્રહ્મસંસ્થસ્ય સદા પુણ્યલોકત્વમમૃતત્વં ચેતિ વિરોધઃ ।
ત્રિષુ ચ બ્રહ્મસંસ્થપદે યદેતિ સંબન્ધનીયમ્ ।
ભિક્ષૌ ચ સદેતિ વૈષમ્યમ્ ।
તદિદમુક્તમ્- પૃથક્ત્વે ચેતિ ।
પૂર્વપક્ષાભાસં સ્મારયતિ- કથં પુનર્બ્રહ્મસંસ્થશબ્દો યોગાદિતિ ।
તન્નિરાકરોતિ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
અયમભિસંધિઃ ।
સત્યં યૌગિકઃ શબ્દઃ સતિ પ્રકૃતસંભવે ન તદતિપત્ત્યાપ્રકૃતે વર્તિતુમર્હતિ ।
અસતિ તુ સંભવે મા ભૂત્પ્રમાદપાઠ ઇત્યપ્રકૃતે વર્તયિતવ્યઃ, દર્શિતશ્ચાત્રાસંભવે ઽધસ્તાદિતિ ।
એષ હિ બ્રહ્મસંસ્થતાલક્ષણો ધર્મો ભિક્ષોરસાધારણ આશ્રમાન્તરાણિ તત્સંસ્થાન્યતત્સંસ્થાનિ ચ ભિક્ષુસ્તત્સંસ્થ ઇત્યેવ ।
તત્સંસ્થતા હિ સ્વાભાવં વ્યવચ્છિન્દન્તી વિરોધાદ્યસ્તત્સંસ્થ એવ તત્રાઞ્જસી નાન્યત્ર ।
શમદમાદિસ્તુ તદીય ઇતિ ।
સ્વાઙ્ગમવ્યવધાયકમિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મસંસ્થત્વમસાધારણં પરિવ્રાજકધર્મં શ્રુતિરાદર્શયતીત્યાહ- તથાચ ન્યાસ ઇતિ બ્રહ્મેતિ ।
સર્વસઙ્ગપરિત્યાગો હિ ન્યાસઃ સ બ્રહ્મા કુત ઇત્યત આહ- બ્રહ્મા હિ પરઃ ।
અતઃ પરો ન્યાસો બ્રહ્મેતિ ।
કિમપેક્ષ્ય પરઃ સંન્યાસ ઇત્યત આહ- તાનિ વા એતાન્યવરાણિ તપાંસિ ન્યાસ એવાત્યરેચયદિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-બ્રહ્મપરતયા સર્વેષણાપરિત્યાગલક્ષણો ન્યાસો બ્રહ્મેતિ ।
તથા ચેદૃશં ન્યાસલક્ષણં બ્રહ્મસંસ્થત્વં ભિક્ષોરેવાસાધારણં નેતરેષામાશ્રમિણામ્ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય શબ્દજનિતસ્ય યઃ પરિપાકઃ સાક્ષાત્કારો ઽપવર્ગસાધનં તદઙ્ગતયા પારિવ્રાજ્યં વિહિતમ્ ।
ન ત્વનધિકૃતં પ્રતીત્યર્થઃ ॥20॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.3.21
સ્તુતિમાત્રમ્ ઉપાદાનાદ્ ઇતિ ચેન્ નાપૂર્વત્વાત્

યદ્યત્ર સંનિધાન ઉપાસનાવિધિર્નાસ્તિ તતઃ પ્રદેશાન્તરસ્થિતો ઽપિ વિધિવ્યભિચારિતતદ્વિધિસંબન્ધેનોદ્ગીથેનોપસ્થાપિતઃ સ એષ રસાનાં રસતમ ઇત્યાદિના પદસંદર્ભેણૈકવાક્યભાવમુપગતઃ સ્તૂયતે ।
નહિ સમભિવ્યાહૃતૈરેવૈકવાક્યતા ભવતીતિ કશ્ચિન્નિયમહેતુરસ્તિ ।
અનુષઙ્ગાતિદેશલબ્ધૈરપિ વિધ્યસમભિવ્યાહૃતૈરર્થવાદૈરેકવાક્યતાભ્યુપગમાત્ ।
યદિ તૂદ્ગીથમુપાસીત સામોપાસીતેત્યાદિવિધિસમભિવ્યાહારઃ શ્રુતસ્તથાપિ તસ્યૈવ વિધેઃ સ્તુતિર્ન તૂપાસનાવિષયસમર્પણપર ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમિત્યનેનૈવોપાસનાવિષયસમર્પણાદિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ન તાવદ્દૂરસ્થેન કર્મવિધિવાક્યેનૈકવાક્યતાસંભવઃ ।
પ્રતીતસમભિવ્યાહૃતાનાં વિધિનૈકવાક્યતયા સ્તુત્યર્થત્વમર્થવાદાનાં રક્તપટન્યાયેન ભવતિ ।
ન તુ સ્તુત્યા વિના કાચિદનુપપત્તિર્વિધેઃ ।
યથાહુઃ-ઽઅસ્તિ તુ તદિત્યતિરેકે પરિહારઃઽઇતિ ।
અત એવ વિધેરપેક્ષાભાવાત્પ્રવર્તનાત્મકસ્યાનુષઙ્ગતિદેશાદિભિરર્થવાદપ્રાપ્ત્યભ્ ઇધાનમસમઞ્જસમ્ ।
નહિ કર્ત્રપેક્ષિતોપાયામવગતાયાં પ્રાશસ્ત્યપ્રત્યયસ્યાસ્તિ કશ્ચિદુપયોગઃ ।
તસ્માદ્દૂરસ્થસ્ય કર્મવિધેઃ સ્તુતાવાનર્થક્યમ્ ।
તેનૈકવાક્યતાનુપપત્તેઃ સંનિહિતસ્ય તૂપાસનાવિધેઃ કિં વિષયસમર્પણેનોપયુજ્યતામુત સ્તુત્યેતિ વિશયે વિષયસમર્પણેન યથાર્થવત્ત્વં નૈવં સ્તુત્યા બહિરઙ્ગત્વાત્ ।
અગત્યા હિ સા ।
તસ્માદુપાસનાર્થા ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
ઽકુર્યાત્ક્રિયેત કર્તવ્યં ભવેત્સ્યાદિતિ પઞ્ચમમ્ ।
એતત્સ્યાત્સર્વવેદેષુ નિયતં વિધિલક્ષણમ્ ॥
ઽભાવનાયાઃ ખલુ કર્તૃસમીહિતાનુકૂલત્વં વિધિર્નિષેધશ્ચ કર્તુરહિતાનુકૂલત્વમ્ ।
યથાહુઃ-ઽકર્તવ્યશ્ચ સુખફલો ઽકર્તવ્યો દુઃખફલઃઽઇતિ ।
એતચ્ચાસ્માભિરુપપાદિતં ન્યાયકણિકાયામ્ ।
ક્રિયા ચ ભાવના તદ્વચનાશ્ચ કરોત્યાદયઃ ।
યથાહુઃ-કૃભ્વસ્તયઃ ક્રિયાસામાન્યવચના ઇતિ ।
અત એવ કૃભ્વસ્તીનુદાહૃતવાન્ ।
સામાન્યોક્તૌ તદ્વિશેષાઃ પચેદિત્યાદયો ઽપિ ગમ્યન્ત ઇતિ તત્ર કુર્યાદિત્યાક્ષિપ્તકર્તૃકા ભાવના ।
ક્રિયેતેતિ આક્ષિપ્તકર્મિકા ભાવના ।
કર્તવ્યમિતિ તુ કર્મભૂતદ્રવ્યોપસર્જનભાવના ।
એવં દણ્ડી ભવેદ્દણ્ડિના ભવિતવ્યં દણ્ડિના ભૂયેતેત્યેકધાત્વર્થવિષયા વિધ્યુપહિતા ભાવના ઉદાહાર્યાઃ ।
ભવતિશ્ચૈષ જન્મનિ ।
યથા કુલાલવ્યાપારાદ્ઘટો ભવતિ બીજાદઙ્કુરો ભવતીતિ પ્રયુઞ્જતે ।
નચ બીજાદઙ્કુરો ઽસ્તીતિ પ્રયુઞ્જતે ।
તસ્માદસ્તિ સત્તાયાં ન જન્મનીતિ ॥21॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.3.22
ભાવશબ્દાચ્ ચ

॥ 22 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.4.23
પારિપ્લવાર્થા ઇતિ ચેન્ ન વિશેષિતત્વાત્

યદ્યપિ ઉપનિષદાખ્યાનાનિ વિદ્યાસંનિધૌ શ્રુતાનિ તથાપિ ઽસર્વાણ્યાખ્યાનાનિ પારિપ્લવેઽઇતિ સર્વશ્રુત્યા નિઃશેષાર્થતયા દુર્બલસ્ય સંનિધેર્બાધિતત્વાત્પારિપ્લવાર્થાન્યેવાખ્યાનાનિ ।
નચ સર્વા દાશતયીરનુબ્રૂયાદિતિ વિનિયોગે ઽપિ દાશતયીનાં પ્રાતિસ્વિકવિનિયોગાત્તત્ર તત્ર કર્મણિ યથા વિનિયોગો ન વિરુધ્યતે તથેહાપિ સત્યપિ પારિપ્લવે વિનિયેગે સંનિધાનાદ્વિદ્યાઙ્ગત્વમપિ ભવિષ્યતીતિ વાચ્યમ્ ।
દાશતયીષુ પ્રાતિસ્વિકાનાં વિનિયોગાનાં સમુદાયવિનિયોગસ્ય ચ તુલ્યબલત્વાદિહ તુ સંનિધાનાત્ શ્રુતેર્બલીયસ્ત્વાત્ ।
તસ્માત્પારિપ્લવાર્થાન્યેવાખ્યાનાનીતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-નૈષામાખ્યાનાનાં પારિપ્લવે વિનિયોગઃ ।
કિન્તુ પારિપ્લવમાચક્ષીતેત્યુપક્રમ્ય યાન્યામ્નાતાનિ મનુર્વૈવસ્વતો રાજેત્યાદીનિ તેષામેવ તત્ર વિનિયોગઃ, તાન્યેવ હિ પારિપ્લવેન વિશેષિતાનિ ।
ઇતરથા પારિપ્લવે સર્વાણ્યાખ્યાનાનિત્યેતાવતૈવ ગતત્વાત્પારિપ્લવમાચક્ષીતેત્યનર્થકં સ્યાત્ ।
આખ્યાનવિશેષણત્વે ત્વર્થવત્ ।
તસ્માદ્વિશેષાણાનુરોધાત્સર્વશબ્દસ્તદપેક્ષો ન ત્વશેષવચનઃ ।
યથા સર્વે બ્રાહ્મણા ભોજયિતવ્યા ઇત્યત્ર નિમન્ત્રિતાપેક્ષઃ સર્વશબ્દઃ ।
તથા ચોપનિષદાખ્યાનાનાં વિદ્યાસંનિધિરપ્રતિદ્વન્દીં વિદ્યૈકવાક્યતાં સો ઽરોદીદિત્યાદીનામિવ વિદ્યેકવાક્યત્વં ગમયતીતિ સિદ્ધમ્ ।
પ્રતિપત્તિસૌકર્યાચ્ચેત્યુપાખ્યાનેન હિ બાલા અપ્યવધીયન્તે યથા તન્ત્રોપાખ્યાયિકયેતિ ॥23॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.4.24
તથા ચૈકવાક્યતોપબન્ધાત્

॥ 24 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.5.25
અત એવ ચાગ્નીન્ધનાદ્યનપેક્ષા

વિદ્યાયાઃ ક્રત્વર્થત્વે સતિ તથા ક્રતૂપકરણાય સ્વકાર્યાય ક્રતુરપેક્ષિતઃ ।
તદભાવે કસ્યોપકારો વિદ્યયેતિ ।
યદા તુ પુરુષાર્થા તદા નાનયા ક્રતુરપેક્ષિતઃ સ્વકાર્યે નિરપેક્ષાયા એવ તસ્યાઃ સામર્થ્યાત્ ।
અગ્નીન્ધાનાદિના ચાશ્રમકર્માણ્યુપલક્ષ્યન્તે તદાહ- અગ્નીન્ધનાદીન્યાશ્રમકર્માણિ વિદ્યયા સ્વાર્થસિદ્ધૌ નાપેક્ષિતવ્યાનીતિ ।
સ્વાર્થસિદ્ધૌ નાપેક્ષિતવ્યાનિ ન તુ સ્વસિદ્ધાવિતિ ।
એતચ્ચાધિકમુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યતે ।
તદ્વિવક્ષયા ચૈતત્પ્રયોજનં પૂર્વતનસ્યાધિકરણસ્યોક્તમ્ ॥25॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.5.26
અધિકવિવક્ષ્યેતિ યદુક્તં તદધિકમાહ-
સર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેર્ અશ્વવત્

યથા સ્વાર્થસિદ્ધૌ નાપેક્ષ્યન્તે આશ્રમકર્માણિ એવમુત્પત્તાવપિ નાપેક્ષ્યેરન્નિતિ શઙ્કા સ્યાત્ ।
નચ વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનેત્યાદિવિરોધઃ ।
નહ્યેષ વિધિરપિ તુ વર્તમાનાપદેશઃ ।
સ ચ સ્તુત્યાપ્યુપપદ્યતે ।
અપિચ ચતસ્રઃ પ્રતિપત્તયો બ્રહ્મણિ ।
પ્રથમા તાવદુપનિષદ્વાક્યશ્રવણમાત્રાદ્ભવતિ યાં કિલાચક્ષતે શ્રવણમિતિ ।
દ્વિતીયા મીમાંસાસહિતા તસ્માદેવોપનિષદ્વાક્યાદ્યામાચક્ષતે ।
મનનમિતિ ।
તૃતીયા ચિન્તા ।
સન્તતિમયી યામાચક્ષતે નિદિધ્યાસનમિતિ ।
ચતુર્થી સાક્ષાત્કારવતી વૃત્તિરૂપા નાન્તરીયકં હિ તસ્યાઃ કૈવલ્યમિતિ ।
તત્રાદ્યે તાવત્પ્રતિપત્તિ વિદિતપદતદર્થસ્ય વિદિતવાક્યગતિગોચરન્યાયસ્ય ચ પુંસ ઉપપદ્યેતે એવેતિ ન તત્ર કર્માપેક્ષા ।
તે એવ ચ ચિન્તામયીં તૃતીયાં પ્રતિપત્તિં પ્રસુવાતે ઇતિ ન તત્રાપિ કર્માપેક્ષા ।
સા ચાદરનૈરન્તર્યદીર્ઘકાલસેવિતા સાક્ષાત્કારવતીમાધત્ત એવ પ્રતિપત્તિં ચતુર્થીમિતિ ન તત્રાપ્યસ્તિ કર્માપેક્ષા ।
તન્નાન્તરીયકં ચ કૈવલ્યમિતિ ન તસ્યાપિ કર્માપેક્ષા ।
તદેવં પ્રમાણતશ્ચ પ્રમેયત ઉત્પત્તૌ ચ કાર્યે ચ ન જ્ઞાનસ્ય કર્માપેક્ષેતિ બીજં શઙ્કાયામ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ઉત્પત્તૌ જ્ઞાનસ્ય કર્માપેક્ષા વિદ્યતે વિવિદિષોત્પાદદ્વારા ઽવિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન ચેદં વર્તમાનાપદેશત્વાત્સ્તુતિમાત્રમપૂર્વત્વાદર્થસ્ય ।
યથા યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ભવતીતિ પર્ણમયતાવિધિરપૂર્વત્વાન્ન ત્વયં વર્તમાનાપદેશઃ, અનુવાદાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદુત્પત્તૌ વિદ્યયા શમાદિવત્ કર્માણ્યપેક્ષ્યન્તે ।
તત્રાપ્યેવંવિદિતિ વિદ્યાસ્વરૂપસંયોગાદન્તરઙ્ગાણિ વિદ્યોત્પાદે શમાદીનિ, બહિરઙ્ગાણિ કર્માણિ વિવિદિષાસંયોગાત્ ।
તથાહિ-આશ્રમવિહિતનિત્યકર્માનુષ્ઠાનાદ્ધર્મસમુત્પાદસ્તતઃ પાપ્મા વિલીયતે ।
સ હિ તત્ત્વતો ઽનિત્યાશુચિદુઃખાનાત્મનિ સંસારે સતિ નિત્યશુચિમુખાત્મલક્ષણેન વિભ્રમેણ મલિનયતિ ચિત્તસત્ત્વમધર્મનિબન્ધનત્વાદ્વિભ્રમાણામ્ ।
અતઃ પાપ્મનઃ પ્રક્ષયે પ્રત્યક્ષોપપત્તિદ્વારાપાવરણે સતિ પ્રત્યક્ષોપપત્તિભ્યાં સંસારસ્ય તાત્ત્વિકીમનિત્યાશુચિદુઃખરૂપતામપ્રત્યૂહં વિનિશ્ચિનેતિ ।
તતો ઽસ્મિન્નનભિરતિસંજ્ઞં વૈરાગ્યમુપજાયતે ।
તતસ્તજ્જિહાસાસ્યોપાવર્તતે ।
તતો હાનોપાયં પર્યેષતે પર્યેષમાણશ્ચાત્મતત્ત્વજ્ઞાનમસ્યોપાય ઇતિ શાસ્ત્રાદાચાર્યવચનાચ્ચોપશ્રુત્ય તજ્જિજ્ઞાસત ઇતિ વિવિદિષોપહારમુખેનાત્મજ્ઞાનોત્પત્તાવસ્તિ કર્માણામુપયોગઃ ।
વિવિદિષુઃ ખલુ યુક્ત એકાગ્રતયા શ્રવણમનને કર્તુમુત્સહતે ।
તતો ઽસ્ય ઽતત્ત્વમસિઽઇતિવાક્યન્નિર્વિચિકિત્સં જ્ઞાનમુત્પદ્યતે ।
નચ નિર્વિચિકિત્સં તત્ત્વમસીતિ વાક્યાર્થમવધારયતઃ કર્મણ્યધિકારો ઽસ્તિ ।
યેન ભાવનાયાં વા ભાવનાકાર્યે વા સાક્ષાત્કારે કર્મણામુપયોગઃ ।
એતેન વૃત્તિરૂરપસાક્ષાત્કારકાર્યે ઽપવર્ગે કર્મણામુપયોગો દૂરનિરસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
તસ્માદ્યથૈવ શમદમાદયો યાવજ્જીવમનુવર્તન્તે એવમાશ્રમકર્માપીત્યસમીક્ષિતાભિધાનમ્ ।
વિદુષસ્તત્રાનધિકારાદિત્યુક્તમ્ ।
દૃષ્ટાર્થેષુ તુ કર્મસુ પ્રતિષિદ્ધવર્જનમનધિકારે ઽપ્યસક્તસ્ય સ્વારસિકી પ્રવૃત્તિરુપપદ્યત એવ ।
નહિ તત્રાન્વયવ્યતિરેકસમધિગમનીયફલે ઽસ્તિ વિધ્યપેક્ષા ।
અતશ્ચ ઽભ્રાન્ત્યા ચેલ્લૌકિકં કર્મ વૈદિકં ચ તથાસ્તુ તેઽઇતિ પ્રલાપઃ ।
શમદમાદીનાં તુ વિદ્યોત્પાદાયોપાત્તાનામુપરિષ્ટાદવસ્થાસ્વાભાવ્યાદનપેક્ષિતાનામપ્યનુવૃત્તિઃ ।
ઉપપાદિતં ચૈતદસ્માભિઃ પ્રથમસૂત્ર ઇતે નેહ પુનઃ પ્રત્યાપ્યતે ।
તસ્માદ્વિવિદિષોત્પાદદ્વારાશ્રમકર્મણાં વિદ્યોત્પત્તાવુપયોગો ન વિદ્યાકાર્ય ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥26॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.6.27
શમદમાદ્યુપેતસ્ સ્યાત્ તથાપિ તુ તદ્વિધેસ્ તદઙ્ગતયા તેષામ્ અપ્ય્ અવશ્યાનુષ્ઠેયત્વાત્

॥ 27 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.7.28
સર્વાન્ નાનુમતિશ્ ચ પ્રાણાત્યયે તદ્દર્શનાત્

પ્રાણસંવાદે સર્વેન્દ્રિયાણાં શ્રૂયતે ।
એષ કિલ વિચારવિષયઃ-સર્વાણિ ખલુ વાગાદીન્યવજિત્ય પ્રાણો મુખ્ય ઉવાચૈતાનિ કિં મે ઽન્નં ભવિષ્યતીતિ, તાનિ હોચુઃ ।
યદિદં લોકે ઽન્નમા ચ શ્વભ્ય આ ચ શકુનિભ્યઃ સર્વપ્રાણિનાં યદન્નં તત્તવાન્નમિતિ ।
તદનેન સંદર્ભેણ પ્રાણસ્ય સર્વમન્નમિત્યનુચિન્તનં વિધાયાહ શ્રુતિઃ-ઽન હ વા એવંવિદિ કિઞ્ચનાનન્નં ભવતિઽઇતિ ।
સર્વં પ્રાણસ્યાન્નમિત્યેવંવિદિ ન કિઞ્ચિનાનન્નં ભવતીતિ ।
તત્ર સંશયઃ-કિમેતત્સર્વાન્નાભ્યનુજ્ઞાનં શમાદિવદેતદ્વિદ્યાઙ્ગતયા વિધીયત ઉત સ્તુત્યર્થં સંકીર્ત્યત ઇતિ ।
તત્ર યદ્યપિ ભવતીતિ વર્તમાનાપદેશાન્ન વિધિઃ પ્રતીયતે ।
તથાપિ યથા યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ભવતીતિ વર્તમાનાપદેશાદપિ પલાશમયીત્વવિધિપ્રતિપત્તિઃ પઞ્ચમલકારાપત્ત્યા તથેહાપિ પ્રવૃત્તિવિશેષકરતાલાભે વિધિપ્રતિપત્તિઃ ।
સ્તુતૌ હિ અર્થવાદમાત્રં ન તથાર્થવદ્યથા વિધૌ ।
ભક્ષ્યાભક્ષ્યશાસ્ત્રં ચ સામાન્યતઃ પ્રવૃત્તમનેન વિશેષશાસ્ત્રેણ બાધ્યતે ।
ગમ્યાગમ્યવિવેકશાસ્ત્રમિવ સામાન્યતઃ પ્રવૃત્તં વામદેવવિદ્યાઙ્ગભૂતસમસ્તસ્ત્ર્યપરિહારશાસ્ત્રેણ વિશેષવિષયેણેતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-અશક્તેઃ કલ્પનીયત્વાચ્છાસ્ત્રાન્તરવિરોધતઃ ।
પ્રાણસ્યાન્નમિદં સર્વમિતિ ચિન્તનસંસ્તવઃ ॥
ન તાવત્કૌલેયકમર્યાદમન્નં મનુષ્યજાતિના યુગપત્પર્યાયેણ વા શક્યમત્તુમ્ ।
ઇભકરભકાદીનામન્નસ્ય શમીકરીરકણ્ટકવટકાષ્ઠાદેરેકસ્યાપિ અશક્યાદનત્વાત્ ।
ન ચાત્ર લિઙ્ગ ઇવ સ્ફુટતરા વિધિપ્રતિપત્તિરસ્તિ ।
નચ કલ્પનીયો વિધિરપૂર્વત્વાભાવાત્ ।
સ્તુત્યાપિ ચ તદુપપત્તેઃ ।
નચ સત્યાં ગતૌ સામાન્યતઃ પ્રવૃત્તસ્ય શાસ્ત્રસ્ય વિષયસંકોચો યુક્તઃ ।
તસ્માત્સર્વં પ્રાણસ્યાન્નમિત્યનુચિન્તનવિધાનસ્તુતિરિતિ સામ્પ્રતમ્ ।
શક્યત્વે ચ પ્રવૃત્તિવિશેષકરતોપયુજ્યતે નાશક્યવિધાનત્વે ।
પ્રાણાત્યય ઇતિ ચાવધારણપરં પ્રાણાત્યય એવ સર્વાન્નત્વમ્ ।
તત્રોપાખ્યાનાચ્ચ સ્ફુટતરવિધિસ્મૃતેશ્ચ સુરાવર્જં વિદ્વાંસમવિદ્વાંસં પ્રતિ વિધાનાત્ ।
ન ત્વન્યત્રેતિ ।
ઇભ્યેન હસ્તિપકેન સામિસ્વાદિતા નર્ધભક્ષિતાન્ ।
સ હિ ચાક્રાયણો હસ્તિપકોચ્છિષ્ટાન્કુલ્માષાન્ભુઞ્જાનો હસ્તિપકેનોક્તઃ ।
કુલ્માષાનિવ મદુચ્છિષ્ટમુદકં કસ્માન્નાનુપિબસીતિ ।
એવમુક્તસ્તદુદકમુચ્છિષ્ટદોષાત્પ્રત્યાચચક્ષે ।
કારણં ચાત્રોવાચ ।
ન વાજીવિષ્યં ન જીવિષ્યામીતીમાન્કુલ્માષાનખાદમ્ ।
કામો મ ઉદકપાનમિતિ સ્વાતન્ત્ર્યં મે ઉદકપાને નદીકૂપતડાગપ્રાપાદિષુ યથાકામં પ્રાપ્નોમીતિ નોચ્છિષ્ટોદકાભાવે પ્રાણાત્યય ઇતિ તત્રોચ્છિષ્ટભક્ષણદોષ ઇતિ મટચીહતેષુ કુરુષુ ગ્લાયન્નશનાયયા મુનિર્નિરપત્રપ ઇભ્યેન સામિજગ્ધાન્ખાદયામાસ ॥28॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.7.29
અબાધાચ્ ચ

॥ 29 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.7.30
અપિ ચ સ્મર્યતે

॥ 30 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.7.31
શબ્દશ્ ચાતો ઽકામકારે

॥ 31 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.8.32
વિહિતત્વાચ્ ચાશ્રમકર્માપિ

નિત્યાનિ હ્યાશ્રમકર્માણિ યાવજ્જીવશ્રુતેર્નિત્યેહિતોપાયતયાવશ્યં કર્તવ્યાનિ ।
વિવિદિષન્તીતિ ચ વિદ્યાસંયોગાદ્વિદ્યાયાશ્ચાવશ્યંભાવનિયમાભાવાદનિત્યતા પ્રાપ્નોતિ ।
નિત્યાનિત્યસંયોગશ્ચૈકસ્ય ન સંભવતિ, અવશ્યાનવશ્યંભાવયોરેકત્ર વિરોધાત્ ।
નચ વાક્યભેદાદ્વાસ્તવો વિરોધઃ શક્યો ઽપનેતુમ્ ।
તસ્માદનધ્યવસાય એવાત્રેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એતેન ઽએકસ્ય તૂભયત્વે સંયોગપૃથક્ત્વમ્ઽઇત્યાક્ષિપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-સિદ્ધે હિ સ્યાદ્વિરોધો ઽયં ન તુ સાધ્યે કથઞ્ચન ।
વિધ્યધીનાત્મલાભે ઽસ્મિન્ યથાવિધિ મતા સ્થિતિઃ ॥
સિદ્ધં હિ વસ્તુ વિરુદ્ધધર્મયોગેન બાધ્યતે ।
ન તુ સાધ્યરૂપં યથા ષોડશિન એકસ્ય ગ્રહણાગ્રહણે ।
તે હિ વિધ્યધીનત્વાદ્વિકલ્પેતે એવ ।
ન પુનઃ સિદ્ધે વિકલ્પસંભવઃ ।
તદિહૈકમેવાગ્નિહોત્રાખ્યં કર્મ યાવજ્જીવશ્રુતેર્નિમિત્તેન યુજ્યમાનં નિત્યેહિતોપાત્તદુરિતપ્રક્ષયપ્રયોજનમવશ્યકર્તવ્યં, વિદ્યાઙ્ગતયા ચ વિદ્યાયાઃ કાદાચિત્કતયાનવશ્યં ભાવે ઽપિ ઽકામ્યો વા નૈમિત્તિકો વા નિત્યમર્થં વિકૃત્ય નિવિશતેઽઇતિ ન્યાયાદનિત્યાધિકારેણ નિવિશમાનમપિ ન નિત્યમનિત્યયતિ, તેનાપિ તત્સિદ્ધેરિતિ સંયોગપૃથક્ત્વાન્ન નિત્યાનિત્યસંયોગવિરોધ એકસ્ય કાર્યસ્યેતિ સિદ્ધમ્ ।
સહકારિત્વં ચ કર્મણાં ન કાર્યે વિદ્યાયાઃ કિં તૂત્પત્તૌ ।
કોર્ઽથો વિદ્યાસહકારીણિ કર્માણીતિ ।
અયમર્થઃ-સત્સુ કર્મસુ વિદ્યૈવ સ્વકાર્યે વ્યાપ્રિયતે ।
યથા ઽસહૈવ દશભિઃ પૂત્રૈર્ભારં વહતિ ગર્દભીઽઇતિ સાત્સ્વેવ દશપુત્રેષુ સૈવ ભારસ્ય વાહિકેતિ ।
અવિધિલક્ષણત્વાદિતિ ।
વિહિતં હિ દર્શપૌર્ણમાસાદ્યઙ્ગૈર્યુજ્યતે ન ત્વવિહિતમ્ ।
ગ્રાહકગ્રહણપૂર્વકત્વાદઙ્ગભાવસ્ય વિધૈશ્ચ ગ્રાહકત્વાત્ ।
અવિહિતે ચ તદનુપપત્તેઃ ।
ચતસૃણામપિ ચ પ્રતિપત્તીનાં બ્રહ્મણિ વિધાનાનુપપત્તેરિત્યુક્તં પ્રથમસૂત્રે ।
દ્રષ્ટવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્ય ઇતિ ચ વિધિસરૂપં ન વિધિરિત્યપ્યુક્તમ્ ।
ઉત્પત્તિં પ્રતિ હેતુભાવસ્તુ સત્ત્વશુદ્ધ્યા વિવિદિષોપજનદ્વારેત્યધસ્તાદુપપાદિતમ્ ।
અસાધ્યત્વાચ્ચ વિદ્યાફલસ્યાપવર્ગસ્ય સ્વરૂપાવસ્થાનલક્ષણો હિ સઃ ।
નચ સ્વં રૂપં બ્રહ્મણઃ સાધ્યં નિત્યત્વાત્ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥32॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.8.33
સહકારિત્વેન ચ

॥ 33 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.8.34
સર્વથાપિ ત એવોભયલિઙ્ગાત્

યથા માસમગ્નિહોત્રં જુહ્વતીતિ પ્રકરણાન્તરાત્કર્મભેદ એવમિહાપિ ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનઽઇતિક્રતુપ્રકરણમતિક્રમ્યશ્રવણાત્પ્રકરણાન્તરાત્તદ્બુદ્ધ્ ઇવ્યવચ્છેદે સતિ કર્માન્તરમિતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-સત્યપિ પ્રકરણાન્તરે તદેવ કર્મ, શ્રુતેઃ સ્મૃતેશ્ચ સંયોગભેદઃ પરં યથા ઽઅગ્નિહોત્રં જુહુયાત્સ્વર્ગકામઃઽ ઽયાવજ્જીવમગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ઽઇતિ તદેવાગ્નિહોત્રમુભયસંયુક્તમ્ ।
નહિ પ્રકરણાન્તરં સાક્ષાદ્ભેદકમ્ ।
કિન્તુ અજ્ઞાતજ્ઞાપનસ્વરસો વિધિઃ પ્રકરણૈક્યે સ્ફુટતરપ્રત્યભિજ્ઞાબલેન સ્વરસં જહ્યાત્ ।
પ્રકરણાન્તરેણ તુ વિઘટુતપ્રત્યભિજ્ઞાનઃ સ્વરસમજહત્કર્મ ભિનત્તિ ।
ઇહ તુ સિદ્ધવદુત્પન્નરૂપાણ્યેવ યજ્ઞાદીનિ વિવિદિષાયાં વિનિયુઞ્જાનો ન જુહ્વતીત્યાદિવદપૂર્વમેષાં રૂપમુત્પાદયિતુમર્હતિ ।
નચ તત્રાપિ નૈયમિકાગ્નિહોત્રે માસવિધિર્નાપૂર્વાગ્નિહોત્રોત્પત્તિરિતિ સાંપ્રતમ્ ।
હોમ એવ સાક્ષાદ્વિધિશ્રુતેઃ ।
કાલસ્ય ચાનુપાદેયસ્યાવિધેયત્વાત્ ।
કાલે હિ કર્મ વિધીયતે ન કર્મણિ કાલ ઇત્યુત્સર્ગઃ ।
ઇહ તુ વિવિદિષાયાં વિધિશ્રુતિઃ ન યજ્ઞાદૌ ।
તાનિ તુ સિદ્ધાન્યેવાનૂદ્યન્ત ઇત્યૈકકર્મ્યાત્સંયોગપૃથક્ત્વં સિદ્ધમ્ ।
સ્મૃતિમુક્ત્વા લિઙ્ગદર્શનમુક્તમ્ ॥34॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.8.35
અનભિભવં ચ દર્શયતિ

॥ 35 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.9.36
અન્તરા ચાપિ તુ તદ્દૃષ્ટેઃ

યદિ વિદ્યાસહકારીણ્યાશ્રમકર્માણિ હન્ત ભો વિધુરાદીનામનાશ્રમિણામનધિકારો વિદ્યાયામ્, અભાવાત્સહકારિણામાશ્રમકર્મણામિતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-નાત્યન્તમકર્માણો રૈક્વવિધુરવાચક્રવીપ્રભૃતયઃ ।
સન્તિ હિ તેષામનાશ્રમિત્વે ઽપિ જપોપવાસદેવતારાધનાદીનિ કર્માણિ ।
કર્મણાં ચ સહકારિત્વમુક્તમાશ્રમકર્મણામુપલક્ષણત્વાદિતિ ન તેષામનધિકારો વિદ્યાસુ ।
જન્માન્તરાનુષ્ઠિતેરપિ ચેતિ ।
ન ખલુ વિદ્યાકાર્યે કર્મણામપેક્ષા ।
અપિતુ ઉત્પાદે ।
ઉત્પાદયન્તિ ચ વિવિદિષોપહારેણ કર્માણિ વિદ્યામ્ ।
ઉત્પન્નવિવિદિષાણાં પુરુષધૌરેયાણાં વિધુરસંવર્તપ્રભૃતીનાં કૃતં કર્મભિઃ ।
યદ્યપિ ચેહ જન્મનિ કર્માણ્યનનુષ્ઠિતાનિ તથાપિ વિવિદિષાતિશયદર્શનાત્પ્રાચિ ભવે ઽનુષ્ઠિતાનિ તૈરિતિ ગમ્યત ઇતિ ।
નનુ યથાધીતવેદ એવ ધર્મજિજ્ઞાસાયામધિક્રિયતે નાનધીતવેદ ઇહ જન્મનિ ।
તથેહ જન્મન્યાશ્રમકર્મોત્પાદિતવિવિદિષ એવ વિદ્યાયામધિકૃતો નેતર ઇત્યનાશ્રમિણામનધિકારો વિધુરપ્રભૃતીનામિત્યત આહ- દૃષ્ટાર્થા ચેતિ ।
અવિદ્યાનિવૃત્તિર્વિદ્યાયા દૃષ્ટોર્ઽથઃ ।
સ ચાન્વવ્યતિરેકસિદ્ધો ન નિયમમપેક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતિષેધો વિધાતસ્તસ્યાભાવ ઇત્યર્થઃ ॥36॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.9.37
અપિ ચ સ્મર્યતે

॥ 37 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.9.38
વિશેષાનુગ્રહશ્ ચ

॥ 38 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.10.39
અતસ્ ત્વ્ ઇતરજ્જ્યાયો લિઙ્ગાચ્ ચ

યદ્યનાશ્રમિણામપ્યધિકારો વિદ્યાયાં કૃતં તર્હ્યાશ્રમૈરતિબહુલાયાસૈરિત્યાશઙ્ક્યાહ-અતસ્ત્વિતરજ્જ્યાયો લિઙ્ગાચ્ચ ।
સ્વસ્થેનાશ્રમિત્વમાસ્થેયમ્ ।
દૈવાત્પુનઃ પત્ન્યાદિવિયોગાતઃ સત્યનાશ્રમિત્વે ભવેદધિકારો વિદ્યાયામિતિ શ્રુતિસ્મૃતિસંદર્ભેણ વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનેત્યાદિના જ્યાયસ્ત્વાવગતેઃ શ્રુતિલિઙ્ગાત્સ્મૃતિલિઙ્ગાચ્ચાવગમ્યતે ।
તેનૈતિ પુણ્યકૃદિતિ શ્રુતિલિઙ્ગમ્, અનાશ્રમી ન તિષ્ઠેતેત્યાદિ ચ સ્મૃતિલિઙ્ગમ્ ॥39॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.10.40
તદ્ભૂતસ્ય તુ નાતદ્ભાવો જૈમિનેર્ અપિ નિયમાત્ તદ્રૂપાભાવેભ્યઃ

આરોહવત્પ્રત્યવરોહો ઽપિ કદાચિદૂર્ધ્વરેતસાં સ્યાદિતિ મન્દાશઙ્કાનિવારણાર્થમિદમધિકરણમ્ ।
પૂર્વધર્મેષુ યાગહોમાદિષુ ।
રાગતો વા ગૃહસ્થો ઽહં પત્ન્યાદિપરિવૃતઃ સ્યામિતિ ।
નિયમં વ્યાચષ્ટે-તથાહિ- અત્યન્તમાત્માનમિતિ ।
અતદ્રૂપતામારોહતુલ્યતાભાવં વ્યાચષ્ટે-ય થાચ બ્રહ્મચર્યં સમાપ્યેતિ ।
અભાવં શિષ્ટાચારાભાવં વિભજતે- ન ચૈવમાચારાઃ શિષ્ટા ઇતિ ।
અતિરોહિતાર્થમન્યત્ ॥40॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.11.41
ન ચાધિકારિકમ્ અપિ પતનાનુમાનાત્ તદયોગાત્

પ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યામીતિ નૈષ્ઠિકં પ્રતિ પ્રાયશ્ચિત્તાભાવસ્મરણાન્નૈરૃતગર્દભાલમ્ભઃ પ્રાયશ્ચિત્તમુપકુર્વાણકં પ્રતિ ।
તસ્માચ્છિન્નશિરસ ઇવ પુંસઃ પ્રતિક્રિયાભાવ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
સૂત્રયોજના તુ-ન ચાધિકારિકમધિકારલક્ષણે પ્રથમકાણ્ડે નિર્ણીતમ્ ઽઅવકીર્ણિપશુશ્ચ તદ્વદાધાનસ્યાપ્રાપ્તકાલત્વાત્ઽઇત્યનેન યત્પ્રાયશ્ચિત્તં તન્ન નૈષ્ઠિકે ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ-આરૂઢો નૈષ્ઠિકમિતિ સ્મૃત્યા પતનશ્રુત્યનુમાનાત્તત્પ્રાયશ્ચિત્તાયોગાત્ ॥41॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.11.42
ઉપપૂર્વમ્ અપિ ત્વ્ એકે ભાવમશનવત્ તદ્ ઉક્તમ્

શ્રુતિસ્તાવત્સરસતો ઽસઙ્કુચદ્વૃત્તિર્બ્રહ્મચારિમાત્રસ્ય નૈષ્ઠિકસ્યોપકુર્વાણસ્ય ચાવિશેષેણ પ્રાયશ્ચિત્તમુપદિશતિ સાક્ષાત્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યામીતિ તુ સ્મૃતિઃ ।
તસ્યામપિ ચ સાક્ષાત્પ્રાયશ્ચિત્તં ન કર્તવ્યમિતિ પ્રાયશ્ચિત્તનિષેધો ન ગમ્યતે, ન પશ્યામીતિ તુ દર્શનાભાવેન સો ઽનુમાતવ્યઃ ।
તથા ચ સ્મૃતિર્નિષેધાર્થેતિ અનુમાય તદર્થા શ્રુતિરનુમાતવ્યા ।
શ્રુતિસ્તુ સામાન્યવિષયા વિશેષમુપસર્પન્તી શીઘ્રપ્રવૃત્તિરિતિ ।
સ્માર્તં પ્રાયશ્ચિત્તાદર્શનં તુ યત્નગૌરવાર્થમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-કૃતનિર્ણેજનૈરપિ એતૈર્ન સંખ્યાનં કર્તવ્યમિતિ ।
સૂત્રાર્થસ્તુ-ઉપપૂર્વમપિ પાતકં નૈષ્ઠિકસ્યાવકીર્ણિત્વં ન મહાપાતકમપિરેવકારાર્થે અત એકે પ્રાયશ્ચિત્તભાવમિચ્છન્તીતિ ।
આચાર્યાણાં વિપ્રતિપત્તૌ વિશેષાભાવાત્સામ્યં ભવેત્ ।
શાસ્ત્રસ્થા યા વા પ્રસિદ્ધિઃ સા ગ્રાહ્યા શાસ્ત્રમૂલત્વાત્ ।
ઉપપાદિતં ચ પ્રાયશ્ચિત્તભાવપ્રસિદ્ધેઃ શાસ્ત્રમૂલત્વમિતિ ।
સુગમમિતરમ્ ॥42॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.12.43
બહિસ્ તૂભયથાપિ સ્મૃતેર્ આચારાચ્ ચ

યદિ નૈષ્ઠિકાદીનામસ્તિ પ્રાયશ્ચિત્તં તત્કિમેતૈઃ કૃતનિર્ણેજનૈઃ સંવ્યવહર્તવ્યમુત નેતિ ।
તત્ર દોષકૃતત્વાદસંવ્યવહારસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તેન તન્નિબર્હણાદનિબર્હણો વા તત્કરણવૈયર્થ્યાત્સંવ્યવહાર્યા એવેતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- બહિસ્તૂભયથાપિ સ્મૃતેરાચારાચ્ચ ।
નિષિદ્ધકર્માનુષ્ઠાનજન્યમેનો લોકદ્વયે ઽપ્યશુદ્ધિમાપાદયતિ દ્વૈધમ્ કસ્યચિદેનસો લોકદ્વયે ઽપ્યશુદ્ધિરપનીયતે પ્રાયશ્ચિત્તૈરેનોનિબર્હણં કુર્વાણૈઃ ।
કસ્યાચિત્તુ પરલોકાશુદ્ધિમાત્રમપનીયતે પ્રાયશ્ચિત્તૈરેનોનિબર્હણં કુર્વાણૈરિહલોકાશુદ્ધિસ્ત્વેનસાપાદિતા ન શક્યાપનેતુમ્ ।
યથા સ્ત્રીબાલાદિઘાતિનામ્ ।
યથાહુઃ-ઽવિશુદ્ધાનપિ ધર્મતો ન સંપિબેત્ઽઇતિ ।
તથા ચ ઽપ્રાયશ્ચિત્તૈરપૈત્યેનો યદજ્ઞાનકૃતં ભવેત્ઽકામતઃ કૃતમપિ ।
બાલઘ્નાદિસ્તુ કૃતનિર્ણેજનો ઽપિ વચનાદવ્યવહાર્ય ઇહ લોકે જાયત ઇતિ ।
વચનં ચ બાલઘ્નાંશ્ચેત્યાદિ ।
તસ્માત્સર્વમવદાતમ્ ॥43॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.13.44
સ્વામિનઃ ફલશ્રુતેર્ ઇત્ય્ આત્રેયઃ

પ્રથમે કાણ્ડે શેષલક્ષણે તથાકામ ઇત્યત્રર્ત્વિક્સંબન્ધે કર્મણઃ સિદ્ધે કિં કામો યાજમાન ઉતાર્ત્વિજ્ય ઇતિ સંશય્યાર્ત્વિજ્યે ઽપિ કર્મણિ યાજમાન એવ કામો ગુણફલેષ્વિતિ નિર્ણીતમિહ ત્વેવઞ્જાતીયકાનિ ચાઙ્ગસંબદ્ધાનિ ઉપાસનાનિ કિં યાજમાનન્યેવોતાર્ત્વિજ્યાનીતિ વિચાર્યત ઇતિ ન પુનરુક્તમ્ ।
તત્રોપાસકાનાં ફલશ્રવણાદનધિકારિણસ્તદનુપપત્તેર્યજમાનસ્ય ચ કર્મજનિતફલોપભોગભાજો ઽધિકારાદૃત્વિજાં ચ તદનુપપત્તેર્વચનાચ્ચ રાજાજ્ઞાસ્થાનીયાત્ક્વચિદૃત્વિજાં ફલશ્રુતેરસતિ વચને યજમાનસ્ય ફલવદુપાસનં તસ્ય ફલશ્રુતેઃ તં હ બકો દાલ્ભ્યો વિદાઞ્ચકારેત્યાદેરુપાસનસ્ય ચ સિદ્ધવિષયતયાન્યાયાપવાદસામર્થ્યભાવાદ્યાજમાનમેવોપાસનાકર્મેતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- ॥44॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.13.45
આર્ત્વિજ્યમ્ ઇત્ય્ ઔડુલોમિઃ તસ્મૈ હિ પરિક્રીયતે

ઉપાખ્યાનાત્તાવદુપાસનમૌદ્ગાત્રમવગમ્યતે ।
તદ્બલવતિ સતિ બાધકે ઽન્યથોપપાદનીયમ્ ।
ન ચર્ત્વિક્કર્તૃક ઉપાસને યજમાનગામિતા ફલસ્યાસંભવિની તેન હિ સ પરિક્રીતસ્તદ્ગામિનો ફલાય ઘટતે ।
તસ્માન્ન વ્યસનિતામાત્રેણોપાખ્યાનમન્યથયિતું યુક્તમિતિ રાદ્ધાન્તઃ ॥45॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.13.46
શ્રુતેશ્ચ

॥ 46 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.14.47
સહકાર્યન્તરવિધિઃ પક્ષેણ તૃતીયં તદ્વતો વિધ્યાદિવત્

તસ્માદ્બ્રાહ્મણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય નિશ્ચયેન ।
લબ્ધ્વા બાલ્યેન તિષ્ઠાસેદ્બાલ્યં ચ પાણ્ડિત્યં ચ નિર્વિદ્યાથ મુનિરમૌનં ચ મૌનં ચ નિર્વિદ્યાથ બ્રાહ્મણ ઇતિ ।
યત્ર હિ વિધિવિભક્તિઃ શ્રૂયતે સ વિધેયઃ ।
બાલ્યેન તિષ્ઠાસેદિત્યત્ર ચ સા શ્રૂયતે ન શ્રૂયતે તુ મૌને ।
તસ્માદ્યથાથ બ્રહ્મણ ઇત્યેતદશ્રૂયમાણવિધિકમવિધેયમેવં મૌનમપિ ।
ન ચાપૂર્વત્વાદ્વિધેયં, તસ્માદ્બ્રાહ્ણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્યેતિ પાણ્ડિત્યવિધાનાદેવ મૌનસિદ્ધેઃ પાણ્ડિત્યમેવ મૌનમિતિ ।
અથવા ભિક્ષુવચનો ઽયં મુનિશબ્દસ્તત્ર દર્શનાત્ ઽગાર્હસ્થ્યમાચાર્યકુલં મૌનં વાનપ્રસ્થમ્ઽઇત્યત્ર ।
તસ્યાન્યતો વિહિતસ્યાયમનુવાદઃ ।
તસ્માદ્બાલ્યમેવાત્ર વિધીયતે મૌનં તુ પ્રાપ્તં પ્રશંસાર્થમનૂદ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
ભવેદેવં યદિ પણ્ડિતપર્યાયો મુનિશબ્દો ભવેત્ ।
અપિ તુ જ્ઞાનમાત્રં પાણ્ડિત્યં જ્ઞાનાતિશયસંપત્તિસ્તુ મૌનં તત્રૈવ તત્પ્રસિદ્ધેઃ ।
આશ્રમભેદે તુ તત્પ્રવૃત્તિર્ગાર્હસ્થ્યાદિપદસંનિધાનાત્ ।
તસ્માદપૂર્વત્વાન્મૌનસ્ય બાલ્યપાણ્ડિત્યાપેક્ષયા તૃતીયમિદં મૌનં જ્ઞાનાતિશયરૂપં વિધીયતે ।
એવં ચ નિર્વેદનીયત્વમપિ વિધાન આઞ્જસં સ્યાદિત્યાહ- નિર્વેદનીયત્વનિર્દેશાદિતિ ।
કસ્યેદં મૌનં વિધીયતે વિદ્યાસહકારિતયેત્યત આહ- તદ્વતો વિદ્યાવતઃ સંન્યાસિનો ભિક્ષોઃ ।
પૃચ્છતિ- કથમિતિ ।
વિદ્યાવત્તા પ્રતીયતે ન સંન્યાસિતેત્યર્થઃ ।
ઉત્તરન્ તદધિકારાત્ ભિક્ષોસ્તદધિકારાત્ ।
તદ્દર્શયતિ- આત્માનં વિદિત્વેતિ ।
સૂત્રાવયવં યોજયિતું શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
પરિહરતિ- અત આહ-પક્ષેણેતિ ।
વિદ્યાવાનિતિ ન વિદ્યાતિશયો વિવક્ષિતઃ ।
અપિ તુ વિદ્યોદયાયાભ્યાસો પ્રવૃત્તો ન પુનરુત્પન્નવિદ્યાતિશયઃ ।
તથાચાસ્ય પક્ષે કદાચિદ્ભેદદર્શનાત્સંભવ ઇત્યર્થઃ ।
વિધ્યાદિર્વિધિમુખ્યઃ પ્રધાનમિતિ યાવત્ ।
અત એવ સમિદાદિર્વિધ્યન્તઃ સ હિ વિધિઃ પ્રધાનવિધેઃ પશ્ચાદિતિ ।
તત્રાશ્રૂયમાણવિધિત્વે ઽપૂર્વત્વાદ્વિધિરાસ્થેય ઇત્યર્થઃ ॥47॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.14.48
નનુ યદ્યયમાશ્રમો બાલ્યપ્રધાનઃ કસ્માત્પુનર્ગાર્હસ્થ્યેનોપસંહરતીતિ ચોદયતિ- એવં બાલ્યાદિવિશિષ્ટેતિ ।
ઉત્તરં પઠતિ-
કૃત્સ્નભાવાત્ તુ ગૃહિણોપસંહારઃ

છાન્દોગ્યે બહુલાયાસસાધ્યકર્મબહુલત્વાદ્ગાર્હસ્થ્યસ્ય ચાશ્રમાન્તરધર્માણાં ચ કેષાઞ્ચિદહિંસાદીનાં સમવાયાત્તેનોપસંહારો ન પુનસ્તેન સમાપનાદિત્યર્થઃ ॥48॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.14.49
એવં તદાશ્રમદ્વયોપન્યાસેન ક્વચિત્કદાચિદિતરાભાવશઙ્કા મન્દબુદ્ધેઃ સ્યાદિતિ તદપાકરણાર્થં સૂત્રમ્-
મૌનવદ્ ઇતરેષામ્ અપ્ય્ ઉપદેશાત્

વૃત્તિર્વાનપ્રસ્થાનામનેકવિધૈરેવં બ્રહ્માચારિણો ઽપીતિ વૃત્તિભેદો ઽનુષ્ઠાતારો વા પુરુષા ભિદ્યન્તે, તસ્માદ્દ્વિત્વે ઽપિ બહુવચનમવિરુદ્ધમ્ ॥49॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.15.50
અનાવિષ્કુર્વન્ન્ અન્વયાત્

બાલ્યેનેતિ યાવદ્બાલચરિતશ્રુતેઃ કામચારવાદભક્ષતાયાશચાત્યન્તબાલ્યેન પ્રસિદ્ધેઃ શૌચાદિનિયમવિધાયિનશ્ચ સામાન્યશાસ્ત્રસ્યાનેન વિશેષશાસ્ત્રેણ બાધનાત્સકલબાલચરિતવિધાનમિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-વિદ્યાઙ્ગત્વેન બાલ્યવિધાનાત્સમસ્તબાલચર્યાયાં ચ પ્રધાનવિરોધપ્રસઙ્ગાદ્યત્તદનુગુણમપ્રૌઢેન્દ્રિયત્વાદિ ભાવશુદ્ધિરૂપં તદેવ વિધીયતે ।
એવં ચ શાસ્ત્રાન્તરાબાધેનાપ્યુપપત્તૌ ન શાસ્ત્રાન્તરબાધનમન્યાય્યં ભવિષ્યતીતિ ॥50॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.16.51
ઐહિકમ્ અપ્ય્ અપ્રસ્તુતપ્રતિબન્ધે તદ્દર્શનાત્

સંગતિમાહ- સર્વાપેક્ષા ચેતિ ।
કિં શ્રવણાદિભિરિહૈવ વા જન્મનિ વિદ્યા સાધ્યતે ઉતાનિયમ ઇહ વામુત્ર વેતિ ।
યદ્યપિ કર્માણિ યજ્ઞાદીન્યનિયતફલાનિ તેષાં ચ વિદ્યોત્પાદસાધનત્વેન વિદ્યોત્પાદસ્યાનિયમઃ પ્રતિભાતિ ।
તથાચ ગર્ભસ્થસ્ય વામદેવસ્યાત્મપ્રતિબોધશ્રવણાત્ ઽઅનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ઽઇતિ ચ સ્મરણાદામુષ્મિકત્વમપ્યવગમ્યતે ।
તથાપિ યજ્ઞાદીનાં પ્રમેયાણામપ્રમાણત્વાચ્છ્રવણાદેશ્ચ પ્રમાણત્વાત્તેષામેવ સાક્ષાદ્વિદ્યાસાધનત્વમ્ ।
યજ્ઞાદીનાં સત્ત્વશુદ્ધ્યાધાનેન વા વિદ્યોત્પાદકશ્રવણાદિલક્ષણપ્રમાણપ્રવૃત્તિવિઘ્નોપશમેન વા વિદ્યાસાધનત્વામ્ ।
શ્રવણાદીનાં ત્વનપેક્ષાણામેવ વિદ્યોત્પાદકત્વમ્ ।
નચ પ્રમાણેષુ પ્રવર્તમાનાઃ પ્રમાતાર ઐહિકમપિ ચિરભાવિનં પ્રમોત્પાદં કામયન્તે કિન્તુ તાદાત્વિકમેવ પ્રાગેવ તુ પારલૌકિકમ્ ।
નહિ કુમ્ભલાદિદૃક્ષુશ્ચક્ષુષી સમુન્મીલયતિ કાલાન્તરીયાય કુમ્ભદર્શનાય કિન્તુ તાદાત્વિકાય ।
તસ્માદૈહિક એવ વિદ્યોત્પાદો નાનિયતકાલઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતી ચ પારલૌકિકં વિદ્યોત્પાદં સ્તુત્યા બ્રૂતઃ ।
ઇત્થંભૂતાનિ નામ શ્રવણાદીન્યાવશ્યકફલાનિ યત્કાલાન્તરે ઽપિ વિદ્યામુત્પાદયન્તીતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-યત એવાત્ર વિદ્યોત્પાદે શ્રવણાદિભિઃ કર્તવ્યે યજ્ઞાદીનાં સત્ત્વશુદ્ધિદ્વારેણ વા વિઘ્નોપશમદ્વારા વોપયોગો ઽત એવ તેષાં યજ્ઞાદીનાં કર્માન્તરપ્રતિબન્ધાપ્રતિબન્ધાભ્યામનિયતફલત્વેન તદપેક્ષાણાં શ્રવણાદીનામપ્યનિયતફલત્વં ન્યાય્યમનપહતવિઘ્નાનાં શ્રવણાદીનામનુત્પાદકત્વાદવિશુદ્ધસત્ત્વાદ્વા પુંસઃ પ્રત્યનુત્પાદકત્વાત્ ।
તથાચ તેષાં યજ્ઞાદ્યપેક્ષાણાં તેષાં ચાનિયતફલત્વેન શ્રવણાદીનામપ્યનિયતફલત્વં યુક્તમેવં શ્રુતિસ્મૃતિપ્રતિબન્ધો ન સ્તુતિમાત્રત્વેન વ્યાખ્યેયો ભવિષ્યતિ ।
પુરુષાશ્ચ વિદ્યાર્થિનઃ સાધનસામર્થ્યાનુસારેણ તદનુરૂપમેવ કામયિષ્યન્તે તદિદમુક્તમ્-અભિસંધેર્નિરઙ્કુશત્વાદિતિ ॥51॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,4.17.52
એવં મુક્તિફલાનિયમસ્ તદવસ્થાવધૃતેસ્ તદવસ્થાવધૃતેઃ