Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī · Chapter 3.3
dṛṣṭānusāriṇī hi kalpanā yuktā nānyathā /
nahi jātu mṛtpiṇḍadaṇḍādayaḥ kumbhakārādyanadhiṣṭhitāḥ kumbhādyārambhāya vibhavavanto dṛṣṭāḥ /
naca vidyutpavanādibhiraprayatnapūrvairvyabhicāraḥ, teṣāmapi kalpanāspadatayā vyabhicāranidarśanatvānupapatteḥ /
tasmādacetanaṃ karma vāpūrvaṃ vā na cetanānadhiṣṭhitaṃ svatantraṃ svakāryaṃ pravartitumutsahate naca caitanyamātraṃ karmasvarūpasāmānyaviniyogādiviśeṣavijñānaśūnyamupayujyate, yena tadrahitakṣetrajñamātrādhiṣṭhānena siddhasādhyatvamudbhāvyeta /
tasmāttattatprāsādāṭṭālagopuratoraṇādyupajananidarśanasahasraiḥ supariniścitaṃ yathā cetanādhiṣṭhānādacetanānāṃ kāryārambhakatvamiti tathā caitanyaṃ devatāyā asati bādhake śrutismṛtītihāsapurāṇaprasiddhaṃ na śakyaṃ pratiṣedhdhumityapi spaṣṭaṃ niraṭaṅki devatādhikaraṇe /
laukikaśceśvaro dānaparicaraṇapraṇāmāñjalikaraṇastutimayībhiratiśraddhāgarbhābhirbhakti bhirārādhitaḥ prasannaḥ svānurūpamārādhakāya phalaṃ prayacchati virodhataścāpakriyābhirvirodhakāyāhitāmityapi suprasiddham /
tadiha kevalaṃ karma vāpūrvaṃ vā cetanānadhiṣṭhitamacetanaṃ phalaṃ prasūta iti dṛṣṭaviruddham /
yathā vinaṣṭaṃ
karma na phalaṃ prasūta iti kalpyate dṛṣṭavirodhādevamihāpīti /
tathā devapūjātmako yāgo devatāṃ naprasādayan phalaṃ prasūta ityapi dṛṣṭaviruddham /
nahi rājapūjātmakamārādhanaṃ rājānamaprasādya phalāya kalpate /
tasmāddṛṣṭānuguṇyāya yāgādibhirapi devatāprasattirutpādyate /
tathāca devatāprasādādeva sthāyinaḥ phalotpatterupapatteḥ kṛtamapūrveṇa /
evamaśubhenāpi karmaṇā devatāvirodhanaṃ śrutismṛtiprasiddham /
tataḥ sthāyino 'niṣṭaphalaprasavaḥ /
naca śubhāśubhakāriṇāṃ tadanurūpaṃ phalaṃ prasuvānā devatā dveṣapakṣapātavatīti yujyate /
nahi rājā sādhukāriṇamanugṛhṇannigṛhṇan vā pāpakāriṇaṃ bhavati dviṣṭo rakto vā tadvadalaukiko 'pīśvaraḥ /
yathā ca paramāpūrve kartavye utpattyapūrvāṇāmaṅgāpūrvāṇāṃ copayogaḥ /
evaṃ pradhānārādhane 'ṅgārādhanānāmutpattyārādhanānāṃ copayogaḥ /
svāmyārādhana iva tadamātyatatpraṇayijanārādhanānāmiti sarvaṃ samānamanyatrābhiniveśāt /
tasmāddṛṣṭāvirodhena devatārādhanāt phalaṃ na tvapūrvātkarmaṇo vā kevalādvirodhato hetuvyapadeśaśca śrautaḥ smārtaśca vyākhyātaḥ /
ye punarantaryāmivyāpārāyā phalotpādanāyā nityatvaṃ sarvasādhāraṇatvamiti manyamānā bhāṣyakārīyamadhikaraṇaṃ dūṣayāṃbabhūvustebhyo vyāvahārikhyāmīśitrīśitavyavibhāgāvasthāyāmiti bhāṣyaṃ vyācakṣīta //41//
iti śrīvācaspatimiśraviracite bhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ tṛtīyasyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ //2//
// iti tṛtīyādhyāyasya tattvampadārthapariśodhanākhyo dvitīyaḥ pādaḥ //
tṛtīyādhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ /
START BsVBh_3,3.1.1
sarvavedāntapratyayaṃ codanādyaviśeṣāt
pūrveṇa saṃgatimāha-
vyākhyātaṃ vijñeyasya brahmaṇa iti /
nirūpādhibrahmatattvagocaraṃ vijñānaṃ manvāna ākṣipati-
nanu vijñeyaṃ brahmeti /
sāvayavasya hyavayavānāṃ bhedāttadavayavaviśiṣṭabrahmagocarāṇi vijñānāni gocarabhedādbhidyerannityavayavā brahmaṇo nirākṛtāḥ pūrvāparādītyanena /
naca nānāsvabhāvaṃ brahma yataḥ svabhāvabhedādbhinnāni jñānānītyuktam-
ekarasamiti /
dhanaṅ kaṭhinam /
nanvekamapyanekarūpaṃ loke dṛṣṭaṃ, yathā somaśarmaiko 'pyācāryo māyulapitā putro bhrātā bhartā jāmātā dvijottama ityanekarūpa ityata uktam-
ekarūpatvācca /
ekasmin gocare saṃbhavanti bahūni vijñānāni na tvanekākāraṇītyuktam-
anekarūpāṇi /
rūpamākāraḥ /
samādhatte-
ucyate-saguṇeti /
tattadguṇopādhānabrahmaviṣayā upāsanāḥ prāṇādiviṣayāśca dṛṣṭādṛṣṭakramuktiphalā viṣayabhedādbhidyanta ityarthaḥ /
tata upapanno vimarśa ityāha-
teṣveṣā cintā /
pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti-
tatreti /
nāmnastāvaditi /
asti 'athaiṣa jyotiḥ-etena sahasradakṣiṇena yajeta'iti /
tatra saṃśayaḥ-kiṃ yajeteti saṃnihitajyotiṣṭomānuvādena sahasradakṣiṇālakṣaṇaguṇavidhānam, utaitadguṇaviśiṣṭakarmāntaravidhānamiti /
kiṃ tāvat prāptam, jyotiṣṭomasya prakrāntatvādyajeteti tadanuvādājjyotiriti prātipadikamātraṃ paṭhitvā etenetyanukṛṣya karmasāmānādhikaraṇyena
karmanāmavyavasthāpanāt, karmaṇaścānuvādyatvena tattantrasya nāmno 'pi tathaiva vyavasthāpanāt, jyotiḥśabdasya 'vasante vasante jyotiṣā'iti ca jyotiṣṭome yogadarśanāt nāmaikadeśena ca nāmopalakṣaṇasya lokasiddhatvādbhīmasenopalakṣaṇabhīmapadavat, athaśabdasya cānantaryārthasyāsaṃbandhitve 'nupapatteḥ, guṇaviśiṣṭakarmāntaravidheśca guṇamātravidhānasya lāghavāt, dvādaśaśatadakṣiṇāyāścotpattyaśiṣṭatayā samaśiṣṭatayā sahasradakṣiṇayā saha vikalpopapatteḥ, prakṛtasyaiva jyotiṣṭomasya sahasradakṣiṇālakṣaṇaguṇavidhānārthamayamanuvādo na tu karmāntaramiti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-bhavetpūrvasmin guṇavidhiryadi tadeva prakaraṇaṃ syāt /
vicchinnaṃ tu tat /
tathāhi saṃnidhāvapi pūrvāsaṃbaddhārthaṃ saṃjñāntaraṃ pratīyamānam 'anyāyaścānekārthatvam'iti nyāyādutsargator'thāntarārthatvātpūrvabuddhiṃ vyavacchinattyapūrvabuddhiṃ ca prasūta iti lokasiddham /
na jātu dehi devadattāya gāmatha devāya vājinamiti devaśabdāddevadattaṃ vājibhājamavasyanti laukikāḥ /
tathā copariṣṭāt 'yajeta'iti śrūyamāṇamasaṃbaddhārthapadavyavāyāttatkarmabuddhimanādadhat tatra guṇavidhānamātrāsamarthaṃ karmāntarameva vidhatte /
na caikatrānupapattyā lakṣaṇayā jyotiḥśabdo jyotiṣṭome pravṛtta ityasatyāmanupapattau lākṣaṇiko yuktaḥ /
nahi gāṅgāyāṃ ghoṣa ityatra gāṅgāpadaṃ lākṣaṇikamiti mīno gāṅgāyāmityatrāpi lākṣaṇikaṃ bhavati /
bhede 'pi ca prathamaṃ saṃjñāntareṇollikhite yajiśabdasāmānādhikaraṇyaṃ karmanāmadheyatāmātratāmāvahati natu saṃjñāntaropajanitāṃ bhedadhiyamapanetumutsahate /
tathā cāthaśabdo 'dhikārārthaḥ prakaraṇāntaratāmavadyotayati /
eṣaśabdaścādhikriyamāṇaparāmarśaka iti so 'yaṃ saṃjñāntarādbheda iti /
bhavatu saṃjñāntarātkarmabhedaḥ prastute tu kimāyātamityata āha-
asti cātra vedāntāntaravihiteṣviti /
yathaiva kāṭhakādisamākhyā granthe prayujyanta evaṃ jñāne 'pi laukikāḥ /
na cāsti viśeṣo yato granthe mukhyāvijñāne gauṇī bhavet /
praṇayanaṃ ca granthajñānayorabhinnaṃ pravṛttinimittam /
tasmājjñānasyāpi vācikā samākhyā /
tathāca yadā jyotiṣṭomasaṃnidhau śrūyamāṇaṃ samākhyāntaraṃ tatpratīkamapi karmaṇo bhedakaṃ tadā kaiva kathā śākhāntarīye viprakṛṣṭatame 'tatpratīkabhūtasamākhyāntarābhidheye jñāta iti /
tathā rūpabhedo 'pi karmabhedasya pratipādakaḥ prasiddho yathā 'vaiśvadevyāmikṣā vājibhyo vājinam'ityevamādiṣu /
idamāmnayate-'tapte payasi dadhyānayati sā vaiśvadevyāmikṣā'iti /
atra hi dravyadevatāsaṃbandhānumito yāgo vidhīyate /
tadanantaraṃ cedamāmnāyate-'vājibhyo vājinam'iti /
atredaṃ saṃdihyate-kiṃ pūrvasminneva karmaṇi vājinaṃ guṇo vidhīyate uta karmāntaraṃ dravyadevatāntaraviśiṣṭamapūrvaṃ vidhīyata iti /
kiṃ tāvat prāptam, dravyadevatāntaraviśiṣṭakarmāntaravidhau vidhigauravaprasaṅgāt karmāntarāpūrvāntarakalpanāgauravaprasaṅgācca na karmāntaravidhānamapi tu pūrvasminneva karmaṇi vājinadravyavidhiḥ /
na cotpattiśiṣṭamikṣāguṇāvarodhāttatra vājinamalabdhāvakāśaṃ karmāntaraṃ gocarayatīti yuktam /
ubhayorapi vākyayoḥ samasamayapravṛtterāmikṣāvājinayorutpattau samaṃ śiṣyamāṇatvena nāmikṣāyāḥ śiṣṭatvam /
tatkathamanayāvaruddhaṃ karma na vājinaṃ niviśet /
na ca vaiśvadevītyatra śrauta āmikṣāsaṃbandho viśveṣāṃ devānāṃ yena vājinasaṃbandhādvākyagamyādbalavānbhavedubhayorapi padāntarāpekṣapratītitayā vākyagamyatvāviśeṣāt /
no khalu vaiśvadevītyukte āmikṣāpadānapekṣāmāmikṣāmadhyavasyāmaḥ /
astu vā śrautatvaṃ tathāpi vājibhya iti padaṃ vājamannamāmikṣā tadeṣāmastīti vyutpattyā tatsaṃbandhino viśvāndevānupalakṣayati /
yadyapi viśvadevaśabdādvājipadaṃ bhinnaṃ, yena ca śabdena codanā tenaivoddeśe
devatātvaṃ na śabdāntareṇānyathārthaikatvena sūryādityapadayoḥ sūryādityacarvorekadaivatyaprasaṅgāt, tathāpi vājinnitīneḥ sarvanāmārthe smaraṇāt saṃnihitasya ca sarvanāmārthatvāt, viśveṣāṃ devānāṃ ca viśvadevapadena saṃnidhāpanāttatpadapuraḥsarā evaite vājipadenopasthāpyā na tu sūryādityapadavatsvatantrāḥ /
tathāca tadupalakṣaṇārthaṃ vājipadaṃ viśvadevopahitāmeva devatāmupalakṣayatīti na śabdāntaroddevatābhedaḥ /
tataścāmikṣāsaṃbandhopajīvanena viśvebhyo vājinaṃ vidhīyamānaṃ nāmikṣayā bādhyate kintu tayā saha samuccīyata iti na karmāntaramapi tu vākyābhyāṃ dravyayuktamekaṃ karma vidhīyata iti prāpta ucyate-syādetadevaṃ yadi vaiśvadevīti taddhitaśrutyāmikṣā nocyeta /
taddhitasya tvasyeti sarvanāmārthe smaraṇāt saṃnihitasya ca viśeṣyasya sarvanāmārthatvāttatraiva taddhitasyāpi vṛttirnatu viśveṣu deveṣaṣu /
na tatsaṃbandhe, nāpi tatsaṃbandhimātre /
nanvevaṃ sati kasmādvaiśvadevīśabdamātrādeva nāmikṣāṃ pratīmaḥ kimiti cāmikṣāpadamapekṣāmahe /
taddhitāntasya padasyābhidhānāparyavasānānna pratīmastatparyavasānāya cāpekṣāmahe /
avasitābhidhānaṃ hi padaṃ samarthamarthadhiyamādhātum /
idaṃ tu saṃnihitaviśeṣābhidhāyi tatsaṃnidhimapekṣamāṇaṃ saṃnidhāpakamāmikṣāpadamapekṣata iti kuta āmikṣāpadānapekṣa āmikṣāpratyayaprasaṅgaḥ /
kuto vā tatrānapekṣā /
ataśca satyāmapi padāntarāpekṣāyāṃ yatpadaṃ padāntarāpekṣamabhidhatte tatpramāṇabhūtaprathamabhāvipadāvagamyatvācchrautaṃ balīyaśca /
yattu paryavasitābhidhānapadābhihitapadārthavagamagamyaṃ tattaccaramapratītivākyagamyaṃ durbalaṃ ceti taddhitaśrutyavagatāmikṣālakṣaṇaguṇāvarodhātpūrvakarmāsaṃyogi vājinadravyaṃ sasaṃbandhi pūrvasmādbhinatti /
evañca sati nityavadavagadhānapekṣasādhanabhāvāmikṣā na vācinadravyeṇa saha vikalpasamuccayau prāpsyati /
nacāśvatve nirīḍhatvādanapekṣavṛtti vājipadaṃ kathañcidyaugikaṃ sāpekṣāvṛtti viśvadevaśabdāṃ devatāṃ vaiśvadevīpadādāmikṣādravyaṃ pratyupasarjanībhūtāmavagatāmupalakṣayiṣyati /
prakṛtaṃ hi sarvanāmapadagocaraḥ /
pradhānaṃ ca prakṛtamucyate nopasarjanam /
prāmāṇike ca vidhikalpanāgaurave abhyupetavye eva pramāṇasya tattvaviṣayatvāt /
tasmādyatheha pūrvakarmāsaṃbhavino guṇātkarmabheda evamihāpi pañcāgnividyāyāḥ ṣaḍagnividyā bhinnā, evaṃ prāṇasaṃvādeṣūnādhikabhāvena vidyābheda iti /
tathā dharmaviśeṣo 'pi karmabhedasya pratipādaka iti /
tathāhi-kārīrivākyānyadhīyānāstaittirīyā bhūmau bhojanamācaranti nācarantyanye /
tathāgnimadhīyānāḥ kecidupādhyāyasyodakumbhamāharanti nāharantyanye /
tathāśvamedhamadhīyānāḥ kecidaśvasya ghāsamānayanti nānayantyanye /
kecittvācarantyanyameva dharmam /
naca tānyeva karmāṇi bhūmibhojanādijanitamupakāramākāṅkṣanti nākāṅkṣanti ceti yujyate /
ato 'vagamyate bhinnāni tāsu śākhāsu karmāṇīti /
astu prastute kimāyātamityata āha-
asti cātreti /
anyeṣāṃ śākhināṃ nāstīti śeṣaḥ /
evaṃ punaruktyādayo 'pīti /
'samidho yajati'ityādiṣu pañcakṛtvo 'bhyasto yajatiśabdaḥ /
tatra kimekā karmabhāvanā kiṃvā pañcaiveti /
kiṃ tāvatprāptaṃ, dhātvarthānubandhabhedena śabdāntarādhikaraṇe bhāvanābhedābhidhānāddhātvarthasya ca dhātubhedamantareṇa bhedānupapatteḥ 'samidho yajati'iti prathamabhāvinā vākyena vihitā karmabhāvanā viparīvartamānoparitanairvākyairanūdyate /
naca prayojanābhāvādananuvādaḥ pramāṇasiddhasyāprayojanasyānanuyojyatvāt /
karmabhāvanābhede cānekāpūrvakalpanāprasaṅgādekāpūrvavāntaravyāpāramekaṃ karmeti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-parasparānapekṣāṇi hi samidādivākyānīti /
sarvāṇyeva prāthamyārhaṇyapi yugapadadhyayanānupapatteḥ krameṇādhītānīti /
na tvayameṣāṃ prayojakaḥ kramaḥ /
parasparāpekṣāṇāmekavākyatve hi prayojakaḥ syāt /
tena prāthamyābhāvāt prāptamityeva nāstīti kasya ko 'nuvādaḥ /
kathañcidviparivṛttimātrasyautsargikāpravṛttapravartanālakṣaṇavidhitvāpavādasāmarthyābhāvāt /
guṇaśravaṇe hi guṇaviśiṣṭakarmavidhāne vidhigauravabhiyā guṇamātravidhānalāghavāya karmānuvādāpekṣāyāṃ viparivṛtterupakāraḥ /
yathā 'dadhnā juhoti'iti dadhividhipare vākye viparivṛttyapekṣāyām 'agnihotraṃ juheti'iti vihitasya homasya
viparīvartamānasyānuvādaḥ /
na cātra guṇādbhedaḥ, samidādipadānāṃ karmanāmadheyānāṃ guṇavacanatvābhāvāt /
agṛhyamāṇaviśeṣatayā ca kiṃvacanavihitakiṅkarmānuvādena kasya guṇavidhitvamiti na vinigamyate /
na cāpūrvā nāma jyotirādivadvidhānasaṃbandhaṃ prathamamavagataṃ, yataḥ pūrvabuddhivicchedena vidhīyamānaṃ karma pūrvasmātsaṃjñāto vyavacchindyāt /
kintu prathamata eva karmasāmānādhikaraṇyenāvagatāḥ samidādayastadvaśātkarmanāmadheyatāṃ pratipadyamānā ākhyātasyānuvādatve 'nuvādā vidhitve vidhayo na tu svātantryeṇa kasyacidīśate /
tasmāt svarasasiddhāprāptakarmavidhiparatvātkarmaṇyayamabhyāso bhāvanānubandhabhūtāni bhindāno bhāvanāṃ bhinatti yathā tathā śākhāntaravihitā api vidyāḥ śākhāntaravihitābhyo vidyābhyo 'bhyāso bhetsyatīti /
aśakteśca /
nahyekaḥ puruṣaḥ sarvavedāntapratyayātmikāmupāsanāmupasaṃhartuṃ śaknoti sarvavedāntādhyayanāsāmarthyādanadhītārthopasaṃhāre 'dhyayanavidhānavaiyathryaprasaṅgāt /
pratiśākhaṃ bhede tūpāsanānāṃ nāyaṃ doṣaḥ /
samāptibhedācca /
keṣāñcit śākhināmoṅkārasārvātmyakathane samāptiḥ /
keṣāñcidanyatra /
tasmādapyupāsanābhedaḥ /
anyārthadarśanādapi bhedaḥ /
tathāhi-'naitadacīrṇavrato 'dhīte'iti acīrṇavratasyādhyayanābhāvadarśanādupāsanābhāvaḥ /
kvacidacīrṇavratasyādhyayanadarśanādupāsanāvagamyate /
tasmādupāsanābheda iti /
atra siddhāntamāha-
sarvavedāntapratyayaṃ codanādyaviśeṣāt /
tadvyācaṣṭe-
sarvavedāntapratyayāni sarvavedāntapramāṇāni vijñānāni tasmiṃstasmin vedānte tāni tānyeva bhavitumarhanti /
yānyekasmin vedānte tānyeva vedāntāntareṣvapītyarthaḥ /
codanādyaviśeṣāt /
ādiśabdena saṃyogarūpākhyāḥ saṃgṛhyante /
atra ca codyata iti codanā puruṣaprayatnaḥ /
sa hi puruṣasya vyāpāraḥ /
tatra khalvayaṃ homādidhātvarthāvacchinne pravartate /
tasya devatoddeśena tyāgasyāsecanādikasyāvacchedyaḥ puruṣaprayatnaḥ sa eva śākhāntare yathaivamihāpi prāṇajyeṣṭhatvaśreṣṭhatvavedanaviṣayaḥ puruṣaprayatnaḥ sa eva śākhāntareṣvapīti /
evaṃ phalasaṃyogo 'pi jyeṣṭhaśreṣṭhabhavanalakṣaṇaḥ sa eva /
rūpamapi tadeva /
yathā yāgasya yadekasyāṃ śākhāyāṃ dravyadevatārūpaṃ tadeva śākhāntareṣvapīti /
evaṃ vedanasyāpi yadekatra prāṇajyeṣṭhatvaśreṣṭhatvarūpaṃ viṣayastacchākhāntareṣvapīti //1//
START BsVBh_3,3.1.2
kañcidviśeṣamiti /
yuktaṃ yadagnīṣomīyasyotpannasya paścādekādaśakapālatvādisaṃbandhe 'pyabheda iti /
yathotpannasya tasya sarvatra pratyabhijñāyamānatvādiha tvagniṣūtvapattigata eva guṇabheda iti kathaṃ vaiśvadevīvanna bhedaka iti viśeṣaḥ /
tamimaṃ viśeṣamabhipretyāśaṅkate sūtrakāraḥ-
bhedānneti cediti
parihāraḥ sūtrāvayavaḥ-
na ekasyāmapīti
pañcaiva sāṃpādikā agnayo vājasaneyināmapi chāndogyānāmiva vidhīyante /
ṣaṣṭhastvagniḥ saṃpadvyatirekāyānūdyate na tu vidhīyate /
vaiśvadevyāṃ tūtpattau guṇo vidhīyata iti bhavatu bhedaḥ /
athavā chāndogyānāmapi ṣaṣṭho 'gniḥ paṭhyata eva /
athavā bhavatu
vājasaneyināṃ ṣaṣṭhāgnividhānaṃ mā ca bhūcchāndogyānāṃ tathāpi pañcatvasaṃkhyāyā avidhānānnotpattiśiṣṭatvaṃ saṃkhyāyāḥ kintūtpanneṣvagniṣu pracayaśiṣṭā saṃkhyānūdyate sāṃpādikānagnīnavacchetuṃ, tena yeṣāmutpattisteṣāṃ pratyabhijñānāt /
apratyabhijñāyamānāyāśca saṃkhyāyā anuvādyatvenānutpattervidhīyamānasya cādhikasya ṣoḍaśigrahaṇavadvikalpasaṃbhavānna śākhāntare jñānabhedaḥ /
utpattiśiṣṭatve 'siddhe prāṇasaṃvādādayo 'pi bhavanti pratyabhijñānādabhinnāstāsu tāsu śākhāsviti //2//
START BsVBh_3,3.1.3
svādhyāyasya tathātvena hi samācāre 'dhikārāc ca savavac ca tanniyamaḥ
yairātharvaṇikagranthopāyā vidyā veditavyāṃ teṣāmeva śirovratapūrvādhyayanaprāptagranthabodhitā phalaṃ prayacchati nānyathā /
anyeṣāṃ tu chāndogyādīnāṃ saiva vidyā cīrṇaśirovratānāṃ phaladetyātharvaṇagranthādhyayanasaṃbandhādavagamyate /
tatsaṃbandhaśca vedavrateneti 'naitadacīrṇavrato 'dhīte'iti samāmnānādavagamyate /
'teṣāmevaitāṃ brahmavidyāṃ vadeta'iti vidyāsaṃyoge 'pyetāmiti prakṛtaparāmarśinā sarvanāmnādhyayanasaṃbandhāvirodhādātharvavihitaiva vidyocyata iti /
savā homāḥ sapta sauryādayaḥ śataudanāntā atharvaṇikānāṃ ta ekasminnevārtharvaṇike 'gnau kriyante na tretāyām //3//
START BsVBh_3,3.1.4
vidyaikatvaṃ
darśayati ca
bhūyobhūyo vidyaikatvasya vedadarśanādyatrāpi saguṇabrahmavidyānāṃ na sākṣādveda
ekatvamāha tāsāmapi tatprāyapaṭhitānāṃ tadvidhānāṃ prāyadarśanādekatvameva /
tathāhyagryaprāye likhitaṃ dṛṣṭvā bhavedayamagrya iti buddhiriti /
yacca kāṭhakādisamākhyayopāsanābheda iti tadayuktam /
etā hi pauruṣeyyaḥ samākhyāḥ kāṭhakādipravacanayogāttāsāṃ śākhānāṃ na tūpāsanānām /
nahyetāḥ kaṭhādibhiḥ proktā naca kaṭhādyanuṣṭhānamāsāmitarānuṣṭhānebhyo viśeṣyate /
naca kaṭhaproktānimittamātreṇa granthe pravṛttau tadyogācca kathañcillakṣaṇayopāsanāsu pravṛttau saṃbhavantyāmupāsanābhidhānāmapyāsāṃ śakyaṃ kalpayitum /
naca tadbhedābhedau jñānabhedābhedaprayojakau, mā bhūdyathāsvamāsāmabhedājjñānānāmekaśākhāgatānāmaikyam /
kaṭhādipuruṣapravacananimittāścaitāḥ samākhyāḥ kaṭhādibhyaḥ prāk nāsanniti tannibandhano jñānabhedo nāsīdidānīṃ cāstīti durghaṭamāpadyeta /
tasmānna samākhyāto bhedaḥ /
abhyāso 'pi nātra bhedakaḥ /
yuktaṃ yadekaśākhāgato yajatyabhyāsaḥ samidādīnāṃ bhedaka iti /
tatra hi vidhitvamautsargikamajñātajñāpanamapravṛttapravartanaṃ ca kupyeyātām 'śākhāntare tvadhyetṛpuruṣabhedādekatve 'pi nautsargikavidhitvavyākopa iti /
aśaktirapi na bhedahetuḥ svādhyāyo 'dhyetavya iti svaśākhāyāmadhyayananiyamaḥ /
tataśca śākhāntaraparīyānarthānanyebhyastadvidyebhyo 'dhigamyopasaṃhariṣyati /
samāptiścaikasminnapi tatsaṃbandhini samāpte tasya vyapadiśyate /
yathādhvaryave karmaṇi jyotiṣṭomasya samāpti vyapadiśanti-'jyotiṣṭomaḥ samāptaḥ'iti tasmātsamāptibhedo 'pi na sādhanamupāsanābhedasya /
tadevamasati bādhake codanādyaviśeṣātsarvavedāntapratyayāni karmāṇi tāni tānyeveti siddham //4//
START BsVBh_3,3.2.5
kañcidviśeṣamāśaṅkya pūrvatantraprasādhitam /
vakṣyamāṇārthasiddhyarthamarthamāha sma sūtrakṛt //
cintāprayojanapradarśanārthaṃ sūtram-
upasaṃhāro 'rthābhedād vidhiśeṣavatsamāne ca
atraidamāśaṅkate-bhavatu
sarvaśākhāpratyayamekaṃ vijñānaṃ tathāpi śākhāntaroktānāṃ tadaṅgāntarāṇāṃ na śākhāntarokte tasminnupasaṃhāro bhavitumarhati /
tasyaikasya karmaṇo yāvanmātramaṅgajātamekasyāṃ śākhāyāṃ vihitaṃ tāvānmātreṇaivopakārasiddheradhikānapekṣaṇāt /
apekṣaṇe cādhikamapi tatra vidhīyate /
naca vihitam /
tasmādyathā naimittikaṃ karma sakalāṅgavadvihitamapi aśaktau yāvacchakyamaṅgamanuṣṭhātuṃ tāvanmātrajanyenopakāreṇaupakṛtaṃ bhavatyevamihāpyaṅgāntarāvidhānādeva bhaviṣyatīti /
evaṃ prāpta ucyate-sarvatraikatve karmaṇaḥ sthite gṛhamedhīyanyāyena nopakārāvacchedo yujyate /
nahi tadeva karma sattadaṅgamapekṣate nāpekṣate ceti yujyate /
naimittike tu nimittānurodhādavaśyakartavye sarvāṅgopasaṃhārasya sadātanatvāsaṃbhavādupakārāvacchedaḥ kalpyate /
prākṛtopakārapiṇḍe codakaprāpte ājyabhāgavidhānādgṛhamedhīye 'pyupakārāvacchedaḥ syāt /
iha tu śākhāntare katipayāṅgavidhānaṃ tāni vidhatte netarāṇi parisaṃcaṣṭe /
naca tadupakārapiṇḍe codakaprāpte ājyabhāgavattanmātravidhānam /
tasmāttattvena karmaṇāṃ sarvāṅgasaṅgama autsargiko 'sati balavati bādhake nāpavadituṃ yukta iti //5//
START BsVBh_3,3.3.6
anyathātvaṃ śabdād iti cen nāviśeṣāt
dvayā dviprakārāḥ prājāpatyā devāścāsurāśca /
tataḥ kānīyasā eva devā jyāyasā asurāḥ /
śāstrajanyayā sāttvikyā buddhyā saṃpannā devāḥ /
te hi dīvyanta iti devāḥ /
śāstrayuktyaparikalpitamatayastāmasavṛttipradhānā asurā asubhiḥ prāṇairanindriyairagṛhītaisteṣu teṣu viṣayeṣu ramanta ityasurā ata eva te jyāyāṃsaḥ /
yato 'mī tattvajñānavantaḥ kānīyasāstu devāḥ /
ajñānapūrvakatvāttattvajñānasya /
prāṇasya prajāpateḥ sāttvikavṛttyudbhavastāmasavṛttyabhibhavaḥ kadācit /
kadācittāmasavṛttyudbhavo 'bhibhavaśca sāttvikyā vṛttaiḥ /
seyaṃ spardhā /
te ha devā ūcuḥ, hanta asurān yajña udgīthenātyayāma asurān
jayāmāsminnābhicārike yajña udgīthalakṣaṇasāmabhaktyupalakṣitenodgātreṇa karmaṇeti /
te ha vācamūcurityādinā saṃdarbheṇa vākprāṇacakṣuḥśrotramanasāmāsurapāpmaviddhatayā ninditvā atha hemamāsanyamāsye bhavamāsanyaṃ mukhāntarbilasthaṃ mukhyaṃ prāṇaṃ prāṇābhimānavatīṃ devatāmūcustvaṃ na udgāyeti /
tathetyabhyupagamya tebhya eva prāṇa udagāyat te 'surā viduranena prāṇenodgātrā no 'smān devā atyeṣyantīti /
tamabhidrutya pāpmanāvidhyannasurā yathāśmānamṛtvā prāpya mṛttvālloṣṭo vā vidhvaṃsata evaṃ vidhvaṃsamānā viṣvañco 'surā vineśuḥ /
tadetat saṃkṣipyāha-
vājasaneyaka iti /
tathā chāndogye 'pyetaduktamityāha-
tathā chāndogye 'pīti /
viṣayaṃ darśayitvā vimṛśati-
tatra saṃśaya iti /
pūrvapakṣaṃ
gṛhṇāti-
vidyaikatvamiti /
pūrvapakṣamākṣipati-
nanu na yuktamiti /
ekatrodgātṛtvenocyate prāṇa ekatra codgānatvena kriyākartrośca sphuṭo bheda ityarthaḥ /
samādhatte-
naiṣa doṣa iti /
bahutararūpapratyabhijñā nādapratyabhijñāyamānaṃ kiñcillakṣaṇayā netavyam /
na kevalaṃ śākhāntare, ekasyāmapi śākhāyāṃ dṛṣṭametanna ca tatra vidyābheda ityāha-
vājasanetyake 'pi ceti /
bahutararūpapratyabhijñānānugrahāya comityanenāpi udgīthāvayavena udgītha eva lakṣaṇīya iti pūrvapakṣaḥ //6//
START BsVBh_3,3.3.7
na vā prakaraṇabhedāt parovarīyastvādivat
bahutarapratyabhijñāne 'pi upakramabhedāttanurodhena copasaṃhāravarṇanādekasminvākye tasyaiva codgīthasya punaḥpunaḥ saṃkīrtanāllakṣaṇāyāṃ ca chāndogye
vājasaneyake pramāṇābhāvādvidyābheda iti rāddhāntaḥ /
oṅkārasyopāsyatvaṃ prastutya rasatamādiguṇopavyākhyānamoṅkārasya /
tathāhi-bhūtapṛthivyoṣadhipuruṣavāgṛksāmnāṃ pūrvasyottaramuttaraṃ rasatayā sāratayoktam /
teṣāṃ sarveṣāṃ rasatama oṅkāra uktaśchāndogye /
naca vivakṣitārthabheda iti /
ekatrodgīthodgātārāvupāsyatvena vivakṣitāvekatra tadavayava oṅkāra iti /
tathā hyabhyudayavākye iti /
evaṃ hi śrūyate-'vivā etaṃ prajayā paśubhirardhayati vardhayatyasya bhrātṛvyaṃ yasya havirniruptaṃ purastāccandramā abhyudeti sa tredhā taṇḍulānvibhajedye madhyamāḥ syustānagnaye dātre puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapedye sthaviṣṭhāstānindrāya pradātre dadhaṃścaruṃ ye kṣodiṣṭhāstān viṣṇave śipiviṣṭāya śṛte carum'iti /
tatra saṃdehaḥ-kiṃ kālāparādhe yāgāntaramidaṃ codyata uta teṣveva karmasu prakṛteṣu kālāparādhe nimitte devatāpanaya iti /
eṣa tāvadatra viṣayaḥ-amāvāsyāyāmeva darśakarmārthaṃ vedikriyāgnipraṇayanakriyā vratādiśca yajamānasaṃskāraḥ /
dadhyarthaśca dohaḥ /
pratipadi ca darśakarmapravṛttirityanuṣṭhānakramastāttvikaḥ /
yasya tu yajamānasya kutaścidbhramanibandhanāccaturdaśyāmevāmāvāsyābuddhau pravṛttaprayogasya candramā abhyudīyate tatredaṃ śrūyate-'yasya havirniruptam'iti /
tena yajamānenābhyuditenāmāvāsyāyāmeva nimittādhikāraṃ parisamāpya purastadahareva vedyuddharaṇādikarma kṛtvā pratipadi darśaḥ pravartayitavyaḥ /
tatrābhyudaye kiṃ naimittikamidaṃ karmāntaraṃ darśāccodyata uta tasminneva darśakarmaṇi pūrvadevatāpanayanena devatāntaraṃ vidhīyata iti /
tatra havirbhāgamātraśravaṇāccaruvidhānasāmarthyācca karmāntaram /
yadi hi pūrvadevatābhyo havīṃṣi vibhajediti śrūyate tatastānyeva havīṃṣi devatāntareṇa yujyamānāni na karmāntaraṃ gamayitumarhanti kintu prakṛtameva karma taddhaviṣkamapanītapūrtadevatākaṃ devatāntarayuktaṃ syāt /
atra punastredhā taṇḍulān vibhajediti haviṣa eva madhyamādikrameṇa vibhāgaśravaṇādanapanītā haviṣi pūrvadevatā iti pūrvadavatāvaruddhe haviṣi devatāntaramalabdhāvakāśaṃ śrūyamāṇaṃ karmāntarameva gocarayet /
apica prāpte
pūrvasmin karmaṇi dadhnastaṇḍulānāṃ payasastaṇḍulānāṃ cendrādidevatā saṃbandhaśca vidhātavyaḥ /
carutvaṃ cātra vihitaṃ nāstīti tadapiva vidhātavyam /
tathā prāpte karmaṇyanekaguṇavidhānādvākyaṃ bhidyeta /
karmāntaraṃ tvapūrvaṃ śakyamekenaiva prayatnenānekaguṇaviśiṣṭaṃ vidhātumiti nimitte karmāntarameva vidhīyate /
darśastu lupyate kālāparādhāditi prāpta ucyate-na karmāntaram /
pūrvadavatāto haviṣo vibhāgapūrvaṃ nimitte devatāntaravidhānāt /
carvarthasya cārthaprāpteḥ /
bhavedetadevaṃ yadā tredhā taṇḍulān vibhajediti taṇḍulānāṃ tredhā vibhāgavidhānaparametadvākyaṃ syādapi tu vākyāntaraprāptaṃ taṇḍulānāṃ tredhātvamanūdya vibhajedityetāvadvidhatte tatra vākyāntarālocanayā pūrvadevatābhya iti gamyate taṇḍulāniti tvavivakṣitaṃ havirubhayatvāvat /
tathā ca ye madhyamā ityādīni vākyānyapanīte pūrvavat devatāsaṃbandhe haviṣastasminneva karmaṇyapratyūhaṃ devatāntarasaṃbandhaṃ vidhātuṃ śaknuvanti /
tathāca dravyamukhena prakṛtamukhapratyabhijñānāt devatāntarasaṃbandhe 'pi na karmāntarakalpanābhavitumarhati /
tataśca samāpte 'pi naimittikādhikārasiddhyarthaṃ tānyeva punaḥ karmāṇyanuṣṭheyāni /
naca dadhani carumiti carusaptamyarthayorvidhānaṃ tayorapyarthaprāptatvāt /
prakṛte hi karmaṇi taṇḍulapeṣaṇaprathanaṃ puroḍāśapākādi dadhipayasī ca prāptāni tatrābhyudayanimitte dadhiyuktānāṃ payoyuktānāṃ ca taṇḍulānāṃ vibhajediti vākyena pūrvadevatāpanayaṃ kṛtvā ye madhyamā ityādibhirvākyairdevatāntarasaṃbandhaḥ kṛtaḥ /
naca prabhūtadhipayaḥ saṃsaktairalpaistaṇḍulaiḥ puroḍāśakriyā saṃbhavati /
iti puroḍāśanivṛttau tadarthasya prathanasyāpi nivṛttiranivṛttastu pāko 'pavādābhāvāttathā cārthaprāptaścodyate /
bhavatu vā anekavākyakalpanam /
prakṛtādhikārāvagamabalādasyāpi nyāyyatvāditi /
tasmāttadevedaṃ karma na tu karmāntaramiti siddham /
paśukāmavākye
tvapūrvakarmavidhirabhyudayavākyasārūpye 'pi /
'yaḥ paśukāmaḥ syātso 'māvāsyāmiṣṭvā vatsānapākuryādye sthaviṣṭhāstānagnaye sanimate 'ṣṭhākapālaṃ nirvapedye madhyamāstān viṣṇave śipiviṣṭāya śṛte caruṃ ye kṣodiṣṭhāstanindrāya pradātre dadhaṃścarum'iti /
atra hi amāvāsyāmiṣṭveti samāpte yāge paśukāmeṣṭividhānaṃ nātra pūrvasya karmaṇo 'nanuvṛtteryāgāntaravidhiriti yuktam /
parovarīyastvādivat /
yathodgīthopāsanāsāmye 'pi ādityagatahiraṇyaśmakṣutvādiguṇaviśiṣṭodgīthopāsanātaḥ parovarīyastvaguṇaviśiṣṭodgīthopāsanā bhinnā tadvadidamapīti /
parasmāt paro varācca varīyāniti parovarīyānudgīthaḥ paramātmarūpaḥ saṃpannaḥ /
ata eva anantaḥ /
paramātmadṛṣṭimudgīthe bhavayitum 'ākāśo hyevaibhyo bhūtebhyo jyāyān'ityākāśaśabdena paramātmānaṃ nirdiśati //7//
START BsVBh_3,3.3.8
saṃjñātaś cet tad uktam asti tu tad api
sphuṭatare bhedāvagame saṃjñaikatvaṃ nābhedasādhanamatiprasaṅgapātāt /
apica śrutyakṣarālocanayāṃ bhedapratyayo 'ntaraṅgaścānapekṣaśca /
saṃjñaikatvaṃ tu śrutibāhyatayā bahiraṅgaṃ ca pauruṣeyatayā sāpekṣaṃ ca /
tasmādurbalaṃ nāmedasādhanāyālamiti //8//
START BsVBh_3,3.4.9
vyāpteś ca samañjasam
adhyāso nāmeti /
gauṇī buddhiradhyāsaḥ /
yathā māṇavake 'nivṛttāyāmeva māṇavakabuddhivyapadeśavṛttau siṃhabuddhivyapadeśavṛttiḥ siṃho māṇavaka iti, evaṃ pratimāyāṃ vāsudevabuddhirnāmni ca brahmabuddhistathoṅkāra udgīthabuddhivyapadeśāviti /
apavādaikatvaviśeṣaṇāni
coktāni /
ekārthe 'pi ca śabdadvayaprayogo dṛśyate /
yathā vaiśvadevyāmikṣā vijñānamānandam /
vyākhyāyāṃ ca paryāyāṇamapi sahaprayogo yathā sindhuraḥ karī pikaḥ kokila iti /
vimṛśyānadhyavasāyalakṣaṇaṃ pakṣaṃ gṛhṇāti-
tatrānyatama iti /
siddhāntamāha-idamucyate-
vyāpteśca /
pratyanuvākaṃ pratyṛcamupakrame ca samāptau cokāraḥ sardavedavyāpīti kiṅgato 'yamoṅkārastattadāpyādiguṇaviśiṣṭastasmai tasmai kāmāvāptyādiphalāyopāsyatvenādhikriyata ityapekṣāyāmudgīthapadeneti viśiṣyate /
udgīthapadenokārādyavayavaghaṭitasāmabhaktibhedābhidhāyinā samudāyasyāvayavabhāvānupapattestatsaṃbandhavayava oṅkāro lakṣyate, na punaroṅkāreṇāvayavina udgīthasya lakṣaṇā /
oṅkārasyaivopariṣṭāttu tattadguṇaviśiṣṭasya tattatphalaviśiṣṭasya copavyākhyāsyamānatvāt /
dṛṣṭaśca samudāyaśabdo 'vayave lakṣaṇayā yathā grāmo dagdhaḥ paṭo dagdha iti tadekadeśadāhe /
adhyāse tu lakṣaṇā phalakalpanā ca /
tathāhi āptyādiguṇakapraṇavopāsanādidamudgīthatopāsanaṃ praṇavasyānyat /
nacātrāpyādi upāsaneṣviva phalaṃ śrūyate /
tasmāt kalpanīyam /
udgīthasaṃbandhipraṇavopāsanādhikārapare vākye nāyaṃ doṣaḥ /
apica gauṇyā vṛtterlakṣaṇāvṛttirbalīyasī lāghavāt /
lakṣaṇāyā hi lakṣaṇīyaparatvaṃ padasya tasyaiva vākyārthāntarbhāvāt /
yathā gāṅgāyāṃ ghoṣa iti lakṣyamāṇasya tīrasya vākyārthe 'ntarbhāvo 'dhikaraṇatayā /
gaurvāhīka ityatra tu gosaṃbandhitīṣṭhanmūtrapurīṣādilakṣaṇayā na tatparatvaṃ gośabdasya /
apitu tatkakṣādhyavasitatadguṇayuktavāhīkaparatvamiti gauṇyā vṛtterdurbalatvaṃ tadidamuktaṃ-lakṣaṇāyāmapi tviti /
gauṇyapi vṛttirlakṣaṇāvayavatvāllakṣaṇoktā /
yadyapi
vaiśvadevīpadamāmikṣāyāṃ pravartate tathāpyarthamedaḥ sphuṭataraḥ /
āmikṣāpadaṃ hi rūpeṇāmikṣāyāṃ pravartate /
vaiśvadevīpadaṃ tu tasyāmeva viśvadevaviśiṣṭāyām /
evaṃ hi vijñānāndayorapi sphuṭataraḥ pravṛttinimittabhedaḥ satyapi brahmaṇyaikārthye /
naca vyākhyānamubhayorapi prasiddhārthatvādbhinnārthatvācca /
śeṣamatirohitārtham //9//
START BsVBh_3,3.5.10
sarvābhedādanyatreme
sarvābhedādanyatreti /
evaṃśabdasya sannihitaprakārabhedaparāmarśārthatvātsākṣācchabdopasthāpitasya ca saṃnidhānācchākhāntaragatasya cānukramatayā(?) saṃnidhānābhāvānna kauṣītakiprāṇasaṃvādavākye prāṇasya vasiṣṭhatvādibhirguṇairupāsyatvamapi tu jyeṣṭhatreṣṭhatvamātreṇeti pūrvaḥ pakṣaḥ /
siddhāntastu-satyaṃ saṃnihitaṃ parāmṛśati evaṅkāro na tu śabdopāttamātraṃ saṃnihitam /
kintu yacchabdābhihitārthanāntarīyakatayā prāptaṃ tadapi hi buddhau saṃnihitaṃ saṃnihitameva /
yathā 'yasya parṇamayī juhūrbhavati'ityavyabhicāritakratusamanvayayā juhvopasthāpitaḥ kratuḥ /
tasmādupāsyaphalapratyabhijñānāttadavyabhicāriṇaḥ prakārabhedasyehānuktasyāpi buddhau saṃnidhānātprakṛtaparāmarśinaivaṅkāreṇa
parāmarśo yukta iti siddhaṃ kauṣītakibrāhmaṇagatena tāvadevaṅkāreṇa śakyate parāmraṣṭum /
tathāpyabhyupetyāpi brūma ityāśayavatā bhāṣyakṛtoktam-
tathāpi tasminneva vijñāne vājasaneyibrāhmaṇagateneti /
śrutahāniriti /
kevalasya śrutasya hāniritarasahitasya cākṣutasya kalpanā na cetyarthaḥ /
atirohitamanyat //10//
START BsVBh_3,3.6.11
ānandādayaḥ pradhānasya
guṇavadupāsanāvidhānasya
vāstavaguṇavyākhyānādvivekārthamidamadhikaraṇam /
yathaikasya brahmaṇaḥ /
saṃyadvāmatvādayaḥ satyakāmādayaśca guṇā na saṃkīryeran /
evāmānandavijñānatvādayo vibhutvanityatvādibhirguṇaiḥ pradeśāntaroktairna saṃkīryeran /
tatsaṃkare vā saṃyadvāmatvādayo 'pi satyakāmādibhiḥ saṃkīryeran /
nahi brahmaṇo dharmiṇaḥ sattve kaścidviśeṣa iti pūrvaḥ pakṣaḥ /
rāddhāntastu vāstavavidheyayorvastudharmatayā cānuṣṭheyatayā cāvyavasthāvyavasthe vyavatiṣṭhete /
vastudharmo hi yāvadvastu vyavatiṣṭhate /
nāsāvekatrokto 'nyatrānukto nāstīti śakyaṃ vaktum /
vidheyastu puruṣaprayatnatantraḥ puruṣaprayatnaśca yatra yāvadguṇaviśiṣṭe brahmaṇi coditaḥ sa tāvatyevāvatiṣṭhate nāvihitamapi guṇaṃ cotarīkartumarhati /
tasya vidhitantratvādvidheśca vyavasthānāt /
tasmādānandavijñānādayo brahmatattvātmatayoktā yatra yatra brahma śrūyate tatra tatrānuktā api labhyante /
saṃyadvāmādayaścopāsanāprayatnavidhiviṣayā yathāvidhyavatiṣṭhante na tu yathāvastviti siddham /
priyaśirastvādīnāṃ tūpāsyatvamāropya nyāyo darśitaḥ /
tasya (?)tu saṃyadvāmādiruktaḥ /
modanamātraṃ modaḥ /
pramodaḥ prakṛṣṭo modastāvimau parasparāpekṣāvupacayāpacayau //11//
START BsVBh_3,3.6.12
priyaśirastvādyaprāptirupacayāpacayau hi bhede
// 12 //
START BsVBh_3,3.6.13
itare tvarthasāmānyāt
// 13 //
START BsVBh_3,3.7.14
ādhyānāya prayojanābhāvāt
indriyebhyaḥ parā hyarthā iti /
kimatra sarveṣāmevārthādīnāṃ paratvaṃ pratipipādayiṣitam, āho puruṣasyaiva tatpratipādanārthaṃ cetareṣāṃ paratvapratipādanam /
tatra pratyekamarthādiparatvapratipādanaśruteḥ śrūyamāṇatattatparatve ca saṃbhavati na tattadatikarme sarveṣāmekaparatvādhyavasānaṃ nyāyyam /
na ca prayojanābhāvādasaṃbhavaḥ /
sarveṣāmeva pratyekaṃ paratvābhidhānasyādhyānaprayojanatvāt /
tattadādhyānānāṃ ca prayojanavattvasmṛteḥ /
tathāhi smṛtiḥ- 'daśa manvantarāṇīha tiṣṭhantīndriyacintakāḥ /
bhautikāstu śataṃ pūrṇaṃ sahasraṃ tvābhimānikāḥ //
bauddhā daśa sahasrāṇi tiṣṭhanti vigatajvarāḥ /
pūrṇaṃ śatasahasraṃ tu tiṣṭhantyavyaktacintakāḥ /
puruṣaṃ nirguṇaṃ prāpya kālasaṃkhyā na vidyate /
'iti /
prāmāṇikasya vākyabhedasyābhyupeyatvāt pratyekaṃ teṣāmarthādīnāṃ paratvaparāṇyetāni vākyānīti prāptaya ucyate-indriyebhyaḥ parā hyarthā ityeṣa tāvatsaṃdarbho vastutattvapratipādanaparaḥ pratīyate nādhyānavidhiparaḥ /
tadaśruteḥ /
tadatra yatpratyasya sākṣātprayojanavattvaṃ dṛśyate tatpratyayaparatvaṃ sarveṣām /
dṛṣṭaṃ ca viṣṇoḥ paramapadajñānasya nikhilānarthasaṃsārakāraṇāvidyopaśamaḥ /
tattvajñānodayasya viparyāsopaśamalakṣaṇatveta tatra tatra darśanāt /
arthādiparatvapratyayasya tu na dṛṣṭamasti prayojanam /
naca dṛṣṭe saṃbhavati adṛṣṭakalpanā nyāyyā /
naca paramapuruṣārthahetuparatve saṃbhavati avāntarapuruṣārthatocitā /
tasmāddṛṣṭaprayojanavattvāt, puruṣaparatvapratipādanārtho 'yaṃ saṃdarbha iti gamyate /
kiñcādarādapyayamevāsyārtha ityāha-
apica parapratiṣedheneti /
nanvatrādhyānavidhirnāsti tatkathamucyate ādhyānāyetyata āha-
ādhyānāyeti //14//
START BsVBh_3,3.7.15
ātmaśabdāc ca
anadhigatārthapratipādanasvabhāvatvāpramāṇānāṃ viśeṣataścāgamasya, puruṣaśabdavācyasya cātmanaḥ svayaṃ śrutyaiva duradhigamatvāvadhāraṇādvastutaśca duradhigamatvādarthādīnāṃ ca
sugamatvāttatparatvamevārthādiparatvābhidhānasyetyarthaḥ /
śruterāśayātiśaya ivāśayātiśayaḥ /
tattātparyateti yāvat /
kiñca śrutyantarāpekṣitābhidhānādapyevameva /
arthādiparatve tu svarūpeṇa vivakṣite nāpekṣitaṃ śrutirācaṣṭe ityāha-
apica so 'dhvanaḥ pāramāpnotīti //15//
START BsVBh_3,3.8.16
ātmagṛhītir itaravad uttarāt
śrutismṛtyorhi lokasṛṣṭiḥ parameśvarādhiṣṭhitā parameśvarahiraṇyagarbhakartṛkopalabdhā seyamiha mahābhūtasargamanabhidhāya prāthamikī lokasṛṣṭirupalabhyamānāvāntareśvarakāryā prāgutpatterātmaikatvāvadhāraṇaṃ cāvāntareśvarasaṃbandhitayā gamayati /
pārameśvarasargasya mahābhūtākāśāditvādasya ca tadvaiparītyāt /
asti hi tasyaivaikasya vikārāntarāpekṣayāgnatvamasti cekṣaṇam /
api caitasminnaitareyake pūrvasminprakaraṇe prajāpatikartṛkaiva lokasṛṣṭiruktā /
tadanusārādapyetadeva vijñāyate /
apica tābhyo gāmānayadityādayaśca vyavahāraḥ śrutyoktā viśeṣavatsvātmaparamātmasu prasiddhāḥ /
tato 'pyavāntareśvara eva vijñāyate /
ātmaśabdaprayogaścātrāpi dṛṣṭastasmādaparātmābhilāpo 'yamiti prāpta ucyati-paramātmano gṛhītiriha yathā itareṣu sṛṣṭiśravaṇeṣu 'etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ'ityādiṣu /
tasmāduttarātsa aikṣatetīkṣaṇapūrvakasraṣṭṛtvaśravaṇādātmetyavadhāraṇācca /
etadabhisaṃhitam-mukhyaṃ tāvat sargātprākkevalatvamātmapadatvaṃ sraṣṭṛtvaṃ ca parameśvarasyātra bhavataḥ /
tadasatyāmanupapattau nānyatra vyākhyātumucitam /
naca mahābhūtasṛṣṭyanabhidhānena lokasṛṣṭyabhidhānamanupapattibījam /
ākāśapūrvikāyāṃ vastuto brahmaṇaḥ sṛṣṭau yathā kvacittejaḥpūrvakasṛṣṭyabhidhānaṃ na virudhyate 'etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ'iti darśanāt /
ākāśaṃ vāyuṃ sṛṣṭveti hi tatra pūrayitavyamevahāpi mahābhūtāni sṛṣṭveti kalpanīyam /
sarvaśākhāpratyayatvena jñānasya śrutisiddhyarthamaśrutopalabdhau yatnavatā bhavitavyaṃ na punaḥ śrute mahābhūtāditve sargasya śaithilyamādaraṇīyam /
apica svādhyāyavidhyadhīnagrahaṇo vedarāśiradhyayanavidhyāpāditaprayojanavadarthamabhidadhāno yathā yathā prayojanādhikyamāpnoti tathā tathānumanyatetarām /
yathā cāsya brahmagocaratve paramapuruṣārthaupayikatvaṃ naivamanyagocaratve /
tadidamuktam-
yo 'pyayaṃ vyāpāraviśeṣānugama iti /
naca lokasargo 'pi hiraṇyagarbhavyāpāro 'pi tu tadanupraviṣṭasya paramātmana ityatraivoktam /
tasmādātmaivāgna ityupakramāttadvyāpāreṇa cekṣaṇena madhye parāmarśādupariṣṭācca bhedajātaṃ mahābhūtaiḥ sahānukamya brahmapratiṣṭhatvena brahmaṇa upasaṃhārādbrahmābhilāpatvamevāsyeti niścīyate /
yatra tu puruṣavidhādiśravaṇaṃ tasya bhavettvanyaparatvaṃ gatyantarābhāvāditi sarvamavadātam /
aparaḥ kalpaḥ /
sadupakramasya saṃdarbhasyātmopakramasya ca kimaikārthyamāhosvidarthabhedaḥ /
tatra sacchabdasyāviśeṣeṇātmani cānātmani ca pravṛtternātmārthatvaṃ kintu samastavastvanugatasattāsāmānyārthatvaṃ tathā copakramabhedādbhinnārthatvam /
sa ātmā tattvamasīti copasaṃhāra upakramānurodhena saṃpattyarthatayā vyākhyeyaḥ /
taddhi satsāmānyaṃ paramātmatayā saṃpādanīyam /
tadvijñānena ca sarvavijñānaṃ mahāsāmānyasya sattāyāḥ samastavastuvistāravyāpitvādityevaṃ prāpta ucyate-ātmagṛhītirvājasaneyināmiva chāndogyānāmapyuttarātsa ātmā tattvamasīti tādātmyopadeśāt /
astu tāvadātmavyātiriktasya prapañcasya sadasattvābhyāmanirvācyatayā na sattvaṃ sattvaṃ tvātmadhātoreva tattvena nirvācyatvāttasmādātmaiva sanniti /
abhyupetyāha /
sacchabdasya sattāsāmānyābhidhāyitvātprativyakti ca tasya pravṛtterātmani
cānyatra ca sacchabdapravṛtteḥ saṃśaye satyupasaṃhārānurodhena sadevetyātmanyevāvasthāpyate /
nītārthopakramānurodhena hyupasaṃhāravarṇanā na punaḥ saṃdigdhārthenopakrameṇopasaṃhāro varṇanīyaḥ /
apica saṃpattau phalaṃ kalpanīyam /
naca sāmānyamātre jñāte viśeṣajñānasaṃbhavaḥ /
na khalvākārādvṛkṣe jñāte śiṃśapādayastadviśeṣā jñātā bhavanti /
tadevamavadhāraṇādi sarvamanātmārthatve syādanupapannamiti chāndogyasyātmārthatvameveti siddham /
atra ca pūrvasmin pūrvapakṣe hiraṇyagarbhopāsanā siddhānte tu brahmabhāvaneti //16//
START BsVBh_3,3.8.17
anvayād iti cet syād avadhāraṇāt
// 17 //
START BsVBh_3,3.9.18
kāryākhyānādapūrvam
viṣayamāha-
chandogā vājasaneyinaśceti /
ananaṃ prāṇanaṃ anaḥ prāṇaḥ taṃ prāṇamanagnaṃ kurvantaḥ /
anagnatācintanamiti /
manyanta iti mananaṃ jñānaṃ tadvyānaparyantamiti cintanamuktam /
saṃśayamāha-
tatkimiti /
khuraravamātreṇāpātata ubhayavidhānapakṣaṃ gṛhītvā madhyamaṃ pakṣamālambate pūrvapakṣī-
athavācamanameveti /
yadyevamanagnatāsaṃkīrtanasya kiṃ prayojanamityata āha-
tasyaiva tu stutyarthamiti /
ayamabhisandhiḥ-yadyapi smārtaṃ prāyatyārthamācamanamasti tathāpi prāṇopāsanaprakaraṇe 'vidhānāttadaṅgatvenāprāptamiti vidhānamarthavadbhavati, anṛtavadanapratiṣedha iva smārte jyotiṣṭomaprakaraṇe samāmnāto nānṛtaṃ vadediti pratiṣedho jyotiṣṭomāṅgatayārthavāniti /
rāddhāntamāha-
evaṃ prāpta iti /
codayati-
nanviyaṃ śrutiriti /
pariharati-
neti /
tulyārthayormūlamūlibhāvo nātulyārthayorityarthaḥ /
abhiprāyasthaṃ pūrvapakṣabījaṃ nirākaroti-
na ceyaṃ śrutiriti /
kratvarthapuruṣārthayoranṛtavadanapratiṣedhayoryuktamapaunaruktam /
iha tu smārtavācamanaṃ sakalakarmāṅgatayā vihitaṃ prāṇopāsanāṅgamapīti vyāpakena smārtenācamanavidhinā punaruktatvādanarthakam /
naca smārtasyānena paunaruktyaṃ tasya ca vyāpakatvādetasya ca pratiniyataviṣayatvāditi /
madhyamaṃ pakṣamapākṛtya prathamapakṣamapākaroti-
ata eva ca nobhayavidhānam /
yuktyantaramāha-
ubhayavidhāne ceti /
upasaṃharati-
tasmātprāptameveti /
na cāyamanagnatāvāda iti /
stotavyābhāve stutirnopapadyata ityarthaḥ /
apica mānāntaraprāptenāprāptaṃ vidheyaṃ stūyeta /
na cānagnatāsaṃkalpo 'nyataḥ prāpto yataḥ stāvako bhavet /
na cācamanamanyato 'prāptaṃ yena vidheyaṃ satstūyetetyāha-
svayaṃ cānagnatāsaṃkalpasyeti /
api caikasya karmaṇa ekārthataivetyucitaṃ tasya balavatpramāṇavaśādananyagatitve satyanekārthatā kalpyate /
saṃkalpe tu karmāntare vidhīyamāne nāyaṃ doṣa ityāha-
na caivaṃ satyekasyācamanasyeti /
apica dṛṣṭicodanāsāhacaryāddṛṣṭicodanaiva nyāyyā na cācamanacodanetyāha-
apica yadidaṃ kiñceti /
yathā hi śvādimaryādasyānnasyāttumaśakyatvādannadṛṣṭiścodyate evamihāpyapāṃ paridhānāsaṃbhavāddṛṣṭireva codyata ityannadṛṣṭividhisāhacaryādgamyate /
aśabdatvaṃ ca yadyapi dṛṣṭyabhyavahārayostulyaṃ tathāpi dṛṣṭiḥ śābdadṛśyanāntarīyakatayā sākṣācchabdena kriyamāṇopalabhyate /
abhyavahārastvadhyāharaṇīyaḥ kathañcidyogyatāmātreṇeti viśeṣaḥ /
kiñca chāndogyānāṃ vājasaneyināṃ cācamane prāyeṇācāmantīti vartamānāpadeśaḥ evaṃ yatrāpi vidhivibhaktistatrāpi jartilayavāgvavā vā juhuyāditivadvidhitvamavivakṣitam /
manyanta iti tvatprāptārthatvātsamidho
yajatītyādivadvidhirevetyāha-apicācāmantīti /
śeṣamatirohitārtham //18//
START BsVBh_3,3.10.19
samāna evaṃ cābhedāt
ihābhyāsādhikaraṇanyāyena pūrvaḥ pakṣaḥ /
dvayorvidyāvidhyorekaśākhāgatayoragṛhmamāṇaviśeṣatayā kasya ko 'nuvāda iti viniścayābhāvādajñātajñāpanāpravṛttapravartanārūpasya ca vidhitvasya svarasasiddherubhayatropāsanābhedaḥ /
naca guṇāntaravidhānāyaikatrānuvāda ubhayatrāpi guṇāntaravidhānopalabdhervinigamanāhetvabhāvātsamānaguṇānabhidhānaprasaṅgācca /
tasmātsamidho yajatītyādivadabhyāsādupāsanābheda iti prāpta ucyate-aikakarmyamekatvena pratyabhijñānāt /
na cāgṛhyamāṇaviśeṣatā /
yatra bhūyāṃso guṇā yasya karmaṇo vidhīyante tatra tasya pradhānasya vidhiritaratra tu tadanuvādena katipayaguṇavidhiḥ /
yathā yatra chatracāmarapatākāhāstikāścīyaśaktikayāṣṭīkadhānuṣkakārpāṇikaprāsikapadātipracayastatrāsti rājeti gamyate na tu katipayagajavājipadātibhāji tadamātye, tathehāpi /
na caikatra vihitānāṃ guṇānāmitaratroktiranarthikā pratyabhijñānadārḍhyārthatvāt /
astu vāsminnityānuvādo nahyanuvādānāmavaśyaṃ sarvatra prayojanavattvam /
anuvādamātrasyāpi tatra tatropalabdheḥ /
tasmāttadeva bṛhadāraṇyake 'pyupāsanaṃ tadguṇenopasaṃhārāditi siddham //19//
START BsVBh_3,3.11.20
saṃbandhād evam anyatrāpi
yadyekasyāmapi śākhāyāṃ tattvena pratyabhijñānādupāsanasya tatra vihitānāṃ dharmāṇāṃ saṃkaraḥ /
tathā sati satyasyaikasasyābhedānmaṇḍaladvayavartina upaniṣadorapi saṃkaraprasaṅgāt /
tasyeti ca prakṛtaparāmarśitvādbhedaḥ /
satyasya ca pradhānasya prakṛtatvādadhidaivamityasya viśeṣaṇatayopasarjanatvenāprastutvātprastutasya ca satyasyābhedātpūrvavadguṇasaṃkaraḥ //20//
START BsVBh_3,3.11.21
iti prāpta ucyate-
na vā viśeṣāt
satyaṃ yatra svarūpamātrasaṃbandho dharmāṇāṃ śrūyate tatraivaṃ svarūpasya sarvatra pratyabhijñāyamānatvāttanmātrasaṃbandhitvācca dharmāṇām /
yatra tu saviśeṣaṇaṃ pradhānamavagamyate tatra saviśeṣaṇasyaiva tasya dharmābhisaṃbandho na nirviśeṣaṇasya nāpyanyaviśeṣaṇasahitasya /
nahi daṇḍinaṃ puruṣamānayetyukte daṇḍarahitaḥ
kamaṇḍalumānānīyate /
tasmādadhidaivaṃ satyasyopaniṣaduktā na tasyaivādhyātmaṃ bhavitumarhati /
yathā cācāryasya gacchato 'nugamanaṃ vihitaṃ na tiṣṭhato bhavati, tasmānnopaniṣadoḥ saṃkaraḥ kintu vyavasthitiḥ /
tadidamuktaṃ-svarūpānapāyāditi //21//
START BsVBh_3,3.11.22
darśayati ca
atideśādapyevameva tattve hi nātideśaḥ syāditi //22//
START BsVBh_3,3.12.23
saṃbhṛtidyuvyāptyapi cātaḥ
'brahmajyeṣṭhā vīryā saṃbhṛtāni brahmāgre jyeṣṭhaṃ divamātatāna /
brahma bhūtānāṃ prathamaṃ tu jajñe tenārhati brahmaṇā spardhituṃ kaḥ /
'brahma jyeṣṭhaṃ yeṣāṃ tāni brahmajyeṣṭhā jajñe āsa /
yadyapi tāsu tāsu śāṇḍilyādividyāsvāyatanabhedaparigraheṇādhyātmikāyatanatvaṃ saṃbhṛtyādīnāṃ guṇānāmādhidaikatvamityāyatanabhedaḥ pratibhāti, tathāpi jyāyān diva ityādinā saṃdarbheṇādhidaivikavibhūtipratyabhijñānātṣoḍaśakalādyāsu ca vidyāsvāyatanāśravaṇādantato brahmāśrayatayā sāmyena pratyabhijñāsaṃbhavāt saṃbṛtyādīnāṃ guṇānāṃ śāṇḍilyādividyāsu ṣoḍaśakalādividyāsu copasaṃhāra iti pūrvaḥ pakṣaḥ /
rāddhāntastu-mithaḥ samānaguṇaśravaṇaṃ pratyabhijñāya yadvidyā apūrvānapi tatrāśrutānguṇānupasaṃhārayati na tviha saṃbhṛtyādiguṇakabrahmavidyāyāṃ śāṇḍilyādividyāgataguṇaśravaṇamasti /
yā tu kācidādhidaivikī vibhūtiḥ śāṇḍilyādividyāyāṃ śrūyate tasyāstatprakaraṇādhīnatvāttāvanmātraṃ grahīṣyate naitāvanmātreṇa saṃbhṛtyādīnanukraṣṭumarhati /
tatraitatpratyabhijñānābhāvādityuktam /
brahmā śrayatvena tu pratyabhijñānasamarthanamatiprasaktam /
bhūyasīnāmaikyaprasaṅgāt /
tadidamuktaṃ-
saṃbhṛtyādayastu śāṇḍilyādivākyagocarāśceti /
tasmātsaṃbhṛtiśca dyuvyāptiśca tadidaṃ saṃbhṛtidyuvyāptyapi cātaḥ pratyabhijñānābhāvānna śāṇḍilyādividyāsūpasaṃhriyata iti siddham //23//
START BsVBh_3,3.13.24
puruṣavidyāyāmiva cetareṣām anāmnānāt
puruṣayajñatvamubhayatrāpyaviśiṣṭam /
naca viduṣo yajñasyeti na sāmānādhikaraṇyasaṃbhavaḥ /
yajñasyātmetyātmaśabdasya svarūpavacanatvāt /
yajñasya svarūpaṃ yajamānastasya ca cetanatvādviduṣa iti sāmānādhikaraṇyasaṃbhavaḥ /
tasmātpuruṣayajñatvāviśeṣānmaraṇāvabhṛthatvādisāmānyāccaikavidyādhyavasāne ubhayatra ubhayadharmopasaṃhāra iti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate yādṛśaṃ tāṇḍināṃ paiṅgināṃ ca puruṣayajñasaṃpādanaṃ tadāyuṣaśca tredhā
vyavasthitasya savanatrayasaṃpādanam /
aśiśiṣādīnāṃ ca dīkṣādibhāvasaṃpādanaṃ naivaṃ taittirīyāṇām /
teṣāṃ na tāvat puruṣe yajñasaṃpattiḥ /
nahyātmā yajamāna ityatrāyamātmaśabdaḥ svarūpavacanaḥ /
nahi yajñasvarūpaṃ yajamāno bhavati /
kartṛkarmaṇorabhedābhāvāt /
cetanācetanayoścaikyānupapatteḥ yajñakarmaṇoścācetanatvāt /
yajamānasya cetanatvāt /
ātmanastu cetanasya yajamānatvaṃ ca vidvattvaṃ copapadyate /
tathā cāyamarthaḥ-evaṃ viduṣaḥ puruṣasya yaḥ saṃbandhī yajñaḥ tasya saṃbandhitayā yajamāna ātmā tathā cātmano yajamānatvaṃ ca vidvatsaṃbandhitā ca yajñasya mukhye syātāmitarathātmaśabdasya svarūpavācitve viduṣo yajñasyeti ca yajamāno yajñasvarūpamiti ca gauṇe syātām /
naca satyāṃ gatau tadyuktam /
tasmātpuruṣayajñatā taittirīye nāstīti tayā tāvanna sāmyam /
naca patnīyajamānavedavidyādisaṃpādanaṃ taittirīyāṇāmiva tāṇḍināṃ paiṅgināṃ vā vidyate savanasaṃpattirapyeṣāṃ vilakṣaṇaiva /
tasmādbhūyo vailakṣaṇye sati na kiñcinmātrasālakṣaṇyādvidyaikatvamucitamatiprasaṅgāt /
apica tasyaivaṃ viduṣa ityanuvādaśrutau satyāmanekārthavidhāne vākyabhedadoṣaprasaktirityarthaḥ /
api ceyaṃ paiṅgināṃ tāṇḍināṃ ca puruṣayajñavidyāphalāntarayuktā svatantrā pratīyate /
taittirīyāṇāṃ tu evaṃviduṣa iti śravaṇātpūrvoktaparāmarśāttatphalatvaśruteśca pāratantryam /
naca svatantraparantrayoraikyamucitamityāha-apica sasaṃnyāsāmātmavidyāmiti /
upasaṃharati-tasmāditi //24//
START BsVBh_3,3.14.25
vedhādyarthabhedāt
vicāraviṣayaṃ darśayati-
ātharvaṇikānāmiti /
ātharvaṇikādyupaniṣadārambhe te te mantrāstāni tāni ca pravargyādīni karmāṇi samamnātīni /
saṃśayamāha-
kimima iti /
pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti-
upasaṃhāra evaiṣāṃ vidyāsviti /
saphalā hi sarvā vidyā āmnātāstatsannidhau mantrāḥ /
karmāṇi ca samāmnātāni 'phalavatsannidhāphalaṃ tadaṅgam'iti nyāyādvidyāṅgābhāvena vijñāyante /
codayati-
nanveṣāmiti /
nahyatra śrutiliṅgavākyaprakaraṇasthānasamākhyānāni santi viniyojakāni pramāṇāni, nahi yathā darśapūrṇamāsāvārabhya samidādayaḥ samāmnātāstathā kāñcidvidyāmārabhya mantrā vā karmāṇi vā samāmnātāni /
na cāsati sāmānyasaṃbandhe saṃbandhisaṃnidhānamātrāttādarthyasaṃbhavaḥ /
naca śrutasvāṅgaparipūrṇā vidyā etānākāṅkṣitumarhati yena prakaraṇāpaditasāmānyasaṃbandhānāṃ saṃnidhirviśeṣasaṃbandhāyā bhavedityarthaḥ /
samādhatte-
bāḍhamanupalabhamānā apīti /
mā nāma bhūtphalavatīnāṃ vidyānāṃ paripūrṇāṅgānāmākāṅkṣā //
mantrāṇāṃ tu svādhyāyavidhyāpāditapuruṣārthabhāvānāṃ karmaṇāṃ ca pravargyādīnāṃ svavidhyāpāditapuruṣārthabhāvānāṃ puruṣābhilaṣitamākāṅkṣatāṃ saṃnidhānādanyatārākāṅkṣānibandho raktapaṭanyāyena saṃbandhaḥ /
tatrāpi ca vidyānāṃ phalavattvāttādarthyamaphalānāṃ mantrāṇāṃ karmaṇāṃ ca /
naca pravargyādīnāṃ piṇḍapitṛyajñavatsvargaḥ kalpanāspadaṃ, phalavatsaṃnidhānena tadavarohāt /
anumānasyāmahe saṃnidhisāmārthyāditi /
idaṃ khalu nivṛttākāṅkṣāyā vidyāyāḥ saṃnidhāne śrutamanākāṅkṣāyā sākāṅkṣasyāpi saṃbaddhumasāmarthyāttasyā apyākāṅkṣāmutthāpayati /
utthāpya caikavākyatāmupaiti /
asamarthasya copakārakatvānupapatteḥ prakaraṇinaṃ prati upakārasāmarthyamātmanaḥ kalpayati /
naca satyapi sāmarthye tatra śrutyā aviniyuktaṃ sadaṅgatāmupagantumarhatītyanayā paramparayā saṃnidhiḥ śrutimarthāpattyā kalpayati /
ākṣipati-
nanu naiṣāṃ mantrāṇāmiti /
prayogasamavetārthaprakāśanena hi mantrāṇāmupayogo varṇitaḥ 'aviśiṣṭastu vākyārthaḥ'
ityatra /
naca vidyāsaṃbaddhaṃ kañcanārthaṃ mantreṣu pratīmaḥ /
yadyapi ca pravargyo na kiñcidārabhya śrūyate tathāpi vākyasaṃyogena kratusaṃyogena kratusaṃbandhaṃ pratipadyate /
'purastādupasadāṃ pravargyeṇa pracaranti'iti /
upasadāṃ juhūvadavyabhicāritakratusaṃbandhatvāt /
yadyapi jyotiṣṭomavikṛtāvapi santyupasadastathāpi tatrānumānikyo jyotiṣṭome tu pratyakṣavihitāstena śīghrapravṛttitayā jyotiṣṭomāṅgataiva vākyenāvagamyate /
apica prakṛtau vihitasya pravargyasya codakenopasadvattadvikṛtāvapi prāptiḥ /
prakṛtau vā adviruktatvāditi nyāyājjyotiṣṭome
eva vidhānamupasadā saha yuktaṃ, tadetadāha-
kathaṃ ca pravargyādīnīti /
saṃnidhānādarthaviprakarṣeṇa vākyaṃ balīya iti bhāvaḥ /
samādhatte-
naiṣa doṣaḥ /
sāmarthyaṃ tāvaditi /
yathā 'agnaye tvā juṣṭaṃ nirvapāmi'iti mantre agnaye nirvapāmiti pade karmasamavetārthaprakāśake /
śiṣṭānāṃ tu padānāṃ tadekavākyatayā yathākathañcidvyākhyānamevamihāpi hṛdayapadasyopāsanāyāṃ samavetārthatvāttadanusāreṇa tadekavākyatāpannāni padāntarāṇi gauṇyā lakṣaṇayā ca vṛttyā kathañcinneyānīti nāsamavetārthatā mantrāṇām /
naca mantraviniyogo nopāsaneṣu dṛṣṭo yenātyantādṛṣṭaṃ kalpyata ityāha-
dṛṣṭaścopāsaneṣviti /
yadyapi vākyena balīyasā saṃnidhirdurbalo bādhyate tathāpi virodhe sati /
na cohāsti virodhaḥ /
vākyena viniyuktasyāpi jyotiṣṭome pravargyasya saṃnidhinā vidyāyāmapi viniyogasaṃbhavāt /
yathā 'brahmavarcasakāmo bṛhaspatisavena yajeta'iti brahmavarcasaphalo 'pi bṛhaspatisavo vājapeyāṅgatvena codyate-vājapeyeneṣṭvā bṛhaspatisavena yajeteti /
atra hi ktvaḥ samānakartṛkatvamavagamyate dhātusaṃbandhe pratyayavidhānāt /
dhātvarthāntarasaṃbandhaśca kathaṃ ca samānaḥ kartā syāt /
yadyakaḥ prayogo bhavet /
prayogāviṣṭaṃ hi kartṛtvam /
tacca prayogabhede kathamekam /
tasmātsamānakartṛkatvādekaprayogatvaṃ vājapeyabṛhaspatisavayordhātvarthāntarasaṃbandhācca /
naca
guṇapradhānabhāvamantareṇaikaprayogatā saṃbandhaśca tatrāpi vājapeyasya prakaraṇe samāmnānādvājapeyaḥ pradhānam /
aṅgaṃ bṛhaspatisavaḥ /
naca 'darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā somena yajeta'ityatrāṅgapradhānabhāvaprasaṅgaḥ /
nahyetadvacanaṃ kasyaciddarśapūrṇamāsasya somasya vā prakaraṇe samāmnātam /
tathāca dvayoḥ sādhikāratayā agṛhyamāṇaviśeṣatayā guṇapradhānabhāvaṃ prati vinigamanābhāvenādhiṣṭhānamātravivakṣayā lākṣaṇikaṃ samānakartṛkatvamityadoṣaḥ /
yadi tu kasyāñcicchākhāyāmārabhyādhītaṃ darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭveti /
tathāpyanārabhyādhītasyaivārabhyādhīte pratyabhijñānamiti yuktam /
tathā sati dvayorapi pṛthagadhikāratayā pratītaṃ samapradhānatvamatyaktaṃ bhaveditarathā tu guṇapradhānabhāvena tattyāgo bhavet /
tasmātkālārtho 'yaṃ saṃyoga iti siddham /
siddhāntamupakramate-
evaṃ prāpta iti /
hṛdayaṃ pravidhyetyayaṃ mantraḥ svarasatastāvadābhicārikakarmasamavetaṃ sakalaireva padairarthamabhidadhadupalabhyate tadasyābhidhānasāmarthyalakṣaṇaṃ liṅgaṃ vākyaprakaraṇābhyāṃ kramādbalīyobhyāmapi balavatkimaṅga punaḥ kramāt, tasmālliṅgena saṃnidhimapodyābhicārikakarmaśeṣatvamevāpādyate /
yadyapi copāsanāsu hṛdayapadamātrasya samavetārthatvam /
tathāpi taditareṣāṃ sarveṣāmeva padānāmasamavetārthatvam /
ābhicārike tu karmaṇi
sarveṣāmarthasamavāya iti kimekapadasamavetārthatā kariṣyati /
naca saṃnidhyupagṛhīyāsūpāsanāsu mantramavasthāpayatīti yuktam /
hṛdayapadasyābhicāre 'pi samavetārthasyetarapadaikavākyatāpannasya vākyapramāṇasahitasyābhicārikātkarmaṇaḥ saṃnidhinācālayitumaśakyatvādevaṃ 'deva savitaḥ prasuva yajñam'ityāderapi yajñaprasavaliṅgasya yajñaṅgatve siddhe jaghanyo vidyāsaṃnidhiḥ kiṃ kariṣyati /
evamanyeṣāmapi śvetāśva ityevamādīnāṃ keṣāñcilliṅgena keṣāñcicchutyā keṣāñcitpramāṇāntareṇa prakaraṇeneti /
kasmātpunaḥ saṃnidhirliṅgādibhirbādhyate ityata āha-
durbalo hi saṃnidhiriti /
prathamatantragator'thaḥ smāryate /
tatra tu śrutiliṅgayoḥ samavāye samānaviṣayatvalakṣaṇe virodhe kiṃ balīya iti cintā /
atrodāharaṇam-astyaindrī ṛk 'kadācanastarīrasi nendra'ityādikā śrutirviniyokī 'aindryā gārhapatyamupatiṣṭhate'iti /
atra hi sāmarthyalakṣaṇālliṅgādindre viniyogaḥ pratibhāti /
śruteśca gārhapatyamiti dvitīyāto gārhapatyasya śeṣitvaṃ aindryeti catṛtīyāśruteraindryā ṛcaḥ śeṣatvamavagamyate /
yadyapi gārhapatyamiti dvitīyāśruterāgneyīmṛcaṃ prati gārhapatyasya śeṣitvenopapatteḥ /
yadyapi caindryeti ca tṛtīyāśruteraindryā indraṃ prati śeṣatvanopapatteravirodhaḥ /
padāntarasaṃbandhe tu vākyasyaiva liṅgena virodho na tu śruteḥ /
tatra ca viparītaṃ balābalam /
tathāpi śrutivākyayo rūpato vyāpārabhedādadoṣaḥ /
dvitīyātṛtīyāśrutī hi kārakavibhaktitayā kriyāṃ prati prakṛtyarthasya karmakaraṇabhāvamavagamayata iti viniyojike /
kriyāṃ prati hi karmaṇaḥ śeṣitvaṃ karaṇasya ca śeṣatvamiti hi viniyogaḥ /
padāntarānapekṣe ca kriyāṃ prati śeṣaśeṣitve śrutimātrātpratiyete iti śraute /
so 'yaṃ śrutitaḥ sāmānyāvagato viniyogaḥ padāntaravaśādviśeṣe 'vasthāpyate /
so 'yaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇaḥ saṃbandho vākyagocaraḥ, śeṣaśeṣibhāvastu śrautaḥ, tasmādvākyalabhyaṃ viśeṣamapekṣya śrautaḥ śeṣaśeṣibhāvo liṅgena virudhyata iti śrutiliṅgavirodhe kiṃ liṅgānuguṇena gārhapatyamiti dvitīyāśrutiḥ saptamyarthe vyākhyāyatāṃ gārhapatyasamīpe aindryendra upastheya iti /
āho śrutyanuguṇatayā liṅgaṃ vyākhyāyatām /
prabhavati hi svocitāyāṃ kriyāyāṃ gārhapatya itīndra indrateraiśvaryavacanatvāditi /
kiṃ tāvatprāptaṃ śruterliṅgaṃ balīya iti /
no khalu yatrāsamarthaṃ tacchrutisahasreṇāpi tatra viniyoktuṃ śakyate /
yathā agninā siñcet pāthasā dahediti /
tasmātsāmarthyaṃ purodhāya śrutyā viniyoktavyam /
taccāsyā ṛcaḥ
pramāṇāntarataḥ śabdataśca indre pratīyate /
tathāhi-viditapadatadarthaḥ kadācanetyṛcaḥ spaṣṭamindramavagacchati, śabdāccaindryetyataḥ /
tasmāddārudahanasyeva dahanasya saliladahane viniyogo gārhapatye viniyoga aindryāḥ /
naca śrutyanurodhājjaghanyāmāsthāyā vṛttiṃ sāmarthyakalpaneti sāmpratam /
sāmarthyasya pūrvabhāvitayā tadanurodhenaiva śrutivyavasthāpanāt /
tasmādaindryendra eva gārhapatyasamīpa upasthātavya iti prāpte 'bhidhīyate-'liṅgajñānaṃ purodhāya na śrutervinayoktṛtā /
śrutijñānaṃ purodhāya liṅgaṃ tu viniyojakam' /
yadi hi sāmarthyamavagamya śruterviniyogamavadhārayetpramātā tataḥ śruterviniyogaṃ prati liṅgajñānāpekṣatvāddurbalatvaṃ bhavet /
na tvetadasti /
śrutirviniyogāya sāmarthyamapekṣate nāpekṣate sāmarthyavijñānam /
avagate tu tato viniyoge nāsamarthasya sa iti tannirvāhāya sāmarthyaṃ kalpyate /
tacchrutiviniyogātpūrvamasti sāmarthyam /
na tu pūrvamagamyate /
viniyoge tu siddhe tadanyathānupapattyā paścātpratīyata iti śrutiviniyogātparācīnā sāmarthyapratītistadanurodhenāvasthāpanīyā /
liṅgaṃ tu na svato viniyojakamapi tu viniyokīṃ kalpayitvā śrutim /
tathāhi-na svarasato liṅgādanenendra upasthātavya iti pratīyate, kintvīdṛgindra iti tasya tu prakaraṇāmnānasāmarthyāt sāmānyataḥ prakaraṇāpatitaidamarthyasya tadanyathānupapattyā viniyogakalpanāyāmapi śrautādviniyogātkalpanīyasya viniyogasyārthaviprakarṣācchrutireva kalpayitumucitā na tu tadartho viniyogaḥ /
nahi śrutamanupapannaṃ śākyamarthenopapādayitum /
nahi trayo 'tra brahmaṇāḥ kaṭhakauṇḍinyāviti vākyaṃ pramāṇāntaropasthāpitena māṭhareṇopapādayanti, upapādayato vā nopahasanti /
śābdāḥ /
māṭharaśceti tu śrāvayantamanumanyante /
tasmācchrutārthasamutthānānupapattiḥ śrutenaivārthāntareṇopapādanīyā, nārthāntaramātreṇa pramāṇāntaropanīteneti lokasiddham /
naca lokasiddhasya niyogānuyogau yujyete śabdārthajñānopāyabhūtalokavirodhāt /
tasmādviniyojikā śrutiḥ kalpanīyā /
tathāca yāvalliṅgādviniyojikāṃ śrutiṃ kalpayituṃ prakrāntavyāpārastāvatpratyakṣayā śrutyā gārhapatye viniyogaḥ siddha iti nivṛttākāṅkṣaṃ prakaraṇamiti kasyānupapattyā liṅgaṃ viniyokīṃ śrutimupakalpayet /
mantrasamāmnānasya pratyakṣayaiva viniyogaśrutyopapāditatvāt /
yathāhuḥ-'yāvadajñātasaṃdigdhaṃ jñeyaṃ tāvatpramitsyate /
pramite tu pramātṛṇāṃ pramautsukyaṃ vihanyate'iti /
tasmātpratītaśrautaviniyogopapattyai mantrasya sāmarthyaṃ tadanuguṇatvena nīyamānaṃ prathamāṃ vṛttimajahajjaghanyayāpi neyamiti siddham /
liṅgavākyayoriha virodho yathā-'syonaṃ te sadanaṃ kṛṇomi ghṛtasya dhārayā suśevaṃ kalpayāmi /
tasminsīdāmṛte pratitiṣṭha vrīhīṇāṃ medha sumanasyamānaḥ'iti /
kimayaṃ kṛtsna eva mantraḥ sadanakaraṇe puroḍāśāsādane ca prayoktavya uta kalpayāmyanta upastaraṇe tasmintsīdetyevamādistu puroḍāśāsādana iti /
yadi vākyaṃ balīyaḥ kṛtsno mantra ubhayatra, suśevaṃ kalpayāmītyetadapekṣo hi tasminsīdetyādiḥ pūrveṇaikavākyatāmupaiti yatkalpayāmi tasmintsīdeti /
atha liṅgaṃ balīyastataḥ kalpyāmyantaḥ sadanakaraṇe tatprakāśane hi tatsamartham /
tasmintsīdeti puroḍāśāsādane tatra hi tatsamarthamiti /
kiṃ tāvatprāptam /
liṅgādvākyaṃ balīya ityubhayatra kṛtsnasya viniyoga iti /
iha hi yattatpadasamabhivyāhāreṇa vibhajyamānasākāṅkṣatvādekavākyatāyāṃ siddhāyāṃ tadanurodhena paścāttadabhidhānasāmārthyaṃ kalpanīyam /
yathā devasyatvetimantre 'gnye nirvapāmīti padayoḥ samavetārthatvena tadekavākyatayā padāntarāṇāṃ tatparatvena tatra sāmarthyakalpanā /
tadevaṃ pratītaikavākyatānirvāhāya tadanuguṇatayā sāmarthyaṃ kḷptaṃ sanna tadvyāpādayitumarhati, api tu
viniyojikāṃ śrutiṃ kalpayattadanuguṇameva kalpayet /
tathā ca vākyasya liṅgato balīyastvātsadanakaraṇe ca puroḍāśāsādhane ca kṛtsna eva mantraḥ prayoktavya iti prāptam /
evaṃ prāpte ucyate-bhavedetadevaṃ yadyekavākyatāvagamapūrvaṃ sāmarthyāvadhāraṇamapi tu avadhṛtasāmarthyānāṃ padānāṃ praśliṣṭapaṭhitānāṃ sāmarthyavaśena prayojanaikatvenekavākyatvāvadhāraṇam /
yāvanti padāni pradhānamekamarthamavagamayituṃ samarthāni vibhāge sākāṅkṣāṇi tānyekaṃ vākyam /
anuṣṭheyaścārtho mantreṣu prakāśyamānaḥ pradhānam /
sadanakaraṇapuroḍāśāsādane cānuṣṭheyatayā pradhāne /
tayośca sadanakaraṇaṃ kalpayāmyanto mantraḥ samarthaḥ prakāśayituṃ puroḍāśāsādanaṃ ca tasminsīdetyādiḥ /
tataśca yāvadekavākyatāvaśena sāmarthyamanumīyate tāvatpratītaṃ sāmarthyamekaikasya bhāgasyaikaikasminnarthe viniyojikāṃ śrutiṃ kalpayati /
tathāca śrutyaivaikaikasya bhāgasyaikatra viniyoge sati prakaraṇapāṭhopapattau na vākyakalpitaṃ liṅgaṃ viniyojikāṃ śrutimaparāṃ kalpayitumarhatītyekavākyatābuddhirutpannāpyābhāsībhavati liṅgena bādhanāt /
yatra tu virodhakaṃ liṅgaṃ nāsti tatra samavetārthaikadvitripadaikavākyatā padāntarāṇāmapi sāmarthyaṃ kalpayatīti bhavati vākyasya viniyojakatvam /
yathātraiva syonaṃ ta ityādīnām /
tasmādvākyālliṅgaṃ balīya iti siddham //
vākyaprakaraṇayorvirodhodāharaṇam /
atra ca padānāṃ parasparāpekṣāvaśātkasmiṃścidviśiṣṭa ekasminnarthe paryavasitānāṃ vākyatvaṃ, labdhavākyabhāvanāṃ ca punaḥ kāryāntarāpekṣāvaśena vākyāntareṇa saṃbandhaḥ prakaraṇam /
kartavyāyāḥ khalu phalabhāvanāyā labdhadhātvarthakaraṇāyā itikartavyatākāṅkṣāyā vacanaṃ
prakaraṇamācakṣate vṛddhāḥ /
yathā 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta'iti /
etaddhi vacanaṃ prakaraṇam /
tadetasmin svapadagaṇena kiyatyapyarthe paryavasite karaṇopakāralakṣaṇakāryāntarāpekṣāyāṃ 'samidho yajati'ityādivākyāntarasaṃbandhaḥ /
samidādibhāvanā hi svavidhyupahitāḥ puruṣe hitaṃ bhāvyamapekṣamāṇā viśvajitryāyena vānuṣaṅgato vārthavādato vā phalāntarāpratilambhena darśapūrṇamāsabhāvanāṃ nirvārayitumīśate /
tasmāttadākāṅkṣāyāmupanipatitānyetāni vākyāni svakāryāpekṣāṇi tadapekṣitakaraṇopakāralakṣaṇaṃ kāryamāsādya nirvaṇvanti ca nirvārayanti ca pradhānam /
so 'yamanayornaṣṭāśvadagdharathavatsaṃyogaḥ /
tadevaṃ lakṣaṇayorvākyaprakaraṇayorvirodhodāharaṇaṃ sūktavākanigadaḥ /
tatra hi paurṇamāsīdevatā amāvasyādevatāḥ samāmnātāḥ /
tāśca na mitha ekavākyatāṃ gantumarhantīti liṅgena paurṇamāsīyāgādindrāgnīśabda utkraṣṭavyaḥ amāvāsyāyāṃ ca samavetārthatvātprayoktavyaḥ /
athedānīṃ saṃdihyate-kiṃ yadindrāgnipadaikavākyatayā pratīyate 'avivṛdhethāṃ maho jyāyo 'kātām'iti tannotkraṣṭavyamutendrāgniśabdābhyāṃ sahotkraṣṭavyamiti /
tatra yadi prakaraṇaṃ balīyastato 'panītadevatāko 'pi śeṣaḥ prayoktavyo 'tha vākyaṃ tato yatra devatāśabdastatraiva prayoktavyaḥ /
kiṃ tāvatprāptamapanītadevatāko 'pi śeṣaḥ prayoktavyaḥ prakaraṇasyaivāṅgasaṃbandhapratipādakatvāt /
phalavatī hi bhāvanā pradhānetikartavyatātvamāpādayati /
tadupajīvanena śrutyādīnāṃ viśeṣasaṃbandhāpādakatvāt /
ataḥ pradhānabhāvanāvacanalakṣaṇaprakaraṇavirodhe tadupajīvivākyaṃ bādhyata iti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-bhavedetadevaṃ yadi viniyojyasvarūpasāmarthyamanapekṣya prakaraṇaṃ viniyojayet /
api tu viniyogāya tadapekṣate 'nyathā pūṣādyanumantraṇamantrasya dvādaśopasattāyāśca notkarṣaḥ syāt /
tadrūpālocanāyāṃ ca yadyadeva śīghraṃ pratīyate
tattadbalavadviprakṛṣṭaṃ tu durbalam /
tatra yadi tadrūpaṃ śrutyā liṅgena vākyena vānyatra viniyuktaṃ tataḥ
prakaraṇaṃ bhaṅktvotkṛṣyate, pariśiṣṭaistu prakaraṇasyetikartavyatāpekṣā pūryate /
atha svasya śīghrapravṛttaṃ śrutyādi nāsti tataḥ prakaraṇaṃ viniyojakam /
yathā samidādeḥ /
tadiha prakaraṇādvākyasya śīghrapravṛttatvamucyate /
prakaraṇe hi svārthapūrṇānāṃ vākyānāmupakāryopakārakākāṅkṣāmātraṃ dṛśyate /
vākye tu padānāṃ pratyakṣasaṃbandhaḥ /
tataśca saha prasthitayorvākyaprakaraṇayoryāvatprakaraṇenaikavākyatā kalpyate tāvadvākyenābhidhānasāmarthyaṃ, yāvaditaratra vākyena sāmarthyaṃ tāvaditaratra sāmarthyena śrutiryāvaditaratra sāmarthyena śrutistāvadiha śrutyā viniyogastāvatā ca vicchinnāyāmākāṅkṣāyāṃ śrutyanumāne vihate prakaraṇenāntarā kalpitaṃ vilīyanta iti vākyabalīyastvāttaddevatāśeṣaṇāmapakarṣa eveti siddham //
kramaprakaraṇavirodhodāharaṇam /
rājasūyaprakaraṇe pradhānasyaivābhiṣecanīyasya saṃnidhau śaunaḥśepopākhyānādyāmnātaṃ, tatkiṃ samastasya rājasūyasyāṅgamutabhiṣecanīyasya /
yadi prakaraṇaṃ balīyastataḥ samastasya rājasūyasya, atha kramastato 'bhiṣecanīyasyaiveti, kiṃ tāvatprāptam /
nākāṅkṣāmātraṃ hi saṃbandhahetuḥ /
gāmānaya prāsādaṃ paśyeti gāmityasya kriyāmātrāpekṣiṇaḥ paśyetyanenāpi saṃbandhasaṃbhavādvinigamanābhāvaprasaṅgāt /
tasmātsaṃnidhānaṃ saṃbandhakāraṇam /
tathā cānayetyananaiva gāmityasya saṃbandho vinigamyate /
naca saṃnidhānamapi saṃbandhakāraṇam /
ayameti putro rājñaḥ puruṣo 'pasāryatāmityatra rājña ityasya putrapuruṣapadasaṃnidhānāviśeṣānmā bhūdavinigamanā /
tasmādākāṅkṣā niścayaheturvaktavyā /
atra putraśabdasya saṃbandhivacanatayā samutthitākāṅkṣasyāntike yadupanipatitaṃ saṃbandhyantarākāṅkṣaṃ padaṃ tasya tenaivākāṅkṣāparipūrteḥ puruṣapadena
puruṣarūpamātrābhidhāyinā svatantreṇaiva na saṃbandhaḥ kintu pareṇāpasāryatāmityanenāpasaraṇīyāpekṣeṇeti /
satyapi saṃnidhāne ākāṅkṣābhāvādasaṃbandhaḥ /
tathā cābhāṇakaḥ-'taptaṃ taptena saṃbadhyate'iti /
tathā cākāṅkṣitamapi na yāvatsaṃnidhāpyate tāvanna saṃbadhyate /
tathā saṃnihitamapi yāvannākāṅkṣyate na tāvatsaṃbadhyata iti dvayoḥ saṃbandhaṃ prati samānabalatvātkramaprakaraṇayoḥ samuccayāsaṃbhavācca vikalpena rājasūyābhiṣecanīyayorviniyogaḥ śaunaḥśepopākhyānādīnāmiti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-rājasūyake kathaṃbhāvāpekṣā hi pavitrādārabhya kṣatrasya dhṛtiṃ yāvadanuvartate /
yathāca-'avicchinne kathaṃbhāve yatpradhānasya paṭhyate /
anirjñātaphalaṃ karma tasya prakaraṇāṅgatā 'iti nyāyādrājasūyāṅgatā śaunaḥśepopākhyānādīnām /
abhiṣecanīyasya tu svavākyopāttapadārthanirākāṅkṣasya saṃnidhipāṭhenākāṅkṣotthāpanīyā yāvattāvatsiddhākāṅkṣeṇa rājasūyenaikavākyatā kalpyate /
yāvaccābhiṣecanīyākāṅkṣyā tadekavākyatā kalpyate tāvatkḷptayā rājasūyaikavākyatā tadupakāratayā sāmarthyalakṣaṇaṃ liṅgaṃ yāvaccābhiṣecanīyaikavākyatayā liṅgaṃ kalpyate tāvatkḷptaliṅgaṃ viniyokrīṃ śrutiṃ kalpyati yāvadvākyakalpitena liṅgena śrutiritaratra kalpyate tāvatkḷptayā śrutyā viniyoge sati prakaraṇapāṭhopapattau saṃnidhānaparikalpitamantarā vilīyate /
pramāṇābhāve 'pratipatvāt /
prakaraṇinaśca rājasūyasya sarvadā buddhisāṃnidhyena tatsaṃnidherakalpanīyatvāt /
tasmātprakaraṇavirodhe kramasya bādha eva naca vikalpo durbalatvāditi siddham //
kramasamākhyayorvirodhodāharaṇam-pauroḍāśika iti samākhyāte kāṇḍe sānnāyyakrame ca śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇa iti śundhanārtho mantraḥ samāmnātaḥ, tatra saṃdihyate kiṃ samākhyānasya balīyastvātpuroḍāśapātrāṇāṃ śundhane viniyoktavyaḥ, āho sānnāyyapātrāṇāṃ śundhane kramo balīyāniti /
kintāvatprāptam /
samākhyānāṃ balīya iti pauroḍāśikaśabdena hi puroḍāśasaṃbandhīnītyucyante tānyadhikṛtya pravṛttaṃ kāṇḍaṃ pauroḍāśikam /
tataśca
yāvatkrameṇa prakaraṇādyanumānaparamparayā saṃbandhaḥ pratipādanīyaḥ yāvatsamākhyayā śrutyaiva sākṣādeva sa pratipādita iti arthaviprakarṣeṇa kramātsamākhyaiva balīyasīti puroḍāśapātraśundhane mantraḥ prayoktavyaḥ na sānnāyyapātraśundhana iti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-samākhyānātkramo balavānarthaviprakarṣāditi /
tathāhi-samākhyā na tāvatsaṃbandhasya vācikā kintu pauroḍāśaviśiṣṭaṃ kāṇḍamāha /
tadviśiṣṭatvānyathānupapattyā tu saṃbandhaḥ kāṇḍasyānumīyate na tu sākṣānmantrabedasya /
taddhāreṇa ca tanmadhyapātino mantrabhedasyāpi tadanumānam /
na cāsau saṃbandho 'pi śrutyaiva śeṣaśeṣibhāvaḥ pratīyate /
api tu saṃbandhamātram /
tasmācchrutisādṛśyamasya dūrāpetamiti krameṇa nāsya spardhocitā /
tatrāpi ca sāmānyato darśapūrṇamāsaprakaraṇāpāditaidamarthyasya śaunaḥśepopākhyānādivaccārādupakārakatayā prakṛtamātrasaṃbandhānupapattiḥ /
mantrasya prayogasamavetārthasmāraṇena sāmavāyikāṅgatvāt /
tathāca yaṃ
kañcitprakṛtaprayogagatamarthaṃ prakāśayato 'sya prakaraṇāṅgatvamaviruddhamiti viśeṣāpekṣāyāṃ sānnāyyakramaḥ sānnāyyaṃ prati prakaraṇādyanumānadvāreṇa viniyogaṃ kalpayitumutsahate na tu samākhyānam /
tasya durbalatvāt /
tathāhi-samākhyā saṃbandhanibandhanā sati tatsidhyarthaṃ saṃnidhimupakalpayati yāvattādvaidikena pratyakṣadṛṣṭena saṃnidhānenākāṅkṣā kalpyate /
yāvacca kḷptena saṃnidhānenākāṅkṣā kalpyate tāvaditaratra kḷptayākāṅkṣayaikavākyatā yāvacca kḷptayākāṅkṣaikavākyatā tāvaditaratraikavākyatayā kḷptayopakārasāmarthyam /
yāvaccātraikavākyatayopakārasāmarthyaṃ tāvaditaratra liṅgena viniyojikā śrutiḥ /
yāvadatra liṅgena viniyojikā śrutistāvaditaratra kḷptayā śrutyā viniyoga iti tāvataiva
prakaraṇapāṭhopapatteḥ sarvaṃ samākhyānakalpitaṃ vicchinnamūlatvāllūyamānaśasyamiva nirbījaṃ bhavati /
puroḍāśābhidhāyakamantrābāhulyātkāṇḍasya pauroḍāśikasamākhyeti mantavyam /
'ekadvitricatuṣpañcavastvantarayakāritam /
śrutyarthaṃ prati vaiṣamyaṃ liṅgādīnāṃ pratīyate //
'ityarthaviprakarṣa uktaḥ /
tatrāpi ca 'bādhikaiva śrutirnityaṃ samākhyā bādhyate sadā /
madhyamānāṃ tu bādhyatvaṃ bādhakatvamapekṣayā //
'iti viśeṣa ukto vṛddhaiḥ /
tadvayaṃ vistarādbibhyato 'pi prathamatantrānabhijñānukampayā nighnā vistare patitāḥ sma ityuparamyate /
tasmādyathānujñāpanānujñayoḥ prajñātakramayorupahūta upahūyasvetyevaṃ mantrāvāmnātau deśasāmānyāttathaivāṅgatayā prāpnutaḥ /
upahūta iti liṅgato 'nujñāmantro nānujñāpane upahūyasveti ca liṅgato 'nujñāpano ca mantro nānujñāyām /
tadiha liṅgena kramaṃ bādhitvā viparītaṃ śeṣatvamāpādyate /
yāvaddhi sthānena prakaraṇamutpādyaikavākyatvaṃ kalpyate tāvalliṅgena śrutiṃ kalpayitvā sādhito viniyoga iti akalpitaliṅgaśruteḥ kramasya bādhaḥ /
tadvadihāpi viniyoge pratyekāntaritena liṅgena caturantaritasya vidyākramasya bādha iti /
yadyapi prathamatantra evāyamartha upapāditastathāpi virodhe tadupapādanamiha tvavirodhaḥ /
nahi liṅgenābhicārikakarmasaṃbandhaḥ vidyāsaṃbandhena kramakṛtena virudhyate /
naca viniyuktaviniyogalakṣaṇo 'tra virodho bṛhaspatisave 'pi tatprasaṅgāt /
athaiva pratītivirodho naca vastuvirodhaḥ sa vidyāyāṃ viniyoge 'pi tulyaḥ /
tasmādavirodhādvedhādimantrasyopāsanāṅgatvamityastyabhyadhikā śaṅkā /
tatrocyate-'nahi liṅgavirodhena kramabādho 'bhidhīyate /
kintu liṅgaparicchinne na kramaḥ kalpanākṣamaḥ' /
prakaraṇapāṭhopapattyā hi śrutiliṅgatvākyaprakaraṇairaviniyuktaḥ krameṇa prakaraṇavākyaliṅgaśrutikalpanāprāṇālikayā viniyujyate /
tadā viniyuktasya prakaraṇapāṭhānarthakyaprasaṅgāt /
upapādite tu śrutyādibhi prakaraṇapāṭhe kṣīṇatvādarthāpatteḥ kramo na
svocitāṃ pramāmutpādayitumarhati pramitsābhāvāditi /
bṛhaspatisavasya tu ktvāśrutireva dhātusaṃbandhādhikārakātsamānakartṛkatāyāṃ vihitā saṃyogapṛthaktvena viniyuktamapi viniyojayantī na śakyā śrutyantareṇa niroddhuṃ svapramāmiti vaiṣamyam /
tadidamuktam-
vājapeye tu bṛhaspatisavasya spaṣṭaṃ viniyogāntaramiti /
api caiko 'yaṃ pravargya iti /
tulyabalatayā bṛhaspatisavasya tulyatāśaṅkāpākaraṇadvāreṇa samuccayo na tu pṛthaguktitayā parasparāpekṣatvāditi /
saṃnidhipāṭhamupapādayati-
araṇyādivacanavāditi //25//
START BsVBh_3,3.15.26
hānau tūpāyanaśabdaśeṣatvāt kuśāc chandaḥstutyupagānavat tad uktam
yatra hānopāyane śrūyete tatrāvivādaḥ saṃnipāte yatrāpyupāyanamātraśravaṇaṃ tatrāpi nāntarīyakatayā hānamākṣiptamityasti saṃnipātaḥ /
yatra tu hānamātraṃ sakṛtaduṣkṛtayoḥ śrutaṃ na śrūyate upāyanaṃ, tatra kimupāyanamupādānaṃ saṃnipatenna veti saṃśayaḥ /
atra pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti-
asaṃnipāta iti /
syādetat /
yathā śrūyamāṇamekatra śākhāyāmupāsanāṅgaṃ tasminnevopāsane śākhāntare 'śrūyamāṇamupasaṃhriyate /
evaṃ śākhāntaraśrutamupāyanamupasaṃhariṣyata ityata āha-
vidyāntaragocaratvācceti /
ekatve hyupāsanakarmaṇāmanyatra śrutānāmapyanyatra samavāyo ghaṭate /
na tvihopāsanānāmekatvaṃ, saguṇanirguṇatvena bhedādityarthaḥ /
nanu yathopāyanaṃ śrutaṃ hānamupasthāpayatyevaṃ hānamapi upāyanamityata āha-
api cātmakartṛkamiti /
grahaṇaṃ hi na svāmino 'pagamamantareṇa bhavatīti grahaṇādapagamasiddhiravaśyaṃbhāvinī /
apagamastvasatyapyanyena grahaṇe dṛṣṭo yathā prāyaścittenāpagatirenasa iti /
kartṛbhedakathanaṃ tvetadupodbalānārthaṃ na punaravaśyaṃbhāvasya prayojakamupāyanenānaikāntyāditi /
siddhāntamupakramate-
asyāṃ prāptāviti /
ayamasyārthaḥ-karmāntare vihitaṃ hi na karmāntara upasaṃhriyate pramāṇābhāvāt /
yatpunarna vidhīyate kintu stutyarthaṃ siddhatayā saṃkīrtyate tadasati bādhake devatādhikaraṇanyāyena śabdataḥ pratīyamānaṃ parityaktumaśakyam /
tathāca vidhūtayoḥ sakṛtaduṣkṛtayornirguṇāyāṃ
vidyāyāmaśvaromādivatkiṃ bhavatvityākāṅkṣāyāṃ na tāvatprāyaścitteneva tadvilayasaṃbhavastathā satyaśvaromarāhudṛṣṭāntānupapatteḥ /
na jātvaśvaromarāhumukhayorvilayanamasti /
api tvaśvacandrābhyāṃ vibhāgaḥ /
naca naṣṭe
vidhūnanapramocanārthasaṃbhavaḥ /
tasmādarthavādasyāpekṣāyāṃ śabdasaṃnidhikṛto 'pi viśeṣa upāyanaṃ buddhau saṃnidhāpayituṃ śaknotyapekṣāṃ pūrayitumiti /
nirguṇāpi vidyā hānopāyanābhyāṃ stotavyā /
stutiprakarṣastu prayojanaṃ na pramāṇam /
aprakarṣe 'pi stutyupapatteḥ /
na cārthavādāntarāpekṣārthavādāntarāṇāṃ na dṛṣṭā /
naca tairna pūraṇamityāha-
prasiddhā ceti /
vidyāstutyarthatvāccāsyopāyanavādasyeti /
yadyapyanyadīye api sukṛtaduṣkṛte anyasya phalaṃ prayacchataḥ, yathā putrasya śrāddhakarma pitustṛptiṃ yathā ca piturvaiśvānarīyeṣṭiḥ putrasya /
nāryāśca surāpānaṃ bharturnarakam /
tathāpyanyadīye api sukṛtaduṣkṛte sākṣādanyasminna saṃbhavata ityāśayena śaṅkā /
phalataḥ prāptyā stutiriti parihāraḥ /
guṇopasaṃhāravivakṣāyām ityapi na svarūpataḥ sukṛtaduṣkṛtasaṃcārābhiprāyam /
nanu vidyāguṇopasaṃhārādhikāre ko 'yamakāṇḍe stutyarthavicāra itiśaṅkāmupasaṃhārannapākaroti-
tasmādguṇopasaṃhāravicāraprasaṅgenet i /
vidyāguṇopasaṃhāraprasaṅgataḥ stutiguṇopasaṃhāro vicāritaḥ /
prayojanaṃ copāsake sauhārdamācaritavyaṃ na tvasauhārdamiti chanda evācchanda ācchādanādācchando bhavati /
yathaiva cāviśeṣeṇopagānamiti /
ṛtvija
upagāyantītyaviśeṣeṇopagānamṛtvijām /
bhāllavinastu viśeṣeṇa nādhvaryupagāyatīti /
tadetasmādbhāllavināṃ vākyamṛtvija upagāyantītyetaccheṣaṃ vijñāyate /
etaduktaṃ bhavati-adhvaryuvarjitā ṛtvija upagāyantīti /
kasmātpunarevaṃ vyākhyāyate /
nanu svatantrāṇyeva santu vākyānītyata āha-
śrutyantarakṛtamiti /
aṣṭadoṣaduṣṭavikalpaprasaṅgabhayena vākyāntarasya vākyāntaraśeṣatvamatrabhavato jaiminerapi saṃmatamityāha-
taduktaṃ dvādaśalakṣaṇyām /
'api tu vākyaśeṣaḥ syādanyāyyatvādvikalpasya vidhīnāmekadeśaḥ syāt'ityetadeva sūtramarthadvāreṇa paṭhati-
api tu vākyaśeṣatvāditaraparyudāsaḥ syātpratiṣedhe vikalpaḥ syātsa cānyāyya iti śeṣaḥ /
evaṃ kila śrūyate-'eṣa vai saptadaśaḥ prajāpatiryajñe yajñe 'nvāyatta'iti /
tato nānuyājeṣu yeyajāmahaṃ karotīti /
tadatrānārabhya kañcidyajñaṃ yajñeṣu yeyajāmahakaraṇamupadiṣṭam /
tadupadiśya cāmnātaṃ nānuyājeṣviti /
tatra saṃśayaḥ-kiṃ vidhipratiṣedhayorvikalpa uta paryudāso 'nuyājavarjiteṣu yeyajāmahaḥ kartavya iti /
mā bhūdarthaprāptasya śāstrīyeṇa niṣedhe vikalpaḥ /
dṛṣṭaṃ hi tādātvikīmasya sundaratāṃ gamayati nāyatau doṣavattāṃ niṣedhati /
tasya tatraudāsīnyāt /
niṣedhaśāstraṃ tu tādātvikaṃ saundaryamabādhamānameva pravṛttyunmukhaṃ naraṃ nivārayadāyatyāmasya duḥkhaphalatvamavagamayati /
yathāha-'akartavyo duḥkhaphalaḥ'iti /
tato rāgataḥ pravṛttamapyāyatyāṃ duḥkhato bibhyataṃ puruṣaṃ śaknoti nivārayitumiti balīyān śāstrīyaḥ pratiṣedho gārataḥ pravṛtteriti na tayā vikalpamarhati /
śāstrīyau tu vidhiniṣedhau tulyabalatayā ṣoḍaśigrahaṇavadvikalpyete /
tatra hi vidhidarśanātpradhānasyopakārabhūyastvaṃ kalpyate /
niṣedhadarśanācca vaiguṇye 'pi
phalasiddhiravagamyate /
tathāha-'arthaprāptavaditi cenna tulyatvādubhayaṃ śabdalakṣaṇaṃ'iti /
naca vācyaṃ yāvadyajatiṣu yeyajāmahakaraṇaṃ yāvadyajatisāmānyadvāreṇānuyājaṃ yajativiśeṣamupasarpati tāvadanuyājagatena niṣedhena tanniṣiddhamiti śīghrapravṛtteḥ sāmānyaśāstrādviśeṣaniṣedho balavāniti /
yato bhavatvevaṃvidhiṣu brāhmaṇebhyo dadhi dīyatāṃ takraṃ kauṇḍinyāyeti /
tatra takravidhirna dadhividhimapekṣate pravartitumiha tu prāptipūrvakatvāpratiṣedhasya yeyajāmahasya cānyato 'prāptestanniṣedhena niṣedhaprāptyai tadvidhirapekṣaṇīyaḥ /
naca sāpekṣatayā niṣedhādvidhireva balīyānityatulyaśiṣṭatayā na vikalpaḥ kintu niṣedhasyaiva bādhanamiti sāṃprataṃ, tathā sati niṣedhaśāstraṃ pramattagītaṃ syāt /
naca tadyuktaṃ tulyaṃ hi sāṃpradāyikam /
naca na tau paśau karotītivadarthavādatā /
asamavetārthatvāt /
paśau hi nājyabhāgau sta ityupapadyate /
na cātra tathā yeyajāmahābhāvaḥ, yajatiṣu yeyajāmahavidhānāt /
anuyājānāṃ ca tadbhāvāt /
naca paryudāsastadānanuyājeṣviti, kātyāyanamatena niyamaprasakteḥ /
tasmādvihitapratiṣiddhatayā vikalpa iti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-uktaṃ ṣoḍaśigrahaṇayorvikalpa iti /
nahi tatrānyā gatirasti /
tenāṣṭādoṣaduṣṭo 'pi vikalpa āsthīyate pakṣe 'pi prāmāṇyānmā bhūtpramatagītateti /
iha tu paryudāsenāpyupapattau saṃbhavantyāmanyāyyaṃ vikalpāśrayaṇamayuktam /
evaṃ hi tadā nañaḥ saṃbandho 'nanuyājeṣu yajatiṣvanuyājavartiteṣu yeyajāmahaḥ kartavya iti /
kimato yadyavam /
etadato bhavati-nānuyājeṣvityetadvākyamaparipūrṇaṃ sākāṅkṣaṃ pūrvavākyaikadeśena saṃbhantsyate yadetadyeyajāmahaṅkarotītyetannānuyājeṣu yāvaduktaṃ syādanuyājavarjiteṣviti tāvaduktaṃ
bhavati nānuyājeṣviti /
tathāca yajitiviśeṣaṇārthatvādananuyājavidhirevāyamiti pratiṣedhābhāvānna vikalpaḥ /
na cābhiyuktatarapāṇinivirodhe kātyāyanasyāsadvāditvaṃ nityasamāsavādinaḥ saṃbhavati /
sa hi vibhāṣādhikāre samāsaṃ śāsti /
tasmādanuyājavarjiteṣu yeyajāmahavidhānamiti siddham /
varṇakāntaramāha-
athavaitāsviti /
yathā hi sukṛtaduṣkṛtayoramūrtayoḥ kalpanaṃ nāñjasaṃ mūrtyanuvidhāyitvātkampasya /
tathānyadīyayoranyatra saṃcāro 'pyanupapanno 'mūrtatvādeva /
tasmādyatra vidhūnanamātraṃ śrutaṃ tatra kampanena varaṃ svakāryārambhāccālanamātrameva lakṣyatāṃ na tu tato 'pagatyānyatra saṃcāraḥ kalpanāgauravaprasaṅgāt /
tasmātsvakāryārambhāccālanaṃ vidhūnanamiti prāpte 'bhidhīyate-yatra tāvadupāyanaśrutistatrāvaśyaṃ tyāgo vidhūnanaṃ vaktavyam /
kvacidapi cedvidhūnanaṃ tyāge vartate tathā satyanyatrāpi tatraiva vartitumarhati /
evaṃ hi na varteta yadi vidhūnanamiha mukhyaṃ labhyeta /
na caitadasti /
tatrāpi svakāryāccālanasya lakṣyamāṇatvāt /
naca prāmāṇikaṃ kalpanāgauravaṃ lohagandhitāmācarati /
apicānekārthatvāddhātūnāṃ tyāge 'pi vidhūyate mukhyameva bhaviṣyati /
prācuryeṇa tyāge 'pi loke prayogadarśanāt /
vinigamanahetorabhāvāt /
gaṇakārasya copalakṣaṇatvenāpyarthanirdeśasya tatra darśanāt /
tasmāddhānārtha evātreti yuktam //26//
START BsVBh_3,3.16.27
sāṃparāye tartavyābhāvāt tathā hy anye
nanu pāṭhakramādardhapathe sukṛtaduṣkṛtataraṇe pratīyete /
vidyāsāmarthyācca prāgevāvagamyete /
tathā śāṭhyāyanināṃ tāṇḍināṃ ca śruteḥ /
śrutyarthau ca pāṭhakramādbalīyāṃsau, 'agnihotraṃ juhoti yavāgūṃ pacati'ityatra yathā /
tasmātpūrvapakṣābhāvādanārabhyametat /
atrocyate /
naitatpāṭhakramamātramapi tu śrutistatsukṛtaduṣkṛte vidhūnuta iti /
taditi hi sarvanāma tasmādarthe sannihitaparāmarśakaṃ tasya hetubhāvamāha /
sannihitaṃ ca yadanantaraṃ
śrutam /
taccārdhapathavarti virajānadīmano 'bhigamanamityardhapatha eva sukṛtaduṣkṛtatyāgaḥ /
naca śrutyantaravirodhaḥ /
ardhapathe 'pi pāpavidhūnane brahmalokasaṃbhavātprākkālatopapatteḥ /
evaṃ śāṭhyāyanināmapyavirodhaḥ /
nahi tatra jīvanniti vā jīvata iti vā śrutam /
tathā cārdhapatha eva sukṛtaduṣkṛtavimokaḥ /
evañca na paryaṅkavidyātastatprakṣaya iti pūrvaḥ pakṣaḥ /
rāddhāntastu vidyāsāmarthyavidhūtakalmaṣasya jñānavata uttareṇa pathā gacchato brahmaprāptirna cāprakṣīṇakalmaṣasyottaramārgagamanaṃ saṃbhavati /
yathā yavāgūpākātprāgnāgnihotram /
yamaniyamādyanuṣṭhānasahitāyā vidyāyā uttareṇa mārgeṇa paryaṅkasthabrahmaprāptyupāyatvaśravaṇāt /
aprakṣīṇapāpmanaśca tadanupapatteḥ /
vidyaiva tādṛśī kalmaṣaṃ kṣapayati kṣapitakalmaṣaṃ cottaramārgaṃ prāpayatīti kathamardhapathe kalmaṣayaḥ /
tasmātpāṭhakramabādhenārthakramo 'nusartavyaḥ /
nanu na pāṭhakramamātramatra, taditi sarvanāmaśrutyā saṃnihitaparāmarśādityuktam /
tadayuktaṃ, buddhisaṃnidhānamātramatropayujyate nānyat, taccānantarasyeva vidyāprakaraṇādvidyāyā apīti samānā śrutirubhayatrāpīti /
arthapāṭhau pariśiṣyete tatra cārtho balīyāniti /
naca tāṇḍyādiśrutyavirodhaḥ pūrvapakṣe /
aśva iva romāṇi vidhūyeti hi svatantrasya puruṣasya vyāpāraṃ brūte, naca paretasyāsti svātantryam, tasmāttadvirodhaḥ //27//
START BsVBh_3,3.16.28
chandata ubhayāvirodhāt
kebhyaścitpadebhya idaṃ sūtram /
nanu yathā paretasyottareṇa pathā brahmaprāptirbhavatīti vidyāphalamevaṃ tasyaivārdhapathe sukṛtaduṣkṛtahānirapi bhaviṣyatīti śaṅkāpadāni tebhya uttaramidaṃ sūtram /
tadvyācaṣṭe-
yadi ca dehādapasṛptasyeti /
vidyāphalamapi brahmaprāptirnāparetasya bhavitumarhati śaṅkāpadebhyaḥ /
yathāhuḥ-nājanitvā tatra gacchantīti /
sukṛtaduṣkṛtaprakṣayastu satyapi naraśarīre saṃbhavatīti samarthasya hetoryamaniyamādisahitāyā vidyāyāḥ karyakṣayāyogādyukto jīvata eva sukṛtaduṣkṛtakṣaya iti siddham /
chandataḥ svacchandataḥ svecchayeti yāvat /
svecchayānuṣṭhānaṃ yamaniyamādisahitāyā vidyāyāḥ /
tasya jīvataḥ puruṣasya syānna mṛtasya /
tatpūrvakaṃ casukṛtaduṣkṛtahānaṃ syājjīvata eva /
samarthasya kṣepāyogāt /
evaṃ kāraṇānantaraṃ kāryotpāde sati nimittanaimittakayostadbhāvasyopapattistāṇḍiśāṭhyāyaniśrutyośca saṃgatiritarathā svātantryābhāvenāsaṃgatiruktā syāt /
tadanenobhayāvirodho vyākhyātaḥ /
ye tu parasya viduṣaḥ sukṛtaduṣkṛte kathaṃ paratra saṃkrāmata iti śaṅkottaratayā sūtraṃ vyācakhyuḥ /
chandataḥ saṃkalpata iti śrutismṛtyoravirodhādeva /
na tvatrāgamagamyer'the svātantryeṇa yuktirniveśanīyete /
teṣāmadhikaraṇaśarīrānupraveśe saṃbhavatyarthāntaropavarṇanamasaṅgatameveti //28//
START BsVBh_3,3.17.29.-30
gater arthavattvam ubhayathānyathā hi virodhaḥ
yathā hānisaṃnidhāvupāyanamanyatra śrutamiti, yatrāpi kevalā hāniḥ śrūyate tatrāpi upāyanamupasthāpayatyevaṃ tatsannidhāveva devayānaḥ panthāḥ śruta iti yatrāpi sukṛtaduṣkṛtahāniḥ kevalā śrutā tatrāpi devayānaṃ panthānamupasthāpayitumarhati /
naca nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaitītyanena virodhaḥ /
devayānena pathā brahmalokaprāptau nirañjanasya paramasāmyopapatteḥ /
tasmāddhānimātre devayānaḥ panthāḥ saṃbadhyata iti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-vidvān puṇyapāpe vidhūyanirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaitīti hi viduṣo vidhūtapuṇyapāpasya vidyayā kṣemaprāptimāha /
bhramanibandhano 'kṣemo yāthātmyajñānalakṣaṇayā vidyayā vinivartanīyaḥ /
nāsau deśaviśeṣamapekṣate /
nahi jātu rajjau sarpabhramanivṛttaye samutpannaṃ rajjutattvajñānaṃ deśaviśeṣamapekṣate /
vidyotpādasyaiva svavirodhyavidyānivṛttirūpatvāt /
naca vidyotpādāyā brahmalokaprāptirapekṣaṇīyā /
yamaniyamādiviśuddhasattvasyehaiva śravaṇādibhirvidyotpādāt /
yadi paramārabdhakāryakarmakṣapaṇāya śarīrapātāvadhyapekṣeti na devayānenāstīhārtha iti śrutidṛṣṭavirodhānnāpekṣitavya iti /
asti tu paryaṅkavidyāyāṃ tasyārtha ityuktaṃ dvitīyena sūtreṇeti /
ye tu yadi puṇyamapi nivartate kimarthā tarhi gatarityāśaṅkya sūtramavatārayanti /
gaterarthavattvamubhayathā duṣkṛtanivṛttyā sukṛtanivṛttyā ca /
yadi punaḥ puṇyamanuvarteta brahmalokagatasyāpīha puṇyaphalopabhogāyavṛttiḥ syāt /
tathā caitena pratipādyamānāgatyanāvṛttiśrutivirodhaḥ /
tasmādduṣkṛtasyeva sukṛtasyāpi prakṣaya iti taiḥ punaranāśaṅkanīyamevāśaṅkitam /
vidyākṣiptāyāṃ hi gatau keyamāśaṅkā yadi kṣīṇasukṛtaḥ kimarthamayaṃ yātīti /
nahyeṣā sukṛtanibandhanā gatirapi tu vidyānibandhanā /
tasmādvṛddhoktamevopavarṇanaṃ sādhviti //29//
START BsVBh_3,3.17.31
aniyamaḥ sarvāsām avirodhaḥ śabdānumānābhyām
prakaraṇaṃ hi dharmāṇāṃ niyāmakam /
yadi tu tannādriyate tato darśapūrṇamāsajyotiṣṭomādidharmāḥ saṃkīryeran /
naca teṣāṃ vikṛtiṣu sauryādiṣu dvādaśāhādiṣu codakataḥ prāptiḥ /
sarvatraupadeśikatvāt /
naca darvihomasyāprakṛtivikārasyādharmakatvam /
naca sarvadharmayuktaṃ karma kiñcidapi śakyamanuṣṭhātum /
na caivaṃ sati śrutyādayo 'pi viniyojakāsteṣāmapi hi prakaraṇena sāmānyasaṃbandhe sati viniyojakatvāt /
yatrāpi vināprakaraṇaṃ śrutyādibhyo viniyogo 'vagamyate tatrāpi tannirvāhāya prakaraṇasyāvaśyaṃ kalpanīyatvāt /
tasmātprakaraṇaṃ viniyogāya
tanniyamāya cāvaśyābhyupetavyamanyathā śrutyadīnāmaprāmāṇyaprasakteḥ /
tasmādyāsvevopāsanāsu devayānaḥ pitṛyāṇo vā panthā āmnātastāsveva na tūpāsanāntareṣu tadanāmnānāt /
naca 'ye ceme 'raṇye śraddhātapa ityupāsate'iti sāmānyavacanātsarvavidyāsu tatpathaprāptiḥ /
śraddhātapaḥparāyaṇānāmeva tatra tatpathaprāptiḥ śrūyate, na tu vidyāparāyaṇānām /
apicaivaṃ satyekasyāṃ vidyāyāṃ mārgopadeśaḥ sarvāsu vidyāsvityekatraiva mārgopadeśaḥ kartavyo na vidyāntare /
vidyāntare ca śrūyate /
tasmānna sarvopāsanāsu pathiprāptiriti prāptam /
evaṃ prāpte ucyate-'ye ceme 'raṇye śraddhātapa ityupāsate'iti na śraddhātapomātrasya pathiprāptimāhāpi tu vidyayā tadārohantītyatra nāvidvāṃsastapasvina iti kevalasya tapasaḥ śraddhāyāśca tatprāptipratiṣedhādvidyāsahite śraddhātapasī tatprāpyupāyatayā vadan vidyāntarīlānāmapi pañcāgnividyāvidbhiḥ samānamārgatāṃ darśayati /
tathānyatrāpi pañcāgnividyādhikāre 'bhidhīyate-'ya evametādvidurye cāmī araṇye śraddhāṃ satyamupāsate'iti /
satyaśabdasya brahmaṇyevānapekṣapravṛttitvāt /
tadeva hi satyamanyasya mithyātvena kathañcidāpekṣikasatyatvāt /
pañcāgnividāṃ cetthaṃvittayaivopāttatvāt /
vidyāsāhacaryācca vidyāntaraparāyaṇānāmevedamupādānaṃ nyāyyam /
mārgadvayabhraṣṭānāṃ cādhogatiśravaṇāt /
tatrāpi ca yogyatayā devayānasyaivehādhvano 'bhisaṃbandhaḥ /
etaduktaṃ bhavati-bhavetprakaraṇaṃ niyāmakaṃ yadyaniyamapratipādakaṃ vākyaṃ śrautaṃ smārtaṃ vā na syādasti tu tattasya ca prakaraṇādbalīyastvam /
tasmādaniyamo vidyāntareṣvapi saguṇeṣu devayānaḥ panthā asakṛnmārgopadeśasya ca prayojanaṃ varṇitaṃ bhāṣyakṛteti //31//
START BsVBh_3,3.19.32
yāvadadhikāram avasthitir ādhikārikāṇām
saguṇāyāṃ vidyāyāṃ cintāṃ kṛtvā nirguṇāyāṃ cintayati /
nirguṇāyāṃ vidyāyāṃ nāpavargaḥ palaṃ bhavitumarhati /
śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu viduṣāmapyapāntaratamaḥprabhṛtīnāṃ tattaddehaparigrahaparityāgau śrūyete /
tadapavargaphalatve nopapadyate /
apavṛktasya tadanupapatteḥ /
upapattau vā tallakṣaṇāyogāt /
apunarāvṛttirhi tallakṣaṇam /
tena satyāmapi vidyāyāṃ tadanupapatterna mokṣaḥ /
phalaṃ, vidyāyāṃ vibhūtayastu tāstāstasyāḥ phalam /
apunarāvṛttiśrutiḥ punastatpraśaṃsārtheti manyate /
naca 'tāvadevāsya ciraṃ yāvanna vimokṣye 'tha saṃpatsye'iti śruterviduṣo dehapātāvadhipratīkṣāvadvasiṣṭhādīnāmapi prārabdhakarmaphalopabhogapratīkṣeti sāṃpratam /
yena hi karmaṇā vasiṣṭhādīnāmārabdhaṃ śarīraṃ tatpratīkṣā syāt /
tathāca na śarīrāntaraṃ te gṛhṇīyuḥ /
naca tāvadeva ciramityetadapyārjavena ghaṭate /
samarthahetusaṃnidhau kṣepāyogāt /
tasmādetadapi vidyāstutyaiva gamayitavyam /
tasmānnāpavargo vidyāphalam /
tathā cāpavargākṣepeṇa pūrvaḥ pakṣaḥ /
atra ca pākṣikaṃ mokṣahetutvamityāpātataḥ, ahetutvaṃ veti tu pūrvapakṣatattvam /
rāddhāntastu-vidyākarmasvanuṣṭhānatoṣiteśvaracoditam /
adhikāraṃ samāpyaite pratiśanti paraṃ padam //
nirguṇāyāṃ vidyāyāmapavargalakṣaṇaṃ śrūyamāṇaṃ na stutimātratayā vyākhyāyamucitam /
paurvāparyaparyālocane bhūyasīnāṃ śrutīnāmatraiva tātparyāvadhāraṇāt /
naca yatra tātparyaṃ tadanyathayituṃ yuktam /
uktaṃ hi 'na vidhau paraḥ śabdārtha'iti /
naca viduṣāmapāntaratamaḥprabhṛtīnāṃ tattaddehasaṃtārātsatyāmapi brahmavidyāyāmanirmokṣānna brahmavidyā mokṣasya heturiti sāmpratam /
hetorapi sati pratibandhe kāryānupajano na hetubhāvamapakāroti /
nahi vṛntaphalasaṃyogapratibaddhaṃ gurutvaṃ na patanamajījanaditi pratibandhāpagame tatkurvanna taddhetuḥ /
naca na setupratibandhānāmapāṃ nimnadeśānabhisarpaṇamiti setubhede na nimnamabhisarpanti /
tadvadihāpi vidyākarmārādhanāvarjiteśvaravihitādhikārapadapratibaddhā brahmavidyā yadyapi na muktiṃ dattavatī tathāpi tatparisamāptau pratibandhavigame dāsyati /
yathā hi prārabdhavipākasya karmaṇaḥ prakṣayaṃ pratīkṣamāṇaścaramadehasamutpannabrahmasākṣātkāro 'pi dhriyate 'tha tatprakṣayānmokṣaṃ prāpnoti /
evaṃ prārabdhādhikāralakṣaṇaphalavidyākarmā puruṣo vasiṣṭhādirvidvānapi tatkṣayaṃ pratīkṣamāṇo yugupatkrameṇa vā tattaddehaparigrahaparityāgau kurvanmukto 'pyanābhogātmikayā prakhyayā sāṃsārika ava viharati /
tadidamuktam-
sakṛtpravṛttameva hi te karmāśayamadhikāraphaladānāyeti /
prārabdhavipākāni tu karmāṇi varjayitvā vyapagatānijñānenaivātivāhitāni /
na caite jātismarā iti /
yo hi paravaśo dehaṃ parityājyate dehāntaraṃ ca nītaḥ pūrvajanmānubhūtasya smarati sa janmavāñjātismaraśca /
gṛhādiva gṛhāntare svecchayā kāyāntaraṃ saṃcaramāṇo na jātismara ākhyāyate /
vyudya vivādaṃ kṛtvā /
vyatirekamāha-
yadi hyupayukte sakṛtpravṛtte prārabdhavipāke karmaṇi karmāntara maprārabdhavipākamiti /
syedetat /
vidyayāvidyādikleśanivṛttau nāvaśyaṃ niḥśeṣasya karmāśayasya nivṛttinaranādibhavaparamparāhitasyāniyatavipākakālasyāsaṅkhyeyatvātkārmaśayasyetyata āha-
na cāvidyādikleśadāhe satīte /
nahisamāne vināśahetau kasyacidvināśo nāparasyeti śakyaṃ vaditum /
tatkimidānīṃ pravṛttaphalamapi karma vinaśyet /
tathāca na viduṣo vasiṣṭhāderdehadhāraṇetyata āha-
pravṛttaphalasya tu karmaṇa iti /
tasya tāvadeva ciramiti śrutiprāmāṇyādanāgataphalameva karma kṣīyate na pravṛttaphalamityavagamyate /
apica nādhikāravatāṃ sarveṣāmṛṣīṇāmātmatattvajñānaṃ tenāvyāpako 'pyayaṃ parvapakṣa ityāha-
jñānāntareṣu ceti /
tatkinteṣāmanirmokṣa eva, netyāha-
te paścādaiśvaryakṣaya iti /
nirviṇṇā viraktāḥ /
pratisaṃcaraḥ pralayaḥ /
apica svargādāvanubhavapathamanārohati śabdaikasamadhigamye vicikitsā syādapi mandadhiyāmāmuṣmikaphalatvaṃ prati /
yathā cārthavādaḥ-'ko hi tadveda yadamuṣmiṃlloke 'sti vā na veti' /
advaitajñānaphalatve mokṣasyānubhavasiddhe vicikitsāgandho 'pi nāstītyāha-
pratyakṣaphalatvācceti /
advaitatattvasākṣātkāro hi avidyāsamāropitaṃ prapañcaṃ samūlaghātaṃ nighnanghoraṃ saṃsārāṅgāraparitāpamupaśamayati puruṣasyetyanubhavādapi sphuṭamupapatidraḍhimnaśca śrutirdarśitā /
taccānubhavādvāmadevādīnāṃ siddham /
nanu tattvamasi vartasa iti vākyaṃ kathamanubhavameva dyotayatītyata āha-
nahi tattvamasītyasyeti /
vartamānāpadeśasya bhaviṣyadarthatā mṛtaśabdādhyāhāraścāśakya ityarthaḥ //32//
START BsVBh_3,3.20.33
akṣaradhiyāṃ tvavarodhaḥ sāmānyatadbhāvābhyāmaupasadavattaduktam
akṣagaviṣayāṇāṃ pratiṣedhadhiyāṃ sarvavedavartinīnāmavarodha upasaṃhāraḥ pratiṣedhasāmānyādakṣarasya tadbhāvapratyabhijñānāt /
ānandādayaḥ pradhānasyetyatrāyamartho yadyapi bhāvarūpeṣu viśeṣaṇeṣu siddhastantryāyatayā ca niṣedharūpeṣviti siddha eva /
tathāpi tasyaivaiṣa prapañco 'vagantavyaḥ /
nidarśanam /
jāmadagnye 'hīna iti /
yadyapi śābare dattottaramatrodāharaṇāntaraṃ tathāpi
tulyanyāyatayaidapi śakyamudāhartumityudāharaṇāntaraṃ darśitam /
tatra śābaramudāharaṇamastyādhānaṃ yajurvedavihitam-'ya evaṃ vidvānagnimādhatta'iti /
tadaṅgatvena yajurveda eva 'ya evaṃ vidvānvāravantīyaṃ gāyati ya evaṃ vidvānyajñāyajñīyaṃ gāyati ya evaṃ vidvānvāmadevyaṃ gāyati'iti vihitam /
etāni ca
sāmāni sāmavedeṣūtpannāni /
tatredaṃ saṃdihyate-kimetāni yatrotpadyante tatratyainevoccaiṣṭvena svareṇādhāne prayoktavyānyatha yatra viniyujyante tatratyenopāṃśutvena svareṇa 'uccaiḥ sāmnopāṃśu yajuṣā iti śruteḥ /
kiṃ tāvatprāptam /
utpattividhinaivāpekṣitopāyatvātmanā vihitatvādaṅganāṃ tasyaiva prāthamyāttannibandhana evoccaiḥsvare prāpta ucyate-
guṇamukhyavyatikrame tadarthatvānmukhyena vedasaṃyogaḥ /
ayamarthaḥ-utpattividhirguṇo viniyogavidhistu pradhānaṃ, tadanayorvyātikrame virodhe utpattividhyālocanenoccaiṣṭvaṃ viniyogavidhyālocanena copāṃśutvaṃ so 'yaṃ virodho vyatikramastasminvayatikrame mukhyena pradhānena niyujyamānatvarūpeṇa tasya vāravantīyādervedasaṃyogo grāhyo notpadyamānatvena guṇena /
kutaḥ, viniyujyamānatvasya mukhyatvenotpadyamānatvasya guṇatvena tadarthatvādviniyujyamānārthatvādutpadyamānatvasya /
etaduktaṃ bhavati-yadyapyutpattividhāvapi cātūrūpyamasti vidhitvasyāviśeṣāt /
tanmātranāntarīyakatvācca cātūrūpyasya /
tathāpi vākyānāmaidaṃparyaṃ bhidyate /
ekasyaiva vidherutpattiviniyogādhikāraprayogarūpeṣu caturṣu madhye kiñcideva rūpaṃ kenacidvākyenollikhyate yadanyato 'prāptam /
tatra yadyapi sāmavede sāmāni vihitāni tathāpi tadvākyānāṃ tadutpattimātraparatā viniyogasya yājurvaidikaireva vākyai prāptatvāt /
tathācotpattivākyebhyaḥ samīhitārthāpratilambhādviniyogavākyebhyaśca tadavagatestadarthānyevotpattivākyāni bhavantīti tatra yena vākyena viniyujyante tasyaiva svarasya sādhanatvaṃsaṃsparśino grahaṇaṃ na tu rūpamātrasparśina iti /
bhāṣyakārīyamapyudāharaṇamevameva yojayitavyam /
udrātṛvedotpannānāṃ mantraṇāmudgātrā prayoge prāpte
adhvaryupradānake 'pi puroḍāśe viniyuktatvātpradhānānurodhenādhvaryuṇaiva teṣāṃ prayogo nodgātreti dārṣṭāntike yojayati-
evamihāpīti //33//
START BsVBh_3,3.20.34
iyadāmananāt
'guhāṃ praviṣṭāvātmānau'ityatra siddho 'pyarthaḥ prapañcyate /
ekatra bhoktrabhoktrorvedyatā, anyatra bhoktroreveti vedyabhedādvidyābheda iti /
naca sṛṣṭirupadadhātītivatpibadapiballakṣaṇāparaṃ pibantāviti netumucitam /
sati mukhyārthasaṃbhave tadāśrayaṇāyogāt /
naca vākyaśeṣānurodhāttadāśrayaṇam /
saṃdehe hi vākyaśeṣānnirṇayo naca mukhyalākṣaṇikagrahaṇaviṣayo viṣayaḥ saṃbhavati, tulyabalatvābhāvāt /
prakaraṇasya ca tato balīyasā vākyena bādhanāt /
tasmādvedyabhedādvidyābheda iti prāpta ucyate-dvāsuparṇetyatra ṛtaṃ pibantāvityatra ca dvitvasaṃkhyotpattau pratīyate tena samānatautsargikī /
pibantāviti dvayoḥ pibantā yā sā bādhanīyā, sā copakramopasaṃhārānurodhena na dvayorapi tu chatrinyāyena lākṣāṇikī vyākhyeyā /
yena hyupakramyate yena copasaṃsthiyate tadanurodhena madhyaṃ jñeyam /
yathā jāmitvadoṣasaṃkīrtanopakrame tatpratisamādhānopasaṃhāre ca saṃdarbhe madhyapātino viṣṇurūpāṃśu yaṣṭavyo 'jāmitvāyetyādayaḥ pṛthagvidhitvamalabhamānā vidhitvamavivakṣitvārthavādatayā nītāstatkasya hetorekavākyatā hi sādhīyasī vākyabhedāditi /
tathehāpi tadanurodhena pibadapibatsamūhaparaṃ lakṣaṇīyaṃ pibantāvityanena /
tathāca vedyābhedādvidyābheda iti /
apica triṣvapyeteṣu vedānteṣu prakaraṇatraye 'pi paurvāparyaparyālocanayā paramātmavidyaivāvagamyate /
yadyevaṃ kathaṃ tarhi jīvopādānamastvityata āha-
tādātmyavivakṣayeti /
nāsyāṃ jīvaḥ pratipādyate kintu paramātmano 'bhedaṃ jīvasya darśayitumasāvanūdyate /
paramātmavidyāyāścābhedaviṣayatvānna bhedābhedavicārāvatāraḥ /
tasmādaikavidyamatra siddham //34//
START BsVBh_3,3.22.35
antarā bhūtagrāmavatsvātmanaḥ
kauṣītakeyakaholacākrāyaṇoṣastapraśnopakramayorvidyornairantaryeṇāmnātayoḥ kimasti bhedo na veti viśaye bheda eveti bhrūmaḥ /
kutaḥ-yadyapyubhayatra praśnottarayorabhedaḥ pratīyate, tathāpi tatsyaivaikasya punaḥ śruteraviśeṣādānarthakyaprasaṅgādyajatyabhyāsavadbhedaḥ prāptaḥ /
na caikasyaiva tāṇḍināṃ navakṛtva upadeśe 'pi yathā bhedo na bhavati 'sa ātmā tattvamasi śvetaketo'ityatra tathehāpyabheda iti yuktam /
bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatu, iti hi tatra śrūyate tenābhedo yujyate /
na ceha tathāsti /
tena yadyapīha vedyābhedo 'vagamyate
tathāpyekatra tasyaivāśanāyādimātrātyayopādherupāsanādekatra ca kāryakaraṇavirahopādherupāsanādvidyābheda eveti prāpte pratyucyate /
naitadupāsanāvidhānaparamapi tu vastusvarūpapratipādanaparaṃ praśnaprativacanālocanenopalabhyate /
kimato yadyevam /
etadato bhavati-vidheraprāptaprāpaṇārthatvātprāptāvanupapattiḥ /
vastusvarūpaṃ tu punaḥpunarucyamānamapi na doṣamāvahati śatakṛtvo 'pi hi pathyaṃ vadantyāptāḥ /
viśeṣatastu vedaḥ pitṛbhyāmapyabhyarhitaḥ /
naca sarvathā paunaruktyam /
ekatrāśanāyādyatyayādanyatra ca kāryakāraṇapravilayāt /
tasmādekā vidyā pratyabhijñānāt /
ubhābhyāmapi vidyābhyāṃ bhinna ātmā pratipādyate iti yo manyate pūrvapakṣaikadeśī taṃ prati sarvāntaratvavirodho darśitaḥ //35//
START BsVBh_3,3.22.36
anyathā bhedānupapattir iti cen nopadeśāntaravat
asya tu pūrvapakṣatattvābhiprāyo darśitaḥ /
sugamamanyat //36//
START BsVBh_3,3.23.37
vyatihāro viśiṃṣanti hītaravat
utkṛṣṭasya nikṛṣṭarūpāpatternobhayatrobhayarūpānucintanam /
api tu nikṛṣṭe jīva utkṛṣṭarūpābhedacintanam /
evaṃ hi nikṛṣṭa utkṛṣṭo bhavatīti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-itaretarānuvādenetaretararūpavidhānādubhayatrābhayacintanaṃ vidhīyate /
itarathā tu yo 'haṃ so 'sāvityetāvadevocyeta /
jīvātmānamanūdyeśvaratvamasya vidhīyeta /
na tvīśvarasya jīvātmatvaṃ yo 'sau so 'hamiti /
yathā tattvamasītyatra /
tasmādubhayarūpamubhayatrādhyānāyopadiśyate /
nanvevamutkṛṣṭasya nikṛṣṭatvaprasaṅga ityuktaṃ tatkimidānīṃ saguṇe brahmaṇyupāsyamāne 'sya vastuto nirguṇasya nikṛṣṭatā bhavati /
kasmaicitphalāya tathā dhyānamātraṃ vidhīyate na tvasya nikṛṣṭatāmāpādayatīti cedihāpi vyatihārānucintanamātramupadiśyate phalāya na tu nikṛṣṭatā bhavatyutkṛṣṭasya /
anvācayaśiṣṭaṃ tu tādātmyadārḍhyaṃ bhavannopekṣāmahe /
satyakāmādiguṇopadeśa iva tadguṇeśvarasiddhiriti siddhamubhayatrobhayātmatvādhyānamiti //37//
START BsVBh_3,3.24.38
saiva hi satyādayaḥ
tadvai tadetadeva tadāsa satyameva sa yo haitanmahadyakṣaṃ prathamajaṃ vedaṃ satyaṃ brahmeti jayatīmāṃllokāñjita ityasāvasadya evametanmahadyakṣaṃ prathamajaṃ veda satyaṃ brahmeti satyaṃ hyeva brahma /
pūrvoktasya hṛdayākhyasya brahmaṇaḥ satyamityupāsanamanena saṃdarbheṇa vidhīyate /
taditi hṛdayākhyaṃ brahmaikena tadā parāmṛśati /
etadeveti vakṣyamāṇaṃ prakārāntaramasya parāmṛśati /
tattādāgre āsa babhūva /
kiṃ tadityata āha-satyameva /
sacca mūrtaṃ tyaccāmūrtaṃ ca sattyam /
tadupāsakasya phalamāha-sa yo haitamiti /
yaḥ prathamajaṃ yakṣaṃ pūjyaṃ veda /
kathaṃ vedetyata āha-satyaṃ brahmetīti /
sa jayatīmān lokān /
kiñca jito vaśīkṛta inuśabda itthaṃśabdasyārthe vartate /
vijetavyatvena buddhisaṃnihitaṃ śatruṃ parāmṛśati-asāviti /
asadbhavennaśyet /
uktamarthaṃ nigamayati-ya evametaditi /
evaṃ vidvānkasmājjayatītyata āha-satyameva yasmādbrahmeti /
atastadupāsanāt phalotpādo 'pi satya ityarthaḥ /
tadyattatsatyaṃ kimasau /
atrāpi tatpadābhyāṃ rūpaprakārau parāmṛṣṭau /
kasmiṃnnālambane tadupāsanīyamityata uttaram-sa ādityo ya eṣa ityādinā tasyopaniṣadaharahamiti /
hanti pāpmānaṃ jahāti ca ya evaṃ vedetyantena /
upaniṣat rahasyaṃ nāma /
tasya nirvacanaṃ-hanti pāpmānaṃ jahāti ceti /
hanterjahātervā rūpametat /
tathāca nirvacanaṃ kurvanphalaṃ pāpahānimāheti /
tamimaṃ viṣayamāha bhāṣyakāraḥ-
yo vai haitamiti /
sanāmākṣaropāsanāmiti /
tathāca śrutiḥ-'tadetadakṣaraṃ satyamiti sa ityekamakṣaraṃ tītyekamakṣaraṃ yamityekamakṣaraṃ prathamottame akṣare satyaṃ madhyato 'nṛtaṃ tadetadanṛmubhayataḥ satyena parigṛhītaṃ satyabhūyameva bhavati naivaṃvidvāṃsamanṛtaṃ hinasti'iti /
tītīkārānubandha uccāraṇārthaḥ /
niranubandhastakāro draṣṭavyaḥ /
atra hi prathamottame akṣare satyaṃ mṛtyurūpābhāvāt /
madhyato madhye 'nṛtamanṛtaṃ hi mṛtyuḥ /
mṛtyvanṛtayostakārasāmyāt /
tadetadanṛtaṃ mṛtyurūpamubhayataḥ satyena parigṛhītam /
antarbhāvitaṃ satyarūpābhyām /
ato 'kiñcitkaraṃ tatsatyabhūyameva satyabāhulyameva bhavati /
śeṣamatirohitārtham /
seyaṃ satyavidyāyāḥ sanāmākṣaropāsanatā /
yadyapi tadyatsatyamiti
prakṛtānukarṣeṇābhedaḥ pratīyate tathāpi phalabhedena bhedaḥ sādhyabhedeneva nityakāmyaviṣayordarśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta yāvajjīvaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeteti śāstrayoḥ
satyapyanubandhābhede bheda iti prāpte pratyucyate-ekaiveyaṃ vidyā tatsatyamiti prakṛtaparāmarśādabhedena pratyabhijñānāt /
naca phalabhedaḥ /
tasyopaniṣadaharahamiti tasyaiva yadaṅgāntaraṃ rahasyanāmnopāsanaṃ tatpraśaṃsārthor'thavādo 'yaṃ na phalavidhiḥ /
yadi punarvidyāvidhāvadhikāraśravaṇābhāvāttatkalpanāyāmārthavādikaṃ phalaṃ kalpyeta tato jāteṣṭāvivāgṛhyamāṇaviśeṣatayā
saṃvalitādhikārakalpanā tataśca samastārthavādikaphalayuktamekamevopāsanamiti siddham /
parakīyaṃ vyākhyānamupanyasyati-
kecitpunariti /
vājasaneyakamapyakṣyādityaviṣayaṃ chāndogyamapītyupāsyābhedādabhedaḥ /
tataśca vājasaneyoktānāṃ satyādīnāmupasaṃhāra ityatrārthe saiva hi satyādaya iti sūtraṃ vyākhyātaṃ tadetaddūṣayati-
tanna sādhviti /
jyotiṣṭomakarmasaṃbandhanīyamudgīthavyapāśrayeti /
anubandhābhede 'pi sādhyabhedādbheda iti vidyābhedādanupasaṃhāra iti //38//
START BsVBh_3,3.25.39
kāmādītaratra tatra cāyatanādibhyaḥ
chāndogyavājasaneyavidyayoryadyapi saguṇanirguṇatvena bhedaḥ /
tathāhi chāndogye-'atha ya ihātmānamanuvidya vrajanti etāṃśca satyānkāmān'ityātmavatkāmānāmapi vedyatvaṃ śrūyate /
vājasaneye tu nirguṇameva paraṃ brahmopadiśyate 'vimokṣāya brūhi'iti tathāpi tayoḥ parasparaguṇopasaṃhāraḥ /
nirguṇāyāṃ tāvadvidyāyāṃ brahmastutyarthameva saguṇavidyāsaṃbandhiguṇopasaṃhāraḥ saṃbhavī /
saguṇāyāṃ ca yadyapyādhyānāya na vaśitvādiguṇopasaṃhārasaṃbhavaḥ /
nahi nirguṇāyāṃ
vidyāyāmādhyātavyatvenaite coditā yenātrādhyeyatvena saṃbadhyerannapi tu satyakāmādiguṇanāntarīyakatvenaiteṣāṃ prāptirityupasaṃhāra ucyate /
evaṃ vyavasthita eṣa saṃkṣepo 'dhikaraṇārthasya-sāmyabāhulye 'pyekatrākāśādhāratvasyāparatra cākāśatādātmyasya śravaṇādbhede vidyayorna parasparaguṇopasaṃhāra iti pūrvapakṣaḥ /
rāddhāntastu sarvasāmyamevobhayatrāpyātmopadeśādākāśaśabdenaikatrātmokto 'nyatra ca daharākāśādhāraḥ sa evokta iti sarvasāmyādbrahmaṇyubhayatrāpi sarvaguṇopasaṃhāraḥ /
saguṇanirguṇatvena tu vidyābhede 'pi guṇopasaṃhāravyavasthā darśitā /
tasmātsarvamavadātam //39//
START BsVBh_3,3.26.40
ādarādalopaḥ
asti vaiśvānaravidyāyāṃ tadupāsakasyātithibhyaḥ pūrvabhojanam /
tena yadyapīyamupāsanāgocarā na cintā sākṣāttathāpi tatsaṃbaddhaprathamabhojanasaṃbandhādasti saṃgatiḥ /
vicāragocaraṃ darśayati-
chāndogye vaiśvānaravidyāṃ prakṛtyeti /
vicāraprayojakaṃ saṃdehamāha--
kiṃ bhojanalopa iti /
atra pūrvapakṣābhāvena saṃśayamākṣipati-
tadyadbhaktamiti bhaktāgamanasaṃyogaśravaṇāditi /
uktaṃ khalvetatprathama eva tantre 'padakarmāprayojakaṃ nayanasya parārthatvāt'ityanena /
yathā somakrayārthānīyamānaikahāyanīsaptamapadapāṃśugrahaṇamaprayojakaṃ na punarekahāyanyā nayanaṃ prayojayati /
tatkasya hetoḥ /
somakrayeṇa tannayanasya prayuktatvāttadupajīvitvātsaptamapadapāṃśugrahaṇasyeti /
tathehāpi bhojanārthabhaktāgamanasaṃyogātprāṇāhuterbhojanābhāve bhaktaṃ pratyaprayojakatvamiti nāsti pūrvapakṣa
ityapūrvapakṣamidamadhikaraṇamityarthaḥ /
pūrvapakṣamākṣipya samādhatte-
evaṃ prāpte, na lupyeteti tāvadāha /
tāvacchabdaḥ siddhāntaśaṅkānirākaraṇārthaḥ /
pṛcchati-
kasmāt /
uttaram-ādarāt /
tadeva sphorayati-
tathāhīti /
jābālā hi śrāvayanti-'pūrvo 'tithibhyo 'śnīyāt'iti /
aśnīyāditi ca prāṇāgnihotrapradhānaṃ vacaḥ /
'yathā hi śrudhitā bālā mātaraṃ paryupāsate /
evaṃ sarvāṇi bhūtānyagnihotramupāsate'iti vacanādagnihotrasyātithīnbhūtāni pratyupajīvyatvena śravaṇāttadekavākyatayehāpi pūrvo 'tithibhyo 'śnīyāditi prāṇāhutipradhānaṃ lakṣyate /
tadevaṃ sati 'yathāha vai svayamahutvāgnihotraṃ parasya juhuyādityevaṃ tat'ityatithibhojanasya prāthamyaṃ ninditvā svāmibhojanaṃ svāminaḥ prāṇāgnihotraṃ prathamaṃ prāpayantī prāṇāgnihotrādaraṃ karoti /
nanvāthriyatāmeṣā śrutiḥ prāṇahutiṃ kintu svāmibhojanapakṣa eva nābhojane 'pītyata āha-
yā hi na prāthamyalopaṃ sahate natarāṃ sā prāthamyavato 'gnihotrasya lopaṃ saheteti manyate /
īdṛśaḥ khalvayamādaraḥ prāṇāgnihotrasya yadatithitibhojanottarakālavihitaṃ svāmibhojanaṃ samayādapakṛṣyātithibhojanasya purastādvihitam /
tadyadāgnihotrasya dharmiṇaḥ prāthamyadharmalopamapi na sahate śrutistadāsyāḥ kaiva kathā dharmilopaṃ sahata ityarthaḥ /
pūrvapakṣākṣepamanubhāṣya dūṣayati-
nanu bhojanārthā iti /
yathā hi kauṇḍapāyināmayanagate agnihotre prakaraṇāntarānnaiyamikāgnihotrādbhinne dravyadevatārūpadharmāntararahitatayā tadākāṅkṣe sādhyasādṛśyena naiyamikāgnihotrasamānanāmatayā taddharmātideśena rūpadharmāntaraprāptirevaṃ prāṇāgnihotre 'pi
naiyamikāgnihotragatapayaḥprabhṛtiprāptau bhojanāgatabhaktadravyatā vidhīyate /
na caitāvatā bhojanasya prayojakatvam /
uktametadyathā bhojanakālātikramātprāṇāgnihotrasya na bhojanaprayuktatvamiti /
na caikadeśadravyatayottarārdhātsviṣṭakṛte samavadyatītivadaprayojakatvamekadeśadravyasādhanasyāpi
prayojakatvāt /
yathā jāghanyā patnīḥ saṃyājayantīti patnīsaṃyājānāṃ jāghanyekadeśadravyajuṣāṃ jāghanīprayojakatvam /
sa hi nāmāprayojako bhavati yasya prayojakagrahaṇamantareṇārtho na jñāyate /
yathā na prayojakapuroḍāśagrahaṇamantareṇottarārdhaṃ jñātuṃ śakyam /
śakyaṃ tu jāghanīvadbhaktaṃ jñātum /
tasmādyathā jāghanyantareṇāpi paśūpādānaṃ paraprayuktaśūpajīvanaṃ vā khaṇḍaśo māṃsavikrayiṇo muṇḍādivadākṛtirūpādīyate /
evaṃ bhaktamapi śakyamupādātum /
tasmānna bhojanasya lope prāṇāgnihotralopa iti manyate pūrvapakṣī /
adbhiriti tu pratinidhyupādānamāvaśyakatvāsūcanārthaṃ bhāṣyakārasya //40//
START BsVBh_3,3.26.41
upasthite 'tastadvacanāt
taddhomīyamiti hi vacana kimapi saṃnihitadravyaṃ home viniyuṅkte tadaḥ sarvanāmnaḥ saṃnihitāvagamamantareṇābhidhānāparyavasānāttadanena svābhidhānaparyavasānāya tadyadbhaktaṃ prathamamāgacchediti saṃnihitamapekṣya nirvartitavyam /
tacca saṃnihitaṃ bhaktaṃ bhojanārthamityuttarārdhātsviṣṭakṛte samavadyatītivanna bhaktaṃ vāpo vā dravyāntaraṃ vā prayoktumarhati /
jāghanyāstvavayavabhedasya nāgnīṣomīyapaśvadhīnaṃ nirūpaṇaṃ svatantrasyāpi tasya sūnāsthasya darśanāttasmādastyetasya jāghanīto viśeṣaḥ /
yaccoktaṃ codakaprāptadravyabādhayā bhaktadravyavidhānamiti /
tadayuktam /
vidhyuddeśagatasyāgnihotranāmnastathābhāvādārthavādikasya tu siddhaṃ kiñcitsādṛśyamupādāya stāvakatvenopapatterna tadbhāvaṃ vidhātumarhatītyāha-
na cātra prākṛtāgnihotradharmaprāptiriti /
api
cāgnihotrasya codakato dharmaprāptāvabhyupagamyamānāyāṃ bahutaraṃ prāptaṃ bādhyate /
naca saṃbhave bādhanicayo nyāyyaḥ /
kṛṣṇalacarau khalvagatyā prāptabādho 'bhyupeyata ityāha-taddharmaprāptau cābhyupagamyamānāyāmiti /
codakābhāvamupodbalayati-
ata eva cehāpīti /
yata evoktena krameṇātideśābhāvo 'ta eva sāṃpādikatvamagnihotrāṅgānām /
tatprāptau tu sāṃpādikatvaṃ nopapadyeta /
kāminyāṃ kila kucavadanādyasatā cakravākanalinādirūpeṇa saṃpādyate /
na tu nadyāṃ cakravākādaya eva cakravākādinā saṃpādyante /
ato 'pyavagacchāmo na codakaprāptiriti /
yattvādaradarśanamiti tadbhojanapakṣe prāthamyavidhānārtham /
yasminpakṣe dharmānavalopastasmindharmiṇo 'pi na tvetāvatā dharminityatā sidhyatīti bhāvaḥ /
nanvatithibhojanottarakālatā svāmibhojanasya vihiteti kathamasau bādhyata ityata āha-
nāsti vacanasyātibhāraḥ /
sāmānyaśāstrabādhāyāṃ viśeṣaśāstrasyātibhāro nāstītyarthaḥ //41//
START BsVBh_3,3.27.42
tannirdhāraṇāniyamas taddṛṣṭeḥ pṛthagdhyapratibandhaḥ phalam
yathaiva 'yasya parṇamayī juhūrbhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti'ityetadanārabhyādhītamavyabhicāritakratusaṃbandhaṃ juhūdvārā kratuprayogavacanagṛhītaṃ kratvarthaṃ satphalānapekṣaṃ siddhavartamānāpradeśapratītaṃ na rātrisatravatphalatayā svīkarotīti /
evamavyabhicāritakarmasaṃbandhodgīthagatamupāsanaṃ karmaprayogavacanagṛhītaṃ na siddhavartamānāpadeśāvagatasamastakāmavāpakatvalakṣaṇaphalakalpanāyālam /
parārthatvāt /
tathāca pāramarṣaṃ sūtram-'dravyasaṃskārakarmasu parārthatvātphalaśrutirarthavādaḥ syāt'iti /
evañca sati kratau parṇatāniyamavadupāsanāniyama iti prāpte ucyate-yuktaṃ parṇatāyāṃ phalaśruterarthavādamātratvam /
nahi parṇatānāśrayā yāgādivatphalasaṃbandhamanubhavitumarhati /
avyāpārarūpatvāt /
vyāpārasyaiva ca phalavattvāt /
yathāhuḥ-'utpattimataḥphaladarśanāt'iti /
nāpi khādiratāyāmiva prakṛtakratusaṃbaddho yūpa
āśrayastadāśrayaḥ prakṛto 'sti anārabhyādhītatvātparṇatāyāḥ /
tasmādvākyenaiva juhūsaṃbandhadvāreṇa parṇatāyāḥ kraturāśrayo jñāpanīyaḥ /
na cātatparaṃ vākyaṃ jñāpayitumarhatīti tatra vākyatātparyamavaśyāśrayaṇīyam /
tathāca tatparaṃ sanna parṇatāyāḥ phalasaṃbandhamapi gamayitumarhati /
vākyabhedaprasaṅgāt /
upāsanānāṃ tu vyāpārātmatvena svata eva phalasaṃbandhopapatteḥ udgīthādyāśrayaṇaṃ phale vidhānaṃ na virudhyate viśiṣṭavidhānāt /
phalāya khalūdgīthasādhanakamupāsanaṃ vidhīyamānaṃ na vākyabhedamāvahati /
nanu karmāṅgodgīthasaṃskāra upāsanaṃ prokṣaṇādivadvitīyāśruterudgīthamiti /
tathā cāñjanādiṣviva saṃskāreṣu phalaśruterarthavādatvam /
maivam /
nahyatrodgīthasyopāsanaṃ kintu tadavayavasyoṅkārasyetyuktamadhastāt /
na coṅkāraḥ karmāṅgamapi tu karmāṅgodgīthāvayavaḥ /
na cānupayogamīpsitam /
tasmātsaktūn
juhotītivadviniyogabhaṅgenoṅkārasādhānādupāsanātphalamiti saṃbandhaḥ /
tasmādyathā kratvāśrayāṇyapi godohanādīni phalasaṃyogādanityāni evamudgīthādyupāsanānīti draṣṭavyam /
śeṣamuktaṃ bhāṣye /
na cedaṃ phalaśravaṇamarthavādamātramiti /
arthavādamātratve 'tyantaparokṣā vṛttiryathā na tathā phalaparatve /
na tu vartamānāpadeśātsākṣātphalapratītiḥ /
ata eva prayājādiṣu nārthavādādvartamānāpadeśātphalakalpanā /
phalaparatve tvasya
na śakyaṃ prayājādīnāṃ pārārthyenāphalatvaṃ vaktumiti //42//
START BsVBh_3,3.28.43
pradānavad eva tad uktam
tattacchrutyarthālocanayā vāyuprāṇayoḥ svarūpābhede siddhe tadadhīnanirūpaṇatayā tadviṣayopāsanāpyabhinnā na cādhyātmādhidaivaguṇabhedādbhedaḥ /
nahi guṇabhede guṇavato bhedaḥ /
nahyagnihotraṃ juhotītyutpannasyāgnihotrasya taṇḍulādiguṇabhedādbhedo bhavati /
utpadyamānakarmasaṃyukto hi guṇabhedaḥ karmaṇo bhedakaḥ /
yathāmikṣāvājinasaṃyuktayoḥ karmaṇoḥ /
notpannakarmasaṃyuktaḥ /
adhyātmādhidaivopadeśeṣu cotpannopāsanāsaṃyogaḥ /
tathopakramopasaṃhārālocanayā vidyaikatvaviniścayādekaiva sakṛtpravṛttiriti pūrvapakṣaḥ /
rāddhāntastu-satyaṃ vidyaikatvaṃ tathāpi guṇabhedātpravṛttibhedaḥ /
sāyaṃprātaḥkālaguṇabhedādyathaikasminnapyagnihotre pravṛttibhedaḥ evamihāpyadhyātmādhidaivaguṇabhedādupāsanasyaikasyāpi pravṛttibheda iti siddham /
ādhyānārtho hyayamadhyātmādhidaivavibhāgopadeśa iti /
agnihotrasyevādhyānasya kṛte tadhitaṇḍulādivadayaṃ pṛthagupadeśaḥ /
etena vratopadeśa iti /
etena tattvābhedena /
evakāraśca vāgādivratanirākaraṇārthaḥ /
nanvetasyai devatāyai iti devatāmātraṃ śrūyate na tu vāyustatkathaṃ vāyuprāptimāhetyata āha-
devatetyatra vāyuriti /
vāyuḥ khalvagnyādīnsaṃvṛṇuta ityagnyādīnapekṣyānavacchinno 'gnyādayastutenaivāvacchinnā iti saṃvarṇaguṇatayā vāyuranavacchinnā devatā /
sarveṣāmabhigamayanniti /
militānāṃ śravaṇāviśeṣādindrasya devatāyā abhedātrayāṇāmapi puroḍāśānāṃ sahapradānāśaṅkāyāmutpattivākya eva rājādhirājasvarājaguṇabhedādyājyānuvākyāvyatyāsavidhānācca yathānyāsameva devatāpṛthaktvātpradānapṛthaktvaṃ bhavati /
sahapradāne hi vyatyāsavidhānamanupapannam /
kramavati pradāne vyatyāsavidhirarthavān /
tathāvidhasyaiva kramasya vivakṣitatvāt /
sugamamanyat //43//
START BsVBh_3,3.29.44
liṅgabhūyastvāt tad dhi balīyas tad api
iha siddhāntenopakramya pūrvapakṣayitvā siddhāntayati /
tatra
yadyapi bhūyāṃsi santi liṅgāni manaścidādīnāṃ svātantryasūcakāni tathāpi na tāni svātantryeṇa svātantryaṃ prati prāpakāṇi /
pramāṇaprāpitaṃ tu svātantryamupodbalayanti /
na cātrāsti svātantryaprāpakaṃ pramāṇam /
na cedaṃ sāmarthyalakṣaṇaṃ liṅgaṃ yenāsya svātantryeṇa prāpakaṃ bhavet /
taddhi sāmarthyamābhidhānasya vārthasya vā syāt /
tathā pūṣādyanumantraṇamantrasya pūṣānumantraṇe, yathā vā 'paśunā yajeta'ityekatvasaṃkhyāyā arthasya saṃkhyeyāvacchetasāmarthyam /
na cedamanyasyārthadarśanalakṣaṇaṃ liṅgaṃ tathā /
stutyarthatvenāsya vidhyuddeśenaikavākyatayā vidhiparatvāt /
tasmādasati sāmarthyalakṣaṇe viroddhari prakaraṇapratyūhaṃ manaścidādīnāṃ kriyāśeṣatāmavagamayati /
naca te haite vidyācita evetyavadhāraṇaśrutiḥ kriyānupraveśaṃ vārayati /
yena śrutivirodhe sati na prakaraṇaṃ bhavet, bāhyasādhanatāpākaraṇārthatvādavadhāraṇasya /
naca vidyayā haivaita evaṃvidaścitā bhavantīti puruṣasaṃbandhamāpādayadvākyaṃ prakaraṇamapabādhitumarhati /
anyārthadarśanaṃ khalvetadapi /
naca tatsvātantryeṇa prāpakamityuktam /
tasmāttadapi na prakaraṇavirodhāyālamiti sāṃpādikā apyete agnayaḥ prakaraṇātkriyānupraveśina eva mānasavat /
dvādaśāhe tu śrūyate-'anayā tvā pātreṇa samudraṃ rasayā prājāpatyaṃ manograhaṃ gṛhṇāmi'iti /
tatra saṃśayaḥ-kiṃ mānasaṃ dvādaśāhā daharantaramuta tanmadhyapātino daśamasyāhnāṅgamiti /
tatra vāgvai dvādaśāho mano mānasamiti mānasasya dvādaśāhādbhedena vyapadeśādvāṅmanasabhedavadbhedaḥ /
nirdhūtāni dvādaśāhasya gatarasāni chandāṃsi tāni mānasenaivāpyāyantīti ca dvādaśāhasya mānasena stūyamānatvādbhede ca sati
stutistutyabhāvasyopapatterdvādaśāhādaharantaraṃ na tadaṅgaṃ, patnīsaṃyājāntatvāccāhnāṃ patnīḥ saṃyājya mānasāya prasarpantīti ca mānasasya patnīsaṃyājasya parastācchruteḥ /
trayodaśāhe 'pyavayujya dvādaśasaṃkhyāsamavāyātkathañcijjaghanyayāpi vṛttyā dvādaśāhasaṃjñāvirodhābhāvāditi prāpte 'bhidhīyate-pramāṇāntareṇa hi
trayodaśatve 'hnāṃ siddhe dvādaśāha iti jaghanyayā vṛttyonnīyeta /
na tvasti tādṛśaṃ pramāṇāntaram /
naca vyapadeśabhedo 'harantaratvaṃ kalpayitumarhati /
aṅgāṅgibhedenāpi tadupapatteḥ /
ata eva ca stutyastāvakabhāvasyāpyupapattiḥ /
devadattasyeva dīrghaiḥ keśaiḥ /
patnīsaṃyājāntatā tu yadyapyautsargikī tathāpi daśamasyāhno viśeṣavacanānmānasāni grahaṇāsādanahavanādīni patnīsaṃyājātparāñci bhaviṣyanti /
kimiva hi na kuryādvacanamiti /
eṣa vai daśamasyāhno visargo yanmānasamiti vacanāddaśamāharaṅgatā gamyate /
visarge 'nto 'ntavato dharmo na svatantra iti daśame 'hani mānasāya pramarpantīti daśamasyāhna ādhāratvanirdeśācca tadaṅgaṃ mānasaṃ nāharantaramiti siddham /
tadiha dvādaśāhasaṃbandhino daśamasyāhno 'ṅgaṃ mānasamitiṃ dharmamīmāṃsāsūtrakṛtoktam /
daśarātragasyāpi daśamasyāhno 'ṅgamiti bhagavanbhāṣyakāraḥ /
śrutyantarabalenāha-
yathā daśarātrasya daśame 'hanyavivākya iti /
avivākya iti daśamasyāhno nāma //44//
START BsVBh_3,3.29.45
pūrvavikalpaḥ prakaraṇātsyāt kriyāmānasavat
// 45 //
START BsVBh_3,3.29.46
atideśāc ca
nahi sāṃpādikānāmagnīnāmiṣṭakāsu citenāgninā kiñcidasti sādṛśyamanyatra kriyānupraveśāt /
tasmādapi na svatantra iti prāpte 'bhidhīyate //46//
START BsVBh_3,3.29.47
vidyaiva tu nirdhāraṇāt
mā bhūdanyeṣāṃ śrutavidhyuddeśānāmanyārthadarśanānāmaprāptaprāpakatvameteṣu tvaśrutavidhyuddeśeṣu 'vacanāni tvapūrvatvāt'iti nyāyādvidhirunnetavyaḥ /
tathā caitebhyo yādṛśor'thaḥ pratīyate tadanurūpa eva sa bhavati /
pratīyate caitebhyo manaścidādīnāṃ sāntatyaṃ cāvadhāraṇaṃ ca phalabhedasamanvayaśca puruṣasaṃbandhaśca /
na cāsya godohanādivatkratvarthāśritatvaṃ yena puruṣārthasya karmapāratantryaṃ bhavet /
naca vidyācita evetyavadhāraṇaṃ bāhyasādhanāpākaraṇārtham /
svabhāvata eva vidyāyā bāhyānupekṣatvasiddheḥ /
tasmātpariśeṣānmānasagrahavatkriyānupraveśaśaṅkāpākaraṇārthamavadhāraṇam /
na caivamarthatve saṃbhavati /
dyotakatvamātreṇa nipātaśrutiḥ pīḍanīyā /
tasmācchrutiliṅgavākyāni prakaraṇamapodya svātantryaṃ manaścidādīnāmavagamayantīti siddham /
anubandhātideśaśrutyādibhya evameva vijñeyam /
te ca bhāṣya eva sphuṭāḥ /
yaduktaṃ pūrvapakṣiṇā kratvaṅgatve pūrveṇeṣṭakācitena manaścidādīnāṃ vikalpa iti /
tadutalyakāryatvena dūṣayati-naca satyeva kriyāsaṃbandha iti /
apica pūrvāparayorbhāgayorvidyāprādhānyadarśanāttanmadhyapātino 'pi tatsāmānyādvidyāpradhānatvameva lakṣyate na karmāṅgatvamityāha sūtreṇa-
pareṇa ca śabdasya tādvidhyaṃ bhūyastvāttvanubandhaḥ /
sphuṭamasya bhāṣyam /
asti rājasūyaḥ 'rājā svārājyakāmo rājasūyena yajeta'iti /
taṃ prakṛtyāmananti aveṣṭiṃ nāmeṣṭim /
āgneyo 'ṣṭākapālo hiraṇyaṃ dakṣiṇetyevamādi tāṃ prakṛtyādhīyate /
yadi brāhmaṇo yajeta bārhaspatyaṃ madhye nidhāyāhutiṃ hutvābhidhārayedyadi vaiśyo vaiśvadevaṃ yadi rājanya aindramiti /
tatra saṃdihyate-
kiṃ brāhmaṇādīnāṃ prāptānāṃ nimittārthena śravaṇamuta brāhmaṇādīnāmayaṃ yāgo vidhīyata iti /
tatra yadi prajāpālanakaṇṭakoddharaṇādi karma rājyaṃ tasya kartā rājeti rājaśabdasyārthastato rājā rājasūyena yajeteti rājyasya kartū rājasūye 'dhikāraḥ /
tasmātsaṃbhavantyaviśiṣeṇa brāhmaṇakṣatriyavaiśyā rājyasya kartāra iti siddhaṃ sarvaṃ evaite rājasūye prāptā iti 'yadi brāhmaṇo yajeta'ityevamādayo nimittārthāḥ śrutayaḥ /
atha tu rājñaḥ karma rājyamiti rājakartṛyogāttatkarma rājyaṃ tataḥ ko rājetyapekṣāyāmāryeṣu tatprasiddherabhāvātpikanematāmarasādiśabdārthāvadhāraṇāya mlecchaprasiddhirivāndhrāṇāṃ kṣatriyajātau rājaśabdaprasiddhistadavadhāraṇakāraṇamiti kṣatriya eva rājeti na brāhmaṇavaiśyayoḥ prāptiriti rājasūyaprakaraṇaṃ bhittvā brāhmaṇādikartṛkāṇi pṛthageva karmāṇi prāpyanta iti na naimittikāni /
tatra kiṃ tāvatprāptaṃ, naimittikānīti /
rājyasya kartā rājetyāryāṇāmāndhrāṇāṃ cāvivādaḥ /
tathāhi-brāhmaṇādiṣu prajāpālanakartṛṣu kanakadaṇḍātapatraśvetacāmarādilāñchaneṣu rājapadamāndhrāścāryāścāvivādaṃ prayuñjānā dṛśyante /
tenāvipratipattervipratipattāvapyāryāndhraprayogayoryavavarāhavadāyarprasiddherāndhraprasiddhito balīyasītvāt /
balavadāryaprasiddhivirodhe tvatanmūlāyāḥ pāṇinīyaprasiddheḥ 'virodhe tvanapekṣaṃ syāt'iti nyāyena bādhanāttadanuguṇatayā vā kathañcinnakhanakulādivadanvākhyānāmātraparatayā nīyamānatvādrajyasya kartā rājeti siddhe nimittārthāḥ śrutayaḥ /
tathāca yadiśabdo 'pyāñjasaḥ syāditi prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-'rūpato na viśeṣo 'sti hyāryamlecchaprayogayoḥ /
vaidikādvākyaśeṣāttu viśeṣastatra darśitaḥ' //
tadiha rājaśabdasya karmayogādvā kartari prayogaḥ kartṛprayogādvā karmaṇīti viśaye vaidikavākyaśeṣavadabhiyuktatarasyātrabhavataḥ pāṇineḥ smṛternirṇīyate prasiddhirāndhraṇāmanādirādimatī cāryāṇāṃ prasiddhirgogāvyādiśabdavat /
naca saṃbhāvitādimadbhāvā prasiddhiḥ pāṇinimsṛtimapodyānādiprasiddhimādimatīṃ kartumutsahate /
gāvyādiśabdaprasiddheranāditvena gavādipadaprasiddherapyādimattvāpatteḥ /
tasmātpāṇinīyasmṛtyanumatāndhraprasiddhibalīyastvena kṣatriyatvajātau rājaśabde mukhye tatkartaryatajjātau rājaśabdo gauṇa iti kṣatriyasyaivākārādrājasūye tatprakaraṇamapodyāveṣṭerutkarṣaḥ /
anvayānurodhī yadiśabdo na tvapūrvavidhau sati tamanyathayitumarhati /
ata evāhuḥ-'yadi śabdaparityāgo rucyadhyahārakalpanā'iti /
iyaṃ ca rājasūyādadhikārāntarametayānnādyakāmaṃ yājayediti nāstītikṛtvā cintā /
etasmiṃstvadhikāre 'nnādyakāmasya traivarṇikya saṃbhavātprāpternimittārthatā brāhmaṇādiśravaṇasya durvāraiveti //47//
START BsVBh_3,3.29.48
darśanāc ca
// 48 //
START BsVBh_3,3.29.49
śrutyādibalīyastvāc ca na bādhaḥ
// 49 //
START BsVBh_3,3.29.50
anubandhādibhyaḥ prajñāntarapṛthaktvavaddṛṣṭaś ca taduktam
// 50 /
START BsVBh_3,3.29.51
na sāmānyādapyupalabdhermṛtyuvanna hi lokāpattiḥ
// 51 //
START BsVBh_3,3.29.52
pareṇa ca śabdasya tādvidhyaṃ bhūyastvāt tv anubandhaḥ
// 52 //
START BsVBh_3,3.30.53
eka ātmanaḥ śarīre bhāvāt
adhikāraṇatātparyamāha-
iheti /
samarthanaprayojanamāha-
bandhamokṣeti /
asamarthane bandhamokṣādhikārābhāvamāha-
na hyasatīti /
adhastanatantroktena paunaruktyaṃ codayati-
nanviti /
pariharati-
uktaṃ bhāṣyakṛteti /
nasūtrakāreṇa tatroktaṃ yena punaruktaṃ bhavedapi tu bhāṣyakṛtetyatratyasyaivārthasyāpakarṣaḥ pramāṇalakṣaṇopayogitayā tatra kṛta iti /
yata iha sūtrakṛdvakṣyatyata eva bhagavatopavarṣeṇoddhāro 'pakarṣasya kṛtaḥ /
vicārasyāsya pūrvottaratantraśeṣatvamāha-
iha ceti /
pūrvādhikaraṇasaṃgatimāha-
apiceti /
nanvātmāstitvopapattaya evātrocyantāṃ kiṃ tadākṣepeṇetyata āha-ākṣepapūrvikā hīti /
ākṣepamāha-
atraike dehamātrātmadarśina iti /
yadyapi samastavyasteṣu pṛthivyaptejovāyuṣu na caitanyaṃ dṛṣṭaṃ tathāpi kāyākārapariṇateṣu bhaviṣyati /
nahi kiṇvādayaḥ samastavyastā na madanā dṛṣṭā iti madirākārapariṇatā na madayanti /
ahamiti cānubhave deha eva gaurādyakāraḥ prathate /
na tu tadatiriktaḥ tadadhiṣṭhānaḥ kuṇḍa eva dadhīti /
ata evāhaṃ sthūlo gacchāmītyādisāmānādhikaraṇyopapattirahamaḥ sthūlādibhiḥ /
na jātu dadhisamānādhikaraṇāni madhurādīni kuṇḍasyaikādhikaraṇyamanubhavanti sitaṃ madhuraṃ kuṇḍamiti /
na cāpratyakṣamātmatattvamanumānādibhiḥ śakyamunnetum /
na khalvapratyakṣaṃ pramāṇamasti /
uktaṃ hi-'deśakālādirūpāṇāṃ bhedādbhinnāsu śaktiṣu /
bhavānāmanumānena prasiddhiratidurlabhā'iti /
yadā ca upalabdhisādhyanāntarīyakabhāvasya liṅgasyeyaṃ gatistadā kaiva kathā dṛṣṭavyabhicārasya śabdasyārthāpatteścātyantaparokṣārthagocarāyā upamānasya ca sarvaikadeśasādṛśyavikalpitasya /
sarvasārūpye tattvāt /
ekadeśasārūpye cātiprasaṅgātsarvasya sarveṇopamānāt /
sautrastu heturbhāṣyakṛtā
vyākhyātaḥ /
ceṣṭā hitāhitaprāptiparihārārtho vyāpāraḥ /
sa ca śarīrādhīnatayā dṛśyamānaḥ śarīradharma evaṃ prāṇaḥ śvāsapraśvāsādirūpaḥ śarīradharma eva /
icchāprayatnādayaśca yadyapyāntarāḥ tathāpi śarīrātiriktasya tadāśrayānupalabdheḥ sati śarīre bhāvāt antaḥ śarīrāśrayā eva, anyathā dṛṣṭahānādṛṣṭakalpanāprasaṅgāt /
śarīrātirikta ātmani
pramāṇābhāvāccharīre ca saṃbhavāccharīramevecchādimadātmeti prāpta ucyate- //53//
START BsVBh_3,3.30.54
vyatirekas tadbhāvabhāvitvān na tūpalabdhivat
nāpratyakṣaṃ pramāṇamiti bruvāṇaḥ praṣṭavyo jāyate kuto bhavānanumānādīnāmaprāmāṇyamavadhāritavāniti /
pratyakṣaṃ hi liṅgādirūpamātragrāhi nāprāmāṇyameṣāṃ viniścetumarhati /
nahi dhūmajñānamivaiṣāmindriyārthasannikarṣādaprāmāṇyajñānamudetumarhati /
kintu deśakālāvasthārūpabhedena vyabhācirotprekṣayā /
na caitāvānpratyakṣasya vyāpāraḥ saṃbhavati /
yathāhuḥ-nahīdamiyato vyāpārānkartuṃ samarthaṃ saṃnihitaviṣayabalenotpatteravicārakatvāditi /
tasmādasminnanicchatāpi pramāṇāntaramabhyupeyam /
apica pratipannaṃ pumāṃsamapahāyāpratipannasaṃdigdhāḥ prekṣāvadbhiḥ pratipādyante /
na caiṣāmitthaṃbhāvo bhavatpratyakṣagocaraḥ /
na khalvete gauratvādivatpratyakṣagocarāḥ kintu vacanaceṣṭādiliṅgānumeyāḥ /
naca liṅgaṃ pramāṇaṃ yata ete sidhyanti /
na puṃsāmitthaṃbhāvamavijñāya yaṃ kañcana puruṣaṃ pratipipātayiṣato 'navadheyavacanasya prekṣāvattā nāma /
apica paśavo 'pi hitāhitaprāptiparihārārthinaḥ komalaśaṣpaśyāmalāyāṃ bhuvi pravartante /
pariharanti cāśyānatṛṇakaṇṭakākīrṇām /
nāstikastu paśorapi paśuriṣṭaniṣṭasādhanamavidvān /
na khalvasminnumānagocara-pravṛttinivṛttigocare pratyakṣaṃ prabhavati /
naca parapratyāyanāya śabdaṃ prayuñjīta śābdasyārthasyāpratyakṣatvāt /
tadeva mā nāma bhūnnāstikasya janmāntaramasminneva janmanyupasthito 'sya mūkatvapravṛttinivṛttiviraharūpo mahānnarakaḥ /
parākrāntaṃ cātra sūribhiḥ /
atyantaparokṣagocarāpyanyathānupapadyamānārthaprabhavārthāpattiḥ /
bhūyaḥsāmānyayogena copamānamupapāditaṃ pramāṇalakṣaṇe /
tadatrāstu tāvatpramāṇāntaraṃ pratyakṣamevāhaṃpratyayaḥ śarīrātiriktamālambata ityanvayatirekābhyāmavadhāryate /
yogavyāghravatsvapnadaśāyāṃ ca śarīrāntaraparigrahābhimāne 'pyahaṅkārāspadasya pratyabhijñāyamānatvamityuktam /
sūtrayojanā tu na tvavyatiriktaḥ kintu vyatirikta ātmā dehāt /
kutastadbhāvābhāvitvāt /
caitanyādiryadi śarīraguṇaḥ tato 'nena viśeṣaguṇena bhavitavyam /
na tu saṃkhyāparimāṇasaṃyogādivatsāmānyaguṇena /
tathāca ye bhūtaviśeṣaguṇāste yāvadbhūtabhāvino dṛṣṭā yathā rūpādayaḥ /
nahyasti saṃbhavaḥ bhūtaṃ ca rūpādirahitaṃ ceti /
tasmādbhūtaviśeṣaguṇarūpādivaidharmyānna caitanyaṃ śarīraguṇaḥ /
etenecchādīnāṃ śarīraviśeṣaguṇatvaṃ pratyuktam /
prāṇaceṣṭādayo yadyapi dehadharmā eva tathāpi na dehamātraprabhavāḥ /
mṛtāvasthāyāmapi prasaṅgāt /
tasmādyasyaite adhiṣṭhānāddehadharmā bhavanti sa dehātirikta ātmā /
adṛṣṭakāraṇatve 'bhyupagamyamāne tasyāpi dehāśrayatvānupapatterātmaivābhyupetavya iti /
vaidharmyāntaramāha-
dehadharmāśceti /
svaparapratyakṣā hi dehadharmā dṛṣṭā yathā rūpādayaḥ /
icchādayastu svapratyakṣā eveti dehadharmavaidharmyam /
tasmādapi dehātiriktadharmā iti /
tatra yadyapi caitanyamapi bhūtaviśeṣaguṇastathāpi yāvadbhūtamanuvarteta /
naca madaśaktyā vyabhicāraḥ /
sāmarthyasya sāmānyaguṇatvāt /
apica madaśaktiḥ pratimadirāvayavaṃ mātrayāvatiṣṭhate tadvaddehe 'pi caitanyaṃ tadavayaveṣvapi mātrayā bhavet /
tathā caikasmindehe bahavaścetayeran /
naca bahūnāṃ cetanānāmanyonyābhiprāyānuvidhānasaṃbhava iti ekapāśanibaddhā iva bahavo vihaṅgamāḥ viruddhādikriyābhimukhāḥ samarthā api na hastamātramapi deśamatipatitumutsahante /
evaṃ śarīramapi na kiñcitkartumutsahate /
api ca nānvayamātrāttaddharmadharmibhāvaḥ /
śakyo viniścetuṃ, mā bhūdākāśasya sarvo dharmaḥ sarveṣvanvayāt /
api tvanvayavyatirekābhyām /
saṃdigdhaścātra vyatirekaḥ /
tathāca sādhakatvamanvayamātrasyetyāha-
apica sati hi tāvaditi /
dūṣaṇāntaraṃ vivakṣurākṣipati-
kimātmakaṃ ceti /
sa evaikagranthenāḥ-
nahīti /
nāstika āha-
yadanubhavanamiti /
yathā hi bhūtapariṇāmabhedo rūpādirna tu bhūtacatuṣṭayādarthāntaramevaṃ bhūtapariṇāmabheda eva caitanyaṃ na tu bhūtebhyor'thāntaraṃ, yena 'pṛthivyāpastejo vāyuriti tattvāni'iti pratijñāvyāghātaḥ syādityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati-caturṇāmeva bhūtānāṃ samastaṃ jagatpariṇāmo na tvasti tattvāntaraṃ yasya pariṇāmo rūpādayo 'nyadvā pariṇāmāntaramiti /
atroktābhistāvadupapattibhirdehadharmatvaṃ nirastaṃ tathāpyupapattyantarābhidhitsayāha-
cettarhīti /
bhūtadharmā rūpādayo jaḍatvādviṣayā eva dṛṣṭā na tu viṣayiṇaḥ /
naca keṣāñcidviṣayāṇāmapi viṣayitvaṃ bhaviṣyatīti vācyam /
svātmani vṛttivirodhāt /
na copalabdhāveva prasaṅgastasyā ajaḍāyāḥ svayaṃprakāśatvābhyupagamāt /
kṛtopapādanaṃ caitatpurastāt /
upalabdhivaditi sūtrāvayavaṃ yojayati-
yathaivāsyā iti /
upalabdhigrāhiṇa eva pramāṇāccharīvyatireko 'pyavagamyate /
tasyāstataḥ svayaṃprakāśapratyayena bhūtadharmebhyo jaḍebhyo vailakṣaṇyena vyatirekaniścayāt /
astu tarhi vyatirekādupalabdhirbhūtebhyaḥ svatantrā tathāpyātmani pramāṇābhāva ityata āha-
upalabdhisvarūpa eva ca na ātmeti /
ājānatastāvadupalabdhibhedo nānubhūyata iti viṣayabhedādabhyupeyaḥ /
na copalabdhivyatirekiṇāṃ viṣayāṇāṃ prathā saṃbhavatītyupapādatam /
naca viṣayabhedagrāhi pramāṇamastīti copapāditaṃ brahmatattvasamīkṣāyāmasmābhiḥ /
evaṃ ca sati viṣayarūpatadbhedādeva sudurlabhāviti dūranirastā viṣayabhedādupalabdhibhedasaṃkathā /
tenopalabdherupalabdhṛtvamapi na tāttvikam /
kintvavidyākalpitam /
tatrāvidyādaśāyāmapyupalabdherabheda ityāha-
ahamidamadrākṣamiti ceti /
na kevalaṃ tāttvikābhedānnityatvamatāttvikādapi nityatvameveti tasyārthaḥ /
smṛtyādyupapatteśca /
nānātve hi nānyenopalabdhe 'nyasya puruṣasya smṛtirupapadyata ityarthaḥ /
nirākṛtamapyarthaṃ nirākaraṇāntarāyānubhāṣate-
yattūktamiti /
yo hi dehavyāpārādupalabdhirutpadyate tena dehadharma iti manyate taṃ pratīdaṃ dūṣaṇam-
na cātyantaṃ dehasyeti /
prakṛtamupasaṃharati-
tasmādanavadyamiti //54//
START BsVBh_3,3.31.55
aṅgāvabaddhāstu na śākhāsu hi prativedam
svarādibhedātprativedamudgīthādayo bhidyante /
tadanubaddhāstu pratyayāḥ pratiśākhaṃ vihitā bhedena /
tatra saṃśayaḥ-kiṃ yasminvede yadudgīthādayo vihitāsteṣāmeva tadvedavihitāḥ pratyayā utānyavedavihitānāmapyudgīthādīnāṃ te pratyayā iti /
kiṃ tāvatprāptam /
'omityakṣaramudgīthamupāsti'ityudgīthaśravaṇenodgīthasāmānyamavagamyate /
nirviśeṣasya ca tasyānupapatterviśeṣakāṅkṣāyāṃ svaśākhāvihitasya viśeṣasya saṃnidhānāttenaivākāṅkṣāvinivṛtterna śākhāntarīyamudgīthāntaramapekṣate /
na caivaṃ saṃnidhānena śrutipīḍā, yadi hi śrutisamarpitamarthamapabādhena tataḥ śrutiṃ pīḍayenna caitadasti /
nahyudgīthaśrutyabhihitalakṣitau sāmānyaviśeṣau bādhitau svaśākhāgatayoḥ svīkaraṇācchākhāntarīyāsvīkāre 'pi /
yathāhuḥ-'jātivyaktī gṛhītveha vayaṃ tu śrutalakṣite /
kṛṣṇādi yadi muñcāmaḥ kā śrutistatra pīḍyate' //
evaṃ prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-udgīthāṅgavabaddhāstu pratyayā nānāśākhāsu prativedamanuvarteranna pratiśākhaṃ vyavatiṣṭheran /
udgīthamityādisāmānyaśruteraviśeṣāt etaduktaṃ bhavati-yuktaṃ śuklaṃ paṭamānayetyādau paṭaśrutimaviśeṣapravṛttāmapi saṃnidhānācchuklaśrutirbādhata iti /
viśiṣṭārthapratyāyanapratyuktatvātpadānāṃ samabhivyāhārasya /
anyathā tadanupapatteḥ /
naca svārthamasmārayitvā viśiṣṭārthapratyāyanaṃ padānāmiti viśiṣṭārthaprayuktaṃ svārthasmāraṇaṃ na svaprayojakamapavādhitumutsahate /
mā ca vādhiprayojakābhāvena svārthasmāraṇamapīti yuktamaviśeṣapravṛttāyā api śruterekasminneva viśeṣe avasthāpanam /
iha tūdgīthaśruteraviśeṣeṇa viśiṣṭārthapratyāyakatvāt /
saṃkoce pramāṇaṃ kiñcinnāsti /
naca saṃnidhimātramapabādhitumarhati /
śrutisāmānyadvāreṇa ca sarvaviśeṣagāminyāḥ śruterekasminnavasthānaṃ pīḍaiva /
tasmātsarvodgīthaviṣayāḥ pratyayā iti //55//
START BsVBh_3,3.31.56
mantrādivadvāvirodhaḥ
viruddhamiti naḥ saṃpratyayo yatpramāṇena nopalabhyate /
upalabdhaṃ ca mantrādiṣu śākhāntarīyeṣi śākhāntarīyakarmasaṃbandhitvam /
tadvadihāpīti darśanādavirodhaḥ /
etacca darśitaṃ bhāṣyeṇa sugameneti //56//
START BsVBh_3,3.32.57
bhūmnaḥ kratuvajjyāyas tvaṃ tathā hi darśayati
vaiśvānaravidyāyāṃ chāndogye kiṃ vyastopāsanaṃ samastopāsanaṃ ca utā samastopāsanameveti /
tatra divameva bhagavo rājanniti hovāceti pratyakamupāsanaśruteḥ pratyekaṃ ca phalavattvāmnānātsamastopāsane ca phalavattvaśruterubhayathāpyupāsanam /
naca yathā vaiśvānarīyeṣṭau yadaṣṭākapālo bhavatītyādīnāmavayujyavādānāṃ pratyekaṃ phalaśravaṇe 'pyarthavādamātratvaṃ vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapedityasyaiva tu phalavattvamevamatrāpi bhavitumarhati /
tatra hi dvādaśakapālaṃ nirvapediti /
vidhibhaktiśrutiryadaṣṭākapālo bhavatītyādiṣu vartamānāpadeśaḥ /
naca vacanāni tvapūrvatvāditi vidhikalpanā /
avayujyavādena stutyāpyupapatteḥ /
iha tu samaste vyaste ca vartamānāpadeśasyāviśeṣādagṛhyamāṇaviśeṣatayā ubhayatrāpi vidhikalpanāyāḥ phalakalpanāyāśca bhedāt /
nindāyāśca samastopāsanārambhe vyastopāsane 'pyupapatteḥ /
śyāmo vāśvāhutimabhyavaharatītivadubhayavidhamupāsanamiti
prāpta ucyate-samastopāsanasyaiva jyāyastvaṃ na vyastopāsanasya /
yadyapi vartamānāpadeśatvamubhayatrāpyaviśiṣṭaṃ tathāpi paurvāparyālocanayā samastopāsanaparatvasyāvagamaḥ /
yatparaṃ hi vākyaṃ tadasyārthaḥ /
tathāhi-prācīnaśālaprabhṛtayo vaiśvānaravidyānirṇayāyāśvapatiṃ kaikeyamājagmuḥ /
te ca tattadekadeśopāsanamupanyastavantaḥ /
tatra kaikeyastattadupāsananindāpūrvaṃ tannivāraṇena samastopāsanamupasaṃjahāra /
tathā caikavākyatālābhāya vākyabhedaparihārāya ca samastopāsanaparataiva saṃdarbhasya lakṣyate /
tasmādbahuphalasaṃkīrtanaṃ /
pradhānastavanāya /
samastopāsanasyaiva tu phalavattvamiti siddham /
ekadeśivyākhyānamupanyasya dūṣayati-
kecittvatreti /
saṃbhavatyekavākyatve vākyabhedasyānyāyyatvāt nedṛśaṃ sūtravyākhyānaṃ samañjasamityarthaḥ //57//
START BsVBh_3,3.33.58
nānāśabdādibhedāt
siddhaṃ kṛtvā vidyābhedamadhastanaṃ vicārajātamabhinirvartitam /
saṃprati tu sarvāsāmīśvaragocarāṇāṃ vidyānāṃ kimabhedo bhedo vā, evaṃ prāṇādigocarāsviti vicārayitavyam /
nanu yathā pratyayābhidheyāyā apūrvabhāvanāyā ājānato bhedabhāve 'pi dhātvarthena nirūpyamāṇatvāttasya ca yāgāderbhedātprakṛtyarthayāgādidhātvarthānubandhabhedādbhedaḥ /
tadanuraktāyā eva tasyāḥ pratīyamānatvāt /
evaṃ vidyānāmapi rūpato vedyasyeśvarasyābhede 'pi tattatsatyasaṃkalpatvādiguṇopadhānabhedādvidyābheda iti nāstyabhedāśaṅkā /
ucyate-yuktamanubandhabhedātkāryarūpāṇāmapūrvabhāvanānāṃ bheda iti /
iha brahmaṇaḥ siddharūpatvādguṇānāmapi satyasaṃkalpatvādīnāṃ tadāśrayāṇāṃ siddhatayā sarvatrābhedo vidyāsu /
nahi viśālavakṣāścakorekṣaṇaḥ kṣatriyayuvā duścayavanadharmeti ekatropadiṣṭo 'nyatra siṃhāsyo vṛṣaskandhaḥ sa evopadiśyamānaścakorekṣaṇatvādyapajahāti na khalu pratyupadeśaṃ vastu bhidyate /
tasya sarvatra tādavasthyāt /
atādavasthye vā tadeva na bhavet /
nahi vastu vikalpyata iti /
tasmādvedyābhedādvidyānāṃ bheda iti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-bhavedetadevaṃ yadi vastuniṣṭhānyupāsanavākyāni kintu tadviṣayāmupāsanābhāvanāṃ vidadhati /
sā ca kāryarūpā /
yadyapi copāsanābhāvanā upāsanādhīnanirūpaṇopāsanaṃ copāsyādhīnanirūpaṇamupāsyaṃ ceśvarādi vyavasthitarūpam, tathāpyupāsanaviṣayībhāvo 'sya kadācitkasyacitkenacidrūpeṇetyapariniṣṭhita eva /
yathaikaḥ strīkāyaḥ kenacidbhakṣyatayā kenacidupagantavyatayā kenacidapatyatayā kenacinmātṛtayā kenacidupekṣaṇīyatayā viṣayīkriyamāṇaḥ puruṣecchātantraḥ /
evamihāpi upāsanāni puruṣecchātantratayā vidheyatāṃ nātikrāmanti /
naca tattadguṇatayopāsanāni guṇabhedānna bhidyante /
na cāgnihotramivopasanāṃ vidhāya dadhitaṇḍulādiguṇavadiha satyasaṃkalpatvādiguṇavidhiryenaikaśāstratvaṃ syāt /
api tūtpattāvevopāsanānāṃ tattadguṇaviśiṣṭānāmavagamāt /
tatrāgṛhyamāṇaviśeṣatayā sarvāsāṃ bhedastulyaḥ /
naca samastaśākhāvihitasarvaguṇopasaṃhāraḥ śakyānuṣṭhānastasmādbhedaḥ /
na cāsminpakṣe sāmānā santaḥ satyakāmādayaiti /
kecitkhalu guṇāḥ kāsucidvidyāsu samānāstenaikavidyātve āvartayitavyāḥ /
ekatroktatvāt /
vidyābhede tu na paunaruktyamekasyāṃ vidyāyāmuktā vidyāntare noktā iti vidyāntarasyāpi tadguṇatvāya vaktavyā anuktānāmaprāpteriti //58//
START BsVBh_3,3.34.59
vikalpo 'viśiṣṭaphalatvāt
agnihotradarśapūrṇamāsādiṣu pṛthagadhikārāṇāmapi samuccayo dṛṣṭo niyamavāṃsteṣāṃ nityatvādupāsanāstu kāmyatayā na nityāstasmānnāsāṃ samuccayaniyamaḥ /
tena samānaphalānāṃ darśapūrṇamāsajyotiṣṭomādīnāmiva na niyamavānvikalpaḥ phalabhūmārthinaḥ samuccayasyāpi saṃbhavāditi pūrvaḥ pakṣaḥ /
upāsanānāmamūṣāmupāsyasākṣātkaraṇasādhyatvātphalabhedasyaikenopāsanenopāsyasākṣātkaraṇe tata eva phalapratilābhe tu kṛtamupāsanāntareṇa /
naca sākṣātkaraṇasyātiśayasaṃbhavasyopāyasahasrairapi tādavasthyāttanmātrasādhyatvācca phalāvāpteḥ /
upāsanāntarābhyāse ca cittaikāgratāvyāghātena kasya cidupāsanāniṣpatteriha vikalpa eva niyamavāniti rāddhāntaḥ //59//
START BsVBh_3,3.35.60
kāmyās tu yathākāmaṃ samuccīyeran na vā pūrvahetvabhāvāt
yāsūpāsanāsu vinopāsyasākṣātkāraṇamadṛṣṭenaiva kāmyasādhanaṃ tāsāṃ kāmyadarśapaurṇamāsādivatpuruṣecchāvaśena
vikalpasamuccayāviti sāmpratam //60//
START BsVBh_3,3.36.61
aṅgeṣu yathāśrayabhāvaḥ
tannirdhāraṇāniyamastaddṛṣṭeḥ pṛthagdhyapratibandhaḥ phalamityatropasanāsu phalaśruteḥ parṇamayīnyāyenārthavādatayopāsanānāṃ kratvarthatvena samuccayaniyamamāśaṅkya puruṣārthatayaikaprayogavacanagrahaṇābhāve samuccayaniyamo nirastaḥ /
iha tu satyapi puruṣārthatve kasmānnaikaprayogavacanagrahaṇaṃ bhavatīti pūrvoktamarthamākṣipan pratyavatiṣṭhate /
yadyapi hi kāmyā etā upāsanāstathāpi na svatantrā bhavitumarhanti /
tathā sati hi kratvarthānāśritatayā kratuprayogādbahirapyamūṣāṃ prayogaḥ prasajyate /
naca prayujyante tatkasya hotoḥ /
kratvarthāśritānāmeva tāsāṃ tattatphaloddeśena vidhānāditi /
evaṃ cāśrayatantratvādāśritānāṃ prayogavacanenāśrayāṇāṃ samuccayaniyamenāśritānāmapi samuccayaniyamo yukta itarathā tadāśritatvānupapatteḥ /
sa ca prayogavacana upāsanāḥ samuccinvaṃstattatphalakāmanānāmavaśyaṃbhāvamākṣipati tadabhāve tāsāṃ samuccayaniyamābhāvāditi manvānasya pūrvaḥ pakṣaḥ /
rāddhāntastu yathāvihitoddiṣṭapadārthanurodhī prayogavacano na padārthasvabhāvānanyathayitumarhati /
kintu tadavirodhenāvatiṣṭhate /
tatra kratvarthānāṃ nityavadāmnānāttathābhāvasya ca saṃbhavānniyamenaitāntsamuccinotu /
kāmāvabaddhāstūpāsanāḥ kāmānāmanityatvānna samuccayena niyantumarhati /
nahi kāmā vidhīyante yena samuccīyerannapi tūddiśyante /
mānāntarānusārī coddeśo na tadvirodhenoddeśyamanyathayatī /
tathā satyuddeśānupapatteḥ /
tasmātkāmānāmanityatvāttadavabaddhānāmupāsanānāmapyanityatvam /
nityānityasaṃyogavirodhāt satyapi tadāśrayāṇāṃ nityatve idameva cāśrayatantratvamāśritānāṃ yadāśraye satyeva vṛttirnāsatīti /
na tu tatra vṛttireva nāvṛttiriti tadidamuktam-āśrayatantrāṇyapi hīti //61//
START BsVBh_3,3.36.62
śiṣṭeś ca
// 62 //
START BsVBh_3,3.36.63
samāhārāt
hotṛṣadanāddhaivāpi durudgīthamanusamāharatīti /
apirbhinnakamo dirudgīthamapīti /
vedāntarohitapraṇavodgīthaikatvapratyayasāmarthyāddhotṛkarmaṇaḥ śaṃsanādudgātā pratisamādadhāti kiṃ tadityata āha durudgīthamapi vedāntarodite caudgātre karmaṇi utpannaṃ kṣatam /
evaṃ bruvanvedāntaroditasya pratyasyetyādi yojanīyam //63//
START BsVBh_3,3.36.64
guṇasādhāraṇyaśruteś ca
asya sūtrasyānvayamukhena vyatirekamukhena ca vyākhyā /
śeṣamatirohitārtham //64//
START BsVBh_3,3.36.65
na vā tatsahabhāvāśruteḥ
//65//
START BsVBh_3,3.36.66
darśanāc ca
Original text: Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī (a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0