Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī · Chapter 4.1
yajñādyupakṛtavidyāsādhanaśravaṇādivīryaviśeṣātkila tatphale vidyāyāmaihikāmuṣmikatvalakṣaṇa utkarṣo darśitaḥ /
tathā ca yathā sādhanotkarṣanikarṣābhyāṃ tatphalasya vidyāyā utkarṣanikarṣāvevaṃ vidyāphalasyāpi mukterutkarṣanikarṣau saṃbhāvyete /
naca muktāvaihikāmuṣmikatvalakṣaṇo viśeṣa upapadyate brahmopāsanāparipākalabdhajanmani vidyāyāṃ jīvato mukteravaśyaṃbhāvaniyamātsatyapyārabdhavipākakarmāprakṣaye /
tasmānmuktāveva rūpato nikarṣotkarṣau syātām /
apica saguṇānāṃ vidyānāmutkarṣanikarṣābhyāṃ tatphalānāmutkarṣanikarṣau dṛṣṭāviti mukterapi vidyāphalatvādrūpataścotkarṣanikarṣau syātāmiti prāpata ucyate-na muktestatra tatraikarūpyaśruterupapatteśca /
sādhyaṃ hi sādhanaviśeśaṣādviśeṣavadbhavati /
naca muktirbrahmaṇo nityasvarūpāvasthānalakṣaṇā nityā satī sādhyā bhavitumarhati /
naca savāsananiḥśeṣakleśakarmāśayaprakṣayo vidyājanma {FN 1-virodhikāryodaya eva pūrvapradhvasaṃ iti matamāśritya kleśādikṣayo vidyājanmeti sāmānādhikaraṇyam /}
viśeṣavān, yena tadviśeṣānmokṣo viśeṣavānbhavet /
naca sāvaśeṣaḥ kleśādiprakṣayo mokṣāya kalpate /
naca cirācirotpādānutpādāvantareṇa vidyāyāmapi rūpato bhedaḥ kaścidupalakṣyate tasyā apyekarūpatvena śruteḥ /
saguṇāyāstu vidyāyāstattadguṇāvāpoddhāmābhyāṃ tatkāryasya phalasyotkarṣanikarṣau yujyete /
na cātra vidyātvaṃ sāmānyato dṛṣṭaṃ bhavati /
āgamatatprabhavayuktibādhitatvena kālātyayāpadiṣṭatvāt /
tasmāttasyā muktyavasthāyā aikarūpyāvadhṛtermuktilakṣaṇasya phalasyāviśeṣo yukta iti //52//
iti śrīvācaspatimiśraviracite śārīrakabhagavatpādabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ tṛtīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ //
// iti tṛtīyādhyāyasya nirguṇavidyāyā antaraṅgasādhanavicārākhyaścaturthaḥ pādaḥ //
atha caturtho 'dhyāyaḥ
nābhyarthyā iha santaḥ svayaṃ pravṛttā na cetare śakyāḥ /
matsarapittanibandhanamacikitsyamarocakaṃ yeṣām //1//
śaṅke saṃprati nirviśaṅkamadhunā svarājyasaukhyaṃ vahannendraḥ sāndratapaḥsthiteṣu kathamapyudvegamabhyeṣyati /
yadvācaspatimiśranirmitamitavyākhyānamātrasphuṭadvedāntārthavivekavañcidabhavāḥ svarge 'pyamī niḥspṛhāḥ //2//
START BsVBh_4,1.1.1
āvṛttir asakṛdupadeśāt
sādhanānuṣṭhānapūrvakatvātphalasiddherviṣayakrameṇa viṣayiṇorapi tadvicārayoḥ kramamāha-- tṛtīye 'dhyāya iti /
muktilakṣaṇasya phalasyātyantaparokṣatvāttadarthāni darśanaśravaṇamanananididhyāsanāni codyamānānyadṛṣṭārthānīti yāvadvidhānamanuṣṭheyāni na tu tato 'dhikamāvartanīyāni pramāṇābhāvāt /
yatra punaḥ sakṛdupadeśa upāsītetyādiṣu tatra sakṛdeva prayogaḥ prayājādivaditi prāpta ucyate /
yadyapi muktiradṛṣṭacarī tathāpi savāsanāvidyocchedenātmanaḥ svarūpāvasthānalakṣaṇāyāstasyāḥ śrutisiddhatvādavidyāyāśca vidyotpādavirodhitayā vidyotpādena samucchedasyāhivibhramasyeva rajjutatvasākṣātkāreṇa samucchedasyopapattisiddhatvādanvayavyatirekābhyāṃ ca śravaṇamanananididhyāsanābhyāsasyaiva svagocarasākṣātkāraphalatvena lokasiddhatvāsakaladuḥkhavinirmuktaikacaitanyātmako 'hamityaparokṣarūpānubhavasyāpi śravaṇādyabhyāsasādhanatvenānumānāttadarthāni śravaṇādīni dṛṣṭārthāni bhavanti /
na ca dṛṣṭārthatve satyadṛṣṭārthatvaṃ yuktam /
na caitānyanāvṛttāni satkāradīrghakālanairantaryeṇa sākṣātkāravate tādṛśānubhavāya kalpante /
na cātrāsākṣātkāravadvijñānaṃ sākṣātkāravatīmavidyāmucchettumarhati /
na khalu pittopahṛtendriyasya guḍe tiktatāsākṣātkāro 'ntareṇamādhuryasākṣātkāraṃ sahasreṇāpyupapattibhirnivartitumarhati /
atadvato narāntaravacāṃsivopapattisahasrāṇi vā parāmṛśato 'pi thūtkṛtya guḍatyāgāt /
tadevaṃ dṛṣṭārthatvaddhyānopāsanayoścāntanīrtāvṛttikatvena lokataḥ pratīterāvṛttireveti siddham //1//
START BsVBh_4,1.1.2
liṅgāc ca
adhikaraṇārthamuktvā nirupādhibrahmaviṣayatvamasyākṣipati-- atrāha bhavatu nāmeti /
sādhye hyanubhave pratyayāvṛttirarthavatī nāsādhye /
nahi brahmānubhavo brahmasākṣātkāro nityaśuddhasvabhāvādbrahmaṇo 'tiricyate /
tathāca nityasya brahmaṇaḥ svabhāvo nitya eveti kṛtamatra pratyayāvṛtyā /
tadidamuktam--- ātmabhūtamiti /
ākṣeptāraṃ pratiśaṅkate ---sakṛcchrutāviti /
ayamabhisaṃdhiḥ--na ca brahmātmabhūtastatsākṣātkāro 'vidyāmucchinanti tayā sahānuvṛtteravirodhāt /
virodhe vā tasya nityatvānnāvidyodīyeta kuta eva tu tena sahānuvarteta /
tasmāttannivṛttaye āgantukastatsākṣātkāra eṣitavyaḥ /
tathāca pratyayānuvṛttirarthavatī /
ākṣeptā sarvapūrvoktākṣepeṇa pratyavatiṣṭhate ---na āvṛttāvapīti /
na khalu jyotiṣṭomavākyārthapratyayaḥ śataśo 'pyāvartamānaḥ sākṣātkārapramāṇaṃ svaviṣaye janayati /
utpannasyāpi tādṛśo dṛṣṭavyabhicāratvena prātibhatvāt /
brahmātmatvapratītiṃ brahmatmasākṣātkāram /
punaḥ śaṅkate-- na kevalaṃ vākyamiti /
ākṣeptādūṣayati ---tathāpyāvṛtyānarthakyamiti /
vākyaṃ cedyuktyapekṣaṃ sākṣātkārāya prabhavati tathā sati kṛtamāvṛtyā /
sakṛtpravṛttasyaiva tasya sopapattikasya yāvatkartavyakaraṇāditi /
punaḥ śaṅkate ---athāpi syāditi /
na yuktivākye sākṣātkāraphale pratyakṣasyaiva pramāṇasya tatphalatvāt /
te tu parokṣārthāvagāhinī sāmānyamātramabhiniviśate natu viśeṣaṃ sākṣātkuruta iti tadviśeṣasākṣātkārāyāvṛttirupāsyate /
sā hi satkāradīrghakālanairantaryasevitā satī dṛḍhabhūmirviśeṣasākṣātkārāya prabhavati kāminībhāvaneva straiṇasya puṃsa iti /
ākṣeptāha --na /
asakṛdapīti /
sa khalvayaṃ sākṣātkāraḥ śāstra yuktiyonirvā syādbhāvanāmātrayonirvā /
na tāvatparokṣābhāsavijñānaphale śāstrayuktī sākṣātkāralakṣaṇaṃ pratyakṣapramāṇaphalaṃ prasotumarhataḥ /
na khalu kuṭajabījādvaṭāṅkuro jāyate /
naca bhāvanāprakarṣaparyantajamaparokṣāvabhāsamapi jñānaṃ pramāṇaṃ vyabhicārādityuktam /
ākṣeptā svapakṣamupasaṃharati-- tasmādyadīti /
ākṣeptākṣepāntaramāha ---naca sakṛtpravṛtte iti /
kaścitkhalu śuddhasatvogarbhastha iva vāmadevaḥ śrutvā ca matvā ca kṣaṇamavadhāya jīvātmano brahmātmatamanubhavati /
tato 'pyāvṛttiranarthiketi /
ataścāvṛttiranarthikā yanniraṃśasya grahaṇamadgrahaṇaṃ vā na tu vyaktāvyaktatve sāmānyavaśeṣavatpadmarāgādivadityata āha --api cānekāṃśeti /
samādhatte-- atrocyate--bhavedāvṛtyānarthakyamiti /
ayamabhisandhiḥ---satyaṃ na brahmasākṣātkāraḥ sākṣādāgamayuktiphalamapi tu yuktyāgamārthajñānāhitasaṃskārasacivaṃ cittameva brahmaṇi sākṣātkāravartīṃ buddhivṛttiṃ samādhatte /
sā ca nānumānitavahnisākṣātkāravatprātibhatvenāpramāṇaṃ tadānīṃ vahnisvalakṣaṇasyaparokṣatvātsadātanaṃ tu brahmasvarūpasyopādhirūpitasya jīvasyāparokṣatvam /
nahi śuddhabuddhatvādayo vastutastato 'tiricyante /
jīva eva tu tattadupādhirahitaḥ śuddhādisvabhāvo brahmeti gamyate /
naca tattadupādhiviraho 'pi tato 'tiricyate /
tasmādyathā gāndharvaśāstrārthajñānābhyāsāhitasaṃskāraḥ sacivena śrotreṇa ṣaḍjādisvaragrāmamūrcchanāmedamadhyakṣeṇekṣate evaṃ vedāntārthajñānāhitasaṃskāro jīvasya brahmasvabhāvamantaḥkaraṇeneti /
yastattvamasīti sakṛduktameveti /
śrutvā matvā kṣaṇamavadhāya prāgbhavīyābhyāsajātasaṃskārādityarthaḥ /
yastu na śaknotīti /
prāgbhavīyabrahmābhyāsarahita ityarthaḥ /
nahi dṛṣṭo 'nupapannaṃ nāmeti /
yatra parokṣapratibhāsini vākyārthe 'pi vyaktāvyaktatvatāratamyaṃ tatra mananottarakālamādhyāsanābhyāsanikarṣaprakarṣakramajanmani pratyayapravāhe sākṣātkārāvadhau vyaktitāratamyaṃ prati kaiva katheti bhāvaḥ /
tadevaṃ vākyamātrasyārthe 'pi na drāgityeva pratyaya ityuktam /
tattvamasīti tu vākyamatyantadurgrahapadārthaṃ na padārthajñānapūrvake svārthe jñāne drāgityeva pravartate /
kintu vilambitatamapadārthajñānamativilambenetyāha ---apica tatvamasītyetadvākyaṃ tvaṃpadārthasyeti /
syādetat padārthasaṃsargātmā vākyārthaḥ padārthajñānakrameṇa tadadhīnanirūpaṇīyatayā kramavatpratītiryujyate /
brahma tu niraṃśatvenāsasṛṣṭanānātvapadārthakamiti kasyānukramema kramavatī pratītiriti sakṛdeva tadgṛhyeta na vā gṛhyatetyuktamityata āha ---yadyapi ca pratipattavya ātmā niraṃśa iti /
niraṃśo 'pyahamaparokṣo 'pyātmā tattaddehādyāropavyudāsābhyāmaṃśavānivātyantaparokṣa iva /
tataśca vākyārthatayā kramavatpratyaya upapadyate /
tatkiṃmiyameva vākyajanitā pratītirātmani tathāca na sākṣātpratītirātmanyanāgataphalatvādasya ityata āha ---tattu pūrvarūpamevātmapratipatteḥ sākṣātkāravatyāḥ /
etaduktaṃ bhavati---vākyārthaśravaṇamananottarakālā viśeṣaṇatrayavatī bhāvanā brahma sākṣātkārāya kalpata iti vākyārthapratītiḥ sākṣātkārasya pūrvarūpamiti /
śaṅkate --satyamevamiti /
samāropa hi tatvapratyayenāpodyate na tatvapratyayaḥ /
duḥkhitvādipratyayaścātmani sarveṣāṃ sarvadotpadyata ityabādhitatvātsamīcīna iti balavānna śakyo 'panetumityarthaḥ /
nirākaroti ---na /
dehādyabhimānavaditi /
nahi sarveṣāṃ sarvadotpadyata ityetāvatā tātvikatvam /
dehātmābhimānasyāpi satyatvaprasaṅgātso 'pi sarveṣāṃ sarvadotpadyate /
uktaṃ cāsya tatra tatropapatyā bādhanamevaṃ duḥkhitvādyabhimāno 'pi tathā /
nahi nityaśuddhabuddhasvabhāvasyātmanā upajanāpāyadharmāṇo duḥkhaśokādaya ātmāno bhavitumarhanti /
nāpi dharmāḥ teṣāṃ tato 'tyantabhinnānāṃ taddharmatvānupapatteḥ, nahi gauraśvasya dharmaḥ saṃbandhasyāpi vyatirekāvyatirekābhyāṃ saṃbandhāsaṃbandhābhyāṃ ca vicārāsahatvāt /
bhedābhedayośca parasparavirodenaikatrāsaṃbhavatvāt /
iti sarvametadupapāditaṃ dvitīyādhyāye /
tadidamuktaṃ ---dehādivadeva caitanyādbahirupalabhyamānatvāditi /
itaśca duḥkhitvādīnāṃ na tādātmyamityāha ----suṣuptādiṣu ceti /
syādetat /
kasmādanubhavārtha evāvṛtyabhyupagamo yāvatā draṣṭavyaḥ śrotavya ityādibhistatvamasivākyaviṣayādanyaviṣayaivāvṛttirvidhāsyata ityata āha ---tatrāpi na tatvamasivākyārthāditi /
ātmā vā are draṣṭavya ityādyātmaviṣayaṃ darśanaṃ vidhīyate /
na ca tattvamasīvākyaviṣayādanyadātmadarśanamāmnātaṃ yenopakramyate yena copasaṃhriyate sa vākyārthaḥ /
sadeva somyedamiti copakramya tattvamasītyupasaṃhṛta iti sa eva vākyārthaḥ /
taditaḥ prācyāvyāvṛttimanyatra vidadhānaḥ pradhānamaṅgena vihanti /
varo hi karmaṇābhipreyamāṇatvātsaṃpradānaṃ pradhānam /
tamudvāhena karmaṇāṅgena na vighnantīti /
nanu vidhipradhānatvādvākyasya na bhūtārthapradhānatvaṃ bhūtastvarthastadaṅgatayā pratyāyyate /
yathāhuḥ 'codanā hi bhūtaṃ bhavantam'ityādi śābaraṃ vākyaṃ vyācakṣāṇāḥ--'kāryamarthamavagamayantī codanā taccheṣatayā bhūtādikamavagamayati'ityāśaṅkyāha--- niyuktasya cāsminnadhikṛto 'hamiti /
yathā tāvadbhūtārthaparyavasitā vedāntā na kāryavidhiniṣṭāstathopapāditaṃ 'tattu samanvayāt'
ityatra /
pratyuta vidhiniṣṭhatve muktiviruddhapratyotpādānmuktivihantṛtvamevāsyetyabhyuccayamātramatroktamiti //2//
START BsVBh_4,1.2.3
ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca
yadyapi tatvamasītyādyāḥ śrutayaḥ saṃsāriṇaḥ paramātmabhāvaṃ pratipādayanti tathāpi tayorapahatapāpmatvānapahatapāpmatvādilakṣaṇaviruddhadharmasaṃsagreṇa nānatvasya viniścayācchruteśca tatvamasītyadyāyā 'mano brahma, 'ādityo brahma,'ityādivatpratīkopadeśaparatayāpyupapatteḥ pratīkopadeśa evāyam /
naca yathā samāropitaṃ sarpatvamanūdya rajjutvaṃ purovartino dravyasyavidhīyata evaṃ prakāśātmano jīvabhāvamanūdya paramātmatvaṃ vidhīyata iti yuktam /
yuktaṃ hi purovartini dravye drāghīyasi sāmānyarūpeṇālocite viśeṣarūpeṇāgṛhīte viśeṣāntarasamāropaṇam /
iha tu prakāśātmano nirviśeṣasāmānyasyāparādhīnaprakāśasya nāgṛhītamasti kiñcidrupamiti kasya viśeṣasyāgrahe kiṃ viśeṣāntaraṃ samāropyatām /
tasmādbrahmaṇo jīvabhāvāropāsaṃbhavājjīvo jīvo brahma ca hrahmeti tattvamasīti pratīkopadeśa eveti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate---śvetaketorātmaiva parameśvaraḥpratipattavyo na tu śvetaketorvyatiriktaḥ parameśvaraḥ /
bhede hi gauṇatvāpattirna ca mukhyasaṃbhave gauṇatvaṃ yuktam /
apica pratīkopadeśe sakṛdvacanaṃ tu pratīyate bhedadarśananindā ca(?) /
abhyāse hi bhūyastvamarthasya bhavati, nālpatvamatidavīya evopacaritatvam /
tasmātpaurvāparyalocanayā śrutestāvajjīvasya paramātmatā vāstavītyetatparatā lakṣyate /
naca mānāntaravīrodhādatrāprāmāṇyaṃ śruteḥ /
naca mānāntaravirodha ityādi tu sarvamupāditaṃ prathamādhyāye /
niraṃśasyāpi cānādyanirvācyāvidyātadvāsanāsamāropitavividhaprapañcātmanaḥ sāṃśasyeva kasyacidaṃśasyāgrahaṇādvibhrama iva paramārthastu na vibhramo nāma kaścinna ca saṃsāro nāma /
kintu sarvametatsarvānupapattibhājanatvenānirvacanīyamiti yuktamutpaśyāmaḥ /
tadanenābhisaṃdhinoktam---- yadyevaṃ pratibaddho 'si nāsti kasyacidapratibodha iti /
anye 'pyāhuḥ---'yadyadvaite na toṣo 'sti mukta evāsi sarvadā'iti /
atirehitārthamanyaditi //3//
START BsVBh_4,1.3.4
na pratīke na hi saḥ
yathā hi śāstroktaṃ śuddhamuktasvabhāvaṃ brahmātmatvenaiva jīvenopāsyate 'haṃ brahmāsmi tattvamasi śvetaketo ityādiṣu tkasya hetorjīvātmano brahmarūpeṇa tātvikatvādadvitīyamiti śruteśca /
jīvātmānaścāvidyādarpaṇā yathā brahmapratibimbakāstathā yatra yatra mano brahmādityo brahmetyādiṣu brahmadṛṣṭerupadeśastatra sarvatrāhaṃ mana ityādi draṣṭavyaṃ brahmaṇo mukhyamātmatvamiti /
upapannaṃ ca manaḥprabhṛtīnāṃ brahmavikāratvena tādātmyam /
ghaṭaśarāvodañcanādīnāmiva mṛdvikārāṇāṃ mṛdātmakatvam /
tathāca tādṛśānāṃ pratīkopadeśānāṃ kvacit kasyacidvikārasya pravilayāvagamādbhedaprapañcapravilayaparatvameveti prāpta ucyate---na tāvadahaṃ brahmetyādibhiryathāhaṅkārāspadasya brahmātmatvamupadiśyate evaṃ mano brahmetyādibhirahaṅkārāspadatvaṃ manaḥprabhṛtīnāṃ, kintveṣāṃ brahmatvenopāsyatvam /
ahaṅkārāspadasya brahmatayā brahmatvenopāsanīyeṣu manaḥprabhṛtiṣvapyahaṅkārāspadatvenopāsanamiti cet /
na /
evamādiṣvahamityaśravaṇāt /
brahmātmatayā tvahaṅkārāspadatvakalpane tatpratibimbasyeva tadvikārāntarasyāpyākāśādermanaḥprabhṛtiṣūpāsanaprasaṅgaḥ /
tasmādyasya yanmātrātmatayopāsanaṃ vihitaṃ tasya tanmātrātmatayaiva pratipattavyaṃ 'yāvadvacanaṃ vācanikam 'iti nyāyāt /
nādhikamadhyāhartavyamatiprasaṅgāt /
naca sarvasya vākyajātasya prapañcasya vilayaḥ prayojanam /
tadarthatve hi mana iti pratīkagrahaṇamanarthakaṃ viśvamiti vācyaṃ yathā sarvaṃ khalvidaṃ brahmeti /
naca sarvopalakṣaṇārthaṃ manograhaṇaṃ yuktam /
mukhyārthasaṃbhave lakṣaṇayā ayogāt /
ādityo brahmetyādīnāṃ cānarthakyāpatteḥ /
nahyupāsakaḥ pratīkānīti /
anubhavādvā pratīkānāṃ manaḥprabhṛtīnāmātmatvenākalanaṃ śrutervā, na tvetadubhayamastītyarthaḥ /
pratīkābhāvaprasaṅgāditi /
nanu yathāvacchinnasyāhaṅkarāspadasyānavacchinnabrahmātmatayā bhavatyabhāva evaṃ pratīkānāmapi bhaviṣyatītyata āha--- svarūpopamarde ca nāmādīnāmiti /
iha hi pratīkānyahaṅkārāspadatvenopāsyatayā pradhānatvena vidhitsitāni /
natu tatvamasītyādāvahaṅkārāspadamupāsyamavagamyate /
kintu sarpatvānuvādena rajjutatvaśjñāpana ivāhaṅkārāspadasyāvacchinnasya pravilayo 'vagamyate /
kimato yadyevam /
etadato bhavati---pradhānībhūtānāṃ na pratīkānāmucchedo yukto naca taducchede vidheyasyāpyupapattiriti /
apica naca brahmaṇa ātmatvāditi /
nahyupāsanavidhānāni jīvātmano brahmasvabhāvapratipādanaparaistatvamasyādisaṃdarbhairekavākyabhāvamāpadyante yena tadekavākyatayā brahmadṛṣṭyupadeśeṣvātmadṛṣṭiḥ kalpeta bhinnaprakaraṇatvāt /
tathāca tatra yathālokapratītivyavasthito jīvaḥ kartā bhoktā ca saṃsārī na brahmeti kathaṃ tasya brahmātmatayābrahmadṛṣṭyupadeśeṣvātmadṛṣṭirupadiśyatetyarthaḥ /
ataścopāsakasya pratīkaiḥ samatvāditi /
yadyapyupāsako jīvātmā na brahmavikāraḥ, pratīkāni tu manaḥprabhṛtīnibrahmavikārastathāpyavacchinnatayā jīvātmanaḥ pratīkaiḥ sāmyaṃ dṛṣṭavyam //4//
START BsVBh_4,1.4.5
brahmadṛṣṭir utkarṣāt
yadyapi sāmānādhikaraṇmubhayathāpi ghaṭate tathāpi brahmaṇaḥ sarvādhyakṣatayā phalaprasavasāmarthyena phalavatvātprādhānyena tadevādityādidṛṣṭibhiḥ saṃskartavyamityādityādidṛṣṭayo brahmaṇyeva kartavyā na tu brahmadṛṣṭirādityādiṣu /
na caivaṃvidhe 'vadhṛte śāstrārthe nikṛṣṭadṛṣṭinorkṛṣṭa iti laukiko nyāyo 'pavādāya prabhavatyāgamavirodhena tasyaivāpoditatvāditi pūrvapakṣasaṃkṣepaḥ /
satyaṃ sarvādhyakṣatayā phaladātṛtvena brahmaṇa eva sarvatra vāstavaṃ prādhānyaṃ tathāpi śabdagatyanurodhena kvacitkarmaṇa eva prādhānyamavasīyate /
yathā 'darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta svargakāmaḥ', 'citrayā yajeta paśukāmaḥ'ityādau /
atra hi sarvatra yāgādyārādhitā devataiva phalaṃ prayacchatīti sthāpitaṃ tathāpi śabdataḥ karmaṇaḥ karaṇatvāvagamane phalavatvapratīteḥ prādhānyam /
kvacidravyasya yathā vrīhīnprokṣatītyādau /
taduktaṃ----'yaistu dravyaṃ saṃcikīrṣyate guṇastatra pratīyate'iti /
tadiha yadyapi sarvādhyakṣatayā vastuto brahmaiva phalaṃ prayacchati tathāpi śāstraṃ brahmabuddhyā'dityādau pratīka upāsyamāne brahma phalāya kalpate ityabhivadati kiṃvādityādibuddhyā brahmaiva viṣayīkṛtaṃ phalāyetyubhayathāpi brahmaṇaḥ sarvādhyakṣasya phaladānopapatteḥ śāstrārthasaṃdehe lokānusārato niścīyate /
tadidamuktam-- nirdhārite śāstrārtha etadevaṃ syāditi /
na kevalaṃ laukiko nyāyo niścaye heturapi tu ādityādiśabdānāṃ prāthamyena mukhyārthatvamapītyāha ---prāthamyācceti /
iti paratvamapi brahmaśabdasyāmumeva nyāyamavagamayati /
tathāhi----svarapravṛtyā ādityādiśabdā yathā svārthe vartante tathā brahmaśabdo 'pi svārthe vartsyati yadi svārtho 'sya vipakṣitaḥsyāt /
tathācetiparatvamanarthakaṃ tasmāditīnā svārthātpracyāvya brahmapadaṃ jñānaparaṃ svarūpaparaṃ vā kartavyam /
naca brahmapadamādityādipadārtha iti, pratītipara evāyamitiparaḥśabdo yathā gauriti me gavayo 'bhavaditi /
tathāca ādityādayo brahmeti pratipattavyā ityartho bhavatītyāha--- itiparatvādapi brahmaśabdasyeti /
śeṣamatirohitārtham //5//
START BsVBh_4,1.5.6
ādityādimatayaś cāṅga upapatteḥ
athavā niyamenodgīthādimataya ādityādiṣvadhyasyeranniti /
satsvapi ādityādiṣu phalānutpādādutpattimataḥ karmaṇa eva phaladarśanātkarmaiva phalavat /
tathā cādityādimatibhiryadyudgīthādikarmāṇi viṣayīkriyeraṃstata ādityādidṛṣṭibhiḥ karmarūpāṇyabhibhūyeran //
evañca karmarūpeṣvasatkalpeṣu kutaḥ phalamutpadyeta /
ādityādiṣu punarudgīthādidṛṣṭāvudgīthādibudyopāsyamānā ādityādayaḥ karmātmakaḥsantaḥ phalāya kalpiṣyanta iti /
ata eva ca pṛthvyagnyorṛksāmaśabdaprayoga upapanno yataḥ pṛthvyāmṛgdṛṣṭiradhyastāgnau ca sāmadṛṣṭiḥ /
sāmni punaragnidṛṣṭau ṛci ca pṛthvīdṛṣṭau viparītaṃ bhavet /
tasmādapyetadeva yuktamityāha--- tathāceyameveti /
upapattyantaramāha--- apica lokeṣviti /
evaṃ khalvadhikaraṇanirdeśo viṣayatvapratipādanapara upapadyate yadi lokeṣu sāmadṛṣṭiradhyasyeta nānyatheti /
pūrvādhikaraṇarāddhāntopapattimatraivārthe brūte--- prathamanirdiṣṭeṣu ceti /
siddhāntamatra prakramate--- ādityādimataya eveti /
yadyudgīthādimataya ādityādiṣukṣipyeraṃstata ādityādīnāṃsvayamakāryatvādudgīthādimatestatra vaiyarthyaṃ prasajyeta /
nahyādityādibhiḥ kiñcitkriyate yadvidyayā vīryavattaraṃ bhavedādityādimatyā vidyayodgīthādikarmasu kāryeṣu yadeva vidyaya karoti tadeva vīryavattaraṃ bhavatītyādityamatīnāmupapadyate udgīthādiṣu saṃskārakatvenopayogaḥ /
codayati--- bhavatu karmasamṛddhiphaleṣvevamiti /
yatra hi karmaṇaḥ phalaṃ tatraivaṃ bhavatu yatra tu guṇātaphalaṃ tatra guṇasya siddhatvenākāryatvātkarotītyeva nāstītyatra vidyāyāḥ kva upayoga ityarthaḥ /
pariharati--- teṣvapīti /
na tāvadguṇaḥ siddhasvabhāvaḥ kāryāya phalāya paryāptaḥ, mā bhūtprakṛtakarmāniveśino yatkiñcitphalotpādaḥ, tasmātprakṛtāpūrvasaṃniveśinaḥ phalotpāda iti tasya kriyamāṇatvena vidyayā vīryavattaratvopapattiriti /
phalātmakatvāccādityādīnāmiti /
yadyapi brahmavikāratvenādityodgīthayoraviśeṣastathāpi phalātmakatvenādityādīnāmastyudgīthādibhyo viśeṣa ityarthaḥ /
dvitīyanirdeśādapyudgīthādīnāṃ prādhānyamityāha--- api comitīti /
svayamevopāsanasya karmatvātphalavatvopapatteḥ /
nanūktaṃ siddharūpairādityādibhiradhyastaiḥ sādhyabhūtatvamabhibhūtaṅkarmaṇāmityata āha--- ādityādibhāvenāpi ca dṛśyamānānāmiti /
bhavedetavaṃ yadyadyāsena kramarūpamabhibhūyeta /
api tu māṇavaka ivāgnidṛṣṭiḥ kenacittīvratvādinā guṇena gauṇyanabhibhūtamāṇavakatvāttathehāpi /
nahīyaṃ śuktikāyāṃ rajatadhīriva vahnidhīryena māṇavakattvamabhibhavet /
kintu gauṇī /
tatheyamapyudgīthādāvādityadṛṣṭirgauṇīti bhāvaḥ /
tadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃsāmeti tviti /
anyathāpi lakṣaṇopapattau na ṛksāmetyadhyāsakalpanā pṛthvyagnayorityarthaḥ /
akṣaranyāsālocanayā tu viparītamevetyāha--- iyamevargiti /
'lokeṣupañcavidhaṃ sāmopāsīta'iti dvitīyānirdeśātsāmnāmupāsyatvamavagamyate /
tatra yadi sāmadhīradhyasyeta tato na sāmānyupāsyeran api tu lokāḥ pṛthivyādayaḥ /
tathā ca dvitīyārthaṃ parityajya tṛtīyārthaḥ parikalpayeta sāmneti /
lokeṣviti saptamī dvitīyārthe kathañcinnīyate /
akāre gāvo vāsyantāṃ prāvāre kusumānītivat tenoktanyāyānurodhena saptamyāścobhayathāpyavaśyaṃ kalpanīyārthatvādvaraṃ yathāśrutadvitīyārthānurodhāya tṛtīyārthe saptamī vyākhyātavyā /
lokapṛthivyādibuddhyā pañcavidhaṃ hiṅkāraprastāvoṅkārodgīthapratihāropadravanidhanaprakāraṃ sāmopāsīteti, tatra ko vinigamanāyāṃ heturityata āha ---tatrāpīti /
tatrāpi samastasya saptavidhasya sāmna upāsanamiti sāmna upāsyatvaśruteḥ sādhviti pañcavidhasya /
sādhutvaṃ cāsya dharmatvam /
tathāca śrutiḥ --'sādhukārī sādhurbhavati'iti /
hiṅkārānuvādena pṛthivīdṛṣṭividhāne hiṅkāraḥ pṛthivīti prāpte viparītanirdeśaḥ pṛthivī hiṅkāraḥ //6//
START BsVBh_4,1.6.7
āsīnaḥ saṃbhavāt
karmāṅgasaṃmandhiṣu yatra hi tiṣṭhataḥ karma coditaṃ tatra tatsaṃbaddhopāsānāpi tiṣṭhataiva kartavyā /
yatra tvāsīnasya tatrapāsanāpyāsīnenaiveti /
nāpi samyagdarśane vastutantratvātpramāṇatantratvātrcca /
pramāṇatantrā ca vastuvyavasthā pramāṇaṃ ca .....nāpekṣata iti tatrāpyaniyamaḥ(?) /
yanmahatā prayatnena vinopāsitumaśakyaṃ yathā pratīkādi, yathā vā samyagdarśanamapi tatvamasyādi, tatraiṣā cintā /
tatra codakaśāstrābhāvādaniyame prāpte yathā śakyata ityupabhandhādāsīnasyaiva siddham /
nanu yasyāmavasthāyāṃ dhyāyatirupacaryate prayujyate kimasau tadā tiṣṭhato na bhavati na bhavatītyāha /
āsīnaścāvidyamānāyāso bhavatīti /
atirohitārthamitarat //7//
START BsVBh_4,1.6.8-10
dhyānāc ca
acalatvaṃ cāpekṣya
smaranti ca
START BsVBh_4,1.7.11
yatraikāgratā tatrāviśeṣāt
same śucau śarkarāvahnivālukāvivarjita ityādivacanānniyame siddhe digdeśādiniyamamavācanikamapi prācīnapravaṇe vaiśvadevena yajetetivadvaidikārambhasāmānyātkvacitkaścitadāśaṅkate /
tamanugrahītumācāryaḥ suhṛdbhāvenaiva tadāha sma /
yatraikāgratā manastatraiva bhāvanaṃ prayojayat /
oviśeṣāt /
nahyatrāsti vaiśvadevādivadvacanaṃ viśeṣekaṃ tasmāditi //11//
START BsVBh_4,1.8.12
ā prayāṇāt tatrāpi hi dṛṣṭam
adhikaraṇaviṣayaṃ vivecayati-- tatra yāni tāvaditi /
avidyamānaniyojyā yā brahmātmapratipattistasyāḥ /
śāstraṃ hi niyojyasya kāryarūpaniyogasaṃbandhamavabodhayati tasyaiva karmaṇyaiśvaryalakṣaṇamadhikāraṃ taccaitadubhayamatīndriyatvādbhavati śāstralakṣaṇaṃ pramāṇāntarāprāpye śāstrasyārthavattvādbrahmātvapratītestu jīvanmuktena dṛṣṭatvānnāstīha tirohitamiva kiñcaneti kimatra śāstraṃ kariṣyati /
nanvevamapyabhyudayaphalānyupāsanāni tatra niyojyaniyogalakṣaṇasya ca karmaṇi svāmitālakṣaṇasya ca saṃbandhasyātīndriyatvāttatra sakṛtkāraṇādeva śāstrārthasamāptauprāptāyāmupāsanapadavedanīyāvṛttimātrameva kṛtavata uparamaḥ prāptastāvataiva kṛtaśāstrārthatvāditi prāpte 'bhidhīyate--savijñāno bhavatītyādiśruteryatra svargādiphalānāmapi karmaṇāṃ prāyaṇakāle svargādivijñānāpekṣakatvaṃ tatra kaiva kathātīndriyaphalānāmupāsanānām /
tāni khalu āprāyaṇaṃ tattadupāsyagocarabuddhipravāhavāhitayā dṛṣṭenaiva rūpeṇa prāyaṇasamaye tadbuddiṃ bhāvayiṣyanti /
kimatra phalavatprāyaṇasamaye buddhyākṣepeṇa nahi dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭakalpanā yuktā /
tasmādāprāyaṇaṃ pravṛttā vṛttiriti /
tadidamuktam-- pratyayāstveta iti /
tathā ca śrutiḥ sarvādīndriyaviṣaya--'sa yathākraturasmāllokāt praiti tātkraturhāmuṃ lokaṃ pretyabhisaṃbhavati'iti /
kratuḥ saṃkalpaviśeṣaḥ /
smṛtayaścodāhṛtā iti //12//
START BsVBh_4,1.9.13
tadadhigama uttarapūrvāghayor aśleṣavināśau tadvyapadeśāt
gatastṛtīyaśeṣaḥ sādhanagocaro vicāraḥ /
idānīmetadadhyāyagataphalaviṣayā cintā pratanyate /
tatra tāvatprathamamidaṃ vicāryate kiṃ brahmādhigame brahmajñāne sati brahmajñānaphalānmokṣādviparītaphalaṃ duritaṃ bandhanaphalaṃ kṣīyate na kṣīyata iti saṃśayaḥ /
kiṃ tāvatprāptaṃ, śāstreṇa hi phalāya yadvihitaṃ pratiṣiddhaṃ cānarthaparihārāyāśvamedhādi brahmahatyādi cāpūrvāntaravyāpāraṃ kiṃ tadapūrvamuparate 'pi karmaṇyatra sukhaduḥkhopabhogātprāṅgāvirantumarhati /
sa hi tasya vināśahetustadabhāve kathaṃ vinaśyediti /
tasyākasmikatvaprasaṅgāt śāstravyākopācceti /
adattaphalaṃ cetkarmāpūrvaṃ vinaśyati karmaṇa eva phalaprasavasāmarthyabodhakaśāstramapramāṇaṃ bhavet /
naca prāyaścittamiva brahmajñānamadattaphalānyapi karmapūrvāṇi kṣiṇotīti sāmpratam /
prāyaścittānāmapi tadaprakṣayahetutvāt tadvidhānasya cainasvinarādhikāriprāptimātreṇopapattāvupāttaduritanirbahaṇaphalākṣepakatvāyogāt /
ata eva smaranti nābhuktaṃ kṣīyate karmeti /
yadi punarapekṣitopāyatātmā prāyaścittavidhirna niyojyaviśeṣapratilambhamātreṇa nirvṛṇotītyapekṣitākāṅkṣāyāṃ doṣasaṃyogena śravaṇāttannibarhaṇaphalaḥ kalpeta /
tathāpi brahmajñānasya tatsaṃyogenāśravaṇānnaduritanibarhaṇasāmarthye pramāṇamasti mokṣavāt /
tasyāpi svargādiphalavaddeśakālanimittāpekṣayopapatteḥ /
śāstraprāmāṇyātsaṃbhaviṣyatyasāvavasthā yasyāmupabhogena samastakarmakṣaye brahmajñānaṃ mokṣaṃ prasoṣyati /
yogādhdyairva vā divi bhuvyantarīkṣe bahūni śarīrendriyāṇi nirmāya phalānyupabhujyarddhena yogasāmarthyena yogī karmāṇi kṣapayitvā mokṣī saṃpatsyate /
sthite caitasminnarthe nyāyabalādyathā puṣkarapalāśa ityādivyapadeśo brahmavidyāstutimātraparatayā vyākhyeya iti prāpta ucyate--vyākhyāyetaivaṃ vyapadeśo yadi karmavidhivirodhaḥ syānna tvayamasti /
śāstraṃ hi phalotpādanasāmarthyamātraṃ karmaṇāmavagamayati na tu kutaścidāgantukānnimittataḥ prāyaścittādestadapratibandhamapi /
tasya tatraudāsīnyāt /
yadi śāstrabodhitaphalaprasavasāmarthyamapratibaddhamāgantukena kenacit karmaṇā tatastatphalaṃ prasūta eveti na śāstravyāghātaḥ /
nābhuktaṃ karma kṣīyataiti ca smaraṇapratibaddhasāmarthyakarmābhiprāyaṃ /
doṣakṣayoddheśena cāparavidyānāmasti prāyaścittavadvidhānamaiśvaryabhalānāmapyubhayasaṃyogāviśeṣāt /
yatrāpi nirguṇāyāṃ paravidyāyāṃ doṣoddheśo nāsti tatrāpi tatsvabhāvālocanādeva tatprakṣayaprasavasāmarthyamavasīyate /
nahi tattvamasivākyārthaparibhāvanābhuvā prasaṃkhyānena nirmṛṣṭanikhilakartṛbhoktṛtvādivibhramo jīvaḥ phalopabhogona yujyate /
nahi rajjavāṃ bhujaṅkasamāropanibandhanā bhayakampādayaḥ sati rajjutatvasākṣātkāre prabhavanti, kintu saṃskāraśeṣātkiñcitkālamanuvṛttā api nivartanta eva /
amumevārthamanuvadanto yathā puṣkarapalāśa ityādayo vyapadeśāḥ samavetārthāḥ santo na stutimātratayā kathañcidvyākhyānamarhanti /
nanūktaṃ saṃbhaviṣyanti sāvasthā jīvātmano yasyāṃ paryāyeṇopabhogādvā yogarddheḥ prabhāvato yugapannaikavidhakāyanirmāṇenāparyāyeṇopabhogādvā jantuḥ karmāṇi kṣapayitvā mokṣī saṃpatsyata ityata āha--- evameva ca mokṣa upapadyata iti /
anādikālapravṛttā hi karmāśayā aniyatakālavipākāḥ kramavatā tāvadbhogena kṣetumaśakyāḥ /
bhuñjānaḥ khalvayamaparānapi saṃcinoti karmāśayāniti /
nāpyaparyāyamupabhogenāsaktaḥ karmāntarāṇyasaṃcinvānaḥ kṣeṣyatīti sāmpratam /
kalpaśatāni kramakālabhogyānāṃ samprati bhoktumasāmarthyāt /
dīrghakālaphalāni ca karmāṇi kathamekapade kṣeṣyanti /
tasmānnānyathā mokṣasaṃbhavaḥ /
nanu satsvapi karmāśayāntareṣu sukhaduḥkhaphaleṣu mokṣaphalāt karmaṇaḥ samudācarato brahmabhāvamanubhūyātha labdhavipākānāṃ karmāntarāṇāṃ phalāni bhokṣyanta ityāha-- naca deśakālanimittāpekṣā iti /
nahi kāryaḥ sanmokṣo mokṣo bhavitumarhati brahmabhāvo hi saḥ /
naca brahma kriyate nityatvādityarthaḥ /
parokṣatvānupatteśca jñānaphalasya /
jñānaphalaṃ khalu mokṣo 'bhyupeyate /
jñānasya cānantarabhāvinījñeyābhivyaktiḥ phalaṃ, saivāvidyocchedamādadhatī brahmasvabhāvasvarūpāvasthānalakṣaṇāya mokṣāya kalpate /
evaṃ hi dṛṣṭārthatā jñānasya syāt /
apūrvādhānaparamparayā jñānasya mokṣaphale kalpyamāne jñānasya parokṣaphalatvamadṛṣṭārthatvaṃ bhavet /
naca dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭakalpanā yuktetyarthaḥ /
tasmādbrahmādhigame brahmajñānesatyadvaitasiddhau duritakṣaya iti siddham //13//
START BsVBh_4,1.10.14
itarasyāpy evam asaṃśleṣaḥ pāte tu
adharmasya svābhāvikatvena rāgādinibandhanatvena śāstrīyeṇa brahmajñānena pratibandho yuktaḥ /
dharmajñānayostu śāstrīyatvena, jyotiṣṭomadarśapaurṇamāsavirodhānnocchedyocchettṛbhāvo yujyate /
pāpnamanaśca viśeṣato brahmajñānocchedyatvaśruterdharmasyana taducchedyatvam /
viśeṣavidhānasya śeṣapratiṣedhanāntarīyakatvena lokataḥ siddheḥ /
yathā devadatto dakṣiṇenākṣṇā paśyatītyukte na vāmena paśyatīti gamyate /
ubhe hyevaiṣa ete taratīti ca yathāsaṃbhavaṃ, brahmajñānena duṣkṛtaṃ bhogena sukṛtamiti /
'kṣīyante cāsya karmāṇi'iti ca sāmānyavacanaṃ 'sarve pāpmānaḥ'iti viśeṣaśravaṇātpāpakarmāṇīti viśeṣe upasaṃharaṇīyam /
tasmādbrahmajñānādduṣkṛtasyaiva kṣayo na sukṛtasyeti prāpte pūrvādhikaraṇarāddhānte 'tidiśyate /
no khalu brahmavidyā kenacidadṛṣṭena dvāreṇa duṣkṛtamapanayatyapi tu dṛṣṭenaiva bhoktṛbhoktavyabhogādipravilayadvāreṇa taccaitattulyaṃ sukṛtepīti kathametadapi nocchindyāt /
evaṃ ca sati na śāstrīyatvasāmyamātramavirodhaheturnahi pratyakṣatvasāmānyamātrādavirodho jalānalādīnāṃ /
naca sukṛtaśāstramanarthakamabrahmavidaṃ prati tadvidherarthavatvāt /
evamavasthite ca pāpmaśrutyā puṇyamapi grahītavyam /
brahmajñānamapekṣya puṇyasya nikṛṣṭaphalatvāttatphalaṃ hi kṣayātiśayavat /
nahyevaṃ mokṣo niratiśayatvānnityatvācca /
dṛṣṭaprayogaścāyaṃ pāpmaśabdo vede puṇyapāpayoḥ /
tadyathā puṇyapāpe anukramya sarve pāpmāno 'to nivartanta ityatra /
tasmādaviśeṣeṇa puṇyapāpayoraśleṣavināśāviti siddham //14//
START BsVBh_4,1.11.15
anārabdhakārya eva tu pūrve tadavadheḥ
yadyadvaitajñānasvabhāvālocanayottarapūrvasukṛtaduṣkṛtayoraśleṣavināśau hanta ārabdhānārabdhakāryayoścāviśeṣeṇaiva vināśaḥ syāt /
kartṛkarmādipravilayasyobhayatrāviśeṣāt /
tannibandhanatvācca vināśasya /
naca saṃskāraśeṣātkulālacakrabhramaṇavadanuvṛttiḥ /
vastunaḥ khalvanuvṛttiḥ /
māyāvādinaśca puṇyapāpayoścamāyāmātravinirmitatvena māyānivṛttau na puṇyāpuṇye na tatsaṃskāro vastusantīti kasyānuvṛttiḥ /
naca rajjau sarpādivibhramajanitā bhayakampādayo nivṛtte 'pi vibhrame yathānuvartante tathehāpīti yuktam /
tatrāpi sarpāsattve 'pi tajjñānasya sattve tajjanitabhayakampādīnāṃ tatsaṃskārāṇāṃ ca vastusattvena nivṛtte 'pi vibhrame 'nivṛtteḥ /
atra tu na māyā na tajjaḥ saṃskāro na tadgocara iti tucchatvātkimanuvarteta /
na saṃskāraśeṣo na karmetyaviśeṣeṇārabdhakāryāṇāmanārabdhakāryāṇāṃ ca nivṛttiḥ /
naca tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye 'tha saṃpatsya iti śruterdehapātapratīkṣārabdhakāryāṇāṃ yuktā /
nahyeṣā śrutiravadhibhedavidhāyinyapi tu kṣipratāparā /
yathā loka etāvanme ciraṃ yatsnāto bhuñjānaśceti /
nahi tatra snānabhojane avadhitvena vidhīyate kitu kṣapīyastā pratipādyate ubhayavidhāne hi vākyaṃ bhidyetāvadhibhedaḥ ciratāceti prāpte 'bhidhīyate--yadyapyadvaitabrahmatattvasākṣātkāro 'nādyavidyapadarśitapruñcamātravirodhitayā tanmadhyapatitasakalakarmaviredhī /
tathāpyanārabdhavipākaṃ karmajātaṃ drāgityeva samucchinatti na tvārabdhavipākaṃ saṃpāditajātyāyurvitatapūrvāparībhūtasukhaduḥkhopabhogapravāhaṃ karmajātam /
taddhi samudācāradvṛttitayetarebhyaḥprasuptavṛttibhyo balavat /
anyathā devarṣīṇāṃ hiraṇyagarbhamanūddālakaprabhṛtīnāṃvigalitanikhilakleśajālāvaraṇatayā paritaḥ pradyotamānabuddhisatvānāṃ na jyogjīvitā bhavet /
śrūyate caiṣāṃ śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu tattvajñatā ca mahākalpakalpamanvantarādijīvitā ca /
na caite mahādhiyo na brahmavido brahmacidaścālpapuṇyamedhaso manuṣyā iti śraddheyaṃ /
tasmādāgamānusārato 'sti prārabdhavibhāgānāṃ karmaṇāṃ prakṣayāya tadīyasamastaphalopabhogapratīkṣā satyapi tattvasākṣātkāre /
tāvadeva ciramiti na ciratā vidhīyate /
api tu śrutyantarasiddhāṃ ciratāmanūdya dehapātāvadhimātravidhānaṃ tadetadabhisaṃdhāyaucityamātratayāha sma bhagavān bhāṣyākāraḥ--- na tāvadanāśrityārabdhakāryaṃ karmāśayamiti /
na cedaṃ na jātu dṛṣṭaṃ yadvirodhisamavāye viroddhyantaramanuvartata ityāha--- akartrātmabodho 'pīti /
yadā loke 'pi virodhinoḥ kiñcitkālaṃ sahānuvṛttirupalabdhā tadehagamabalāddīrghakālamapi bhavatīti na śakyā nivārayitum /
pramāṇasiddhasya niyogaparyanuyogānupapatteḥ /
tadevaṃ madhyasthānpratipādya ye bhāṣyakāramāptaṃ manyante tān pratyāha--- apica naivātra vivaditavyamiti /
sthitaprajñaśca na sādhakastasyottarottaradhyānotkarṣeṇa pūrvapratyayānavasthitatvāt /
niratiśayastu sthitaprajñaḥ /
sa ca siddha eva /
naca jñānakāryā bhayakampādayaḥ, jñānamātrādanutpādāt /
sarpāvacchedohi tasya bhayakampādihetuḥ /
sa cāsanna nirvacanīya iti kuto vastusataḥ karyotpādaḥ /
naca kāryamapi bhayakampādi vastusat /
tasyāpi vicārāsahatvenānirvācyatvāt /
anirvācyāccānirvācyotpattau nānupapattiḥ /
yādṛśo hi yakṣastādṛśo baliriti sarvamavadātam //15//
START BsVBh_4,1.12.16
agnihotrādi tu tatkāryāyaiva taddarśanāt
yadi puṇyasyāpyaśleṣavināśau hanta nityamapyagnihotrādi na kartavyaṃ yogamārūrukṣuṇā /
tasyāpītarapuṇyavadvidyayā vināśāt /
'prakṣālanāddhi paṅkasya dūrādasparśanaṃ vara'miti nyāyāt /
naca vividiṣanti yajñena dāneti mokṣalakṣaṇaikakāryatayā vidyākarmaṇoravirodhaḥ /
sahāsaṃbhavenaikakāryatvāsaṃbhavāt /
nahyetamātmānaṃ viduṣo vigalitākhilakartṛbhoktṛtvādiprapañcavibhramasya pūrvottare nitye kriyājanye puṇye saṃbhavataḥ /
tasmādvividiṣanti yajñeneti vartamānāpadeśo brahmajñānasya yajñādīnāṃ vā stutimātraṃ na tu mokṣamāṇasya muktisādhanaṃ yajñādividhiriti prāpta ucyate /
--satyaṃ na vidyayaikakāryatvaṃ karmaṇāṃ parasparavirodhena sahāsaṃbhavāt /
vidyotpādakatayā tu karmaṇāmārādupakārakāṇāmastu mokṣopayogaḥ /
naca karmaṇāṃ vidyayā virudhyamānānāṃ na vidyākāraṇatvaṃ, svakāraṇavirodhināṃ kāryāṇāṃ bahulamupalabdheḥ /
tathāca vidyālakṣaṇakāryopāyatayā kāryavināśyānāmapi karmaṇāmupādānamarthavat /
tadabhāve tatkāryasyānutpādena mokṣasyāsaṃbhavāt /
evañca vividiṣanti yajñeneti yajñasādhanatvaṃ vidyāya apūrvamarthaṃ prāpayataḥ pañcamalakārasya nātyantaparokṣavṛttitayā jñānastutyarthatayā kathañcidvyākhyānaṃ bhaviṣyati /
tadanenābhisamadhinoktaṃ-- jñānasyeva hi prāpakaṃ satkarma praṇaḍyā mokṣakāraṇamityupacaryate /
yata eva na vidyodayasamaye karmāsti nāpi parastādapi tu prāgeva vidyāyāḥ, ata eva cātikrāntaviṣayametatkāryaikatvābhidhānam /
etadeva sphorayati-- nahi brahmavida iti //16//
START BsVBh_4,1.12.17
sūtrāntaramavatārayituṃ pṛcchati-- kiṃviṣayaṃ punaridamiti /
asyottaraṃ sūtram---
ato 'nyāpi hy ekeṣām ubhayoḥ
kāmyakarmaviṣayamaśleṣavināśavacanaṃ śākhāntarīyavacanaṃ ca tasya putrā dāyamupayantīti //17//
START BsVBh_4,1.13.18
yad eva vidyayeti hi
asti vidyāsaṃyuktaṃ yajñādi ya evaṃ vidvānyajetetyādikam /
asti ca kevalam /
tatra yathā brāhmaṇāya hiraṇyaṃ dadyādiyukte viduṣe brāhmaṇāya dadyānna brāhmaṇabruvāya mūrkhāyeti viśeṣapratilambhaḥ tatkasya hetostasyātiśayavatvāt /
evaṃ vidyārahitādyajñādervidyāsahitamatiśayavaditi tasyaiva paravidyāsādhanatvamupāttaduritakṣayadvārā netarasya /
tasmādvividiṣanti yajñenetyaviśeṣaśrutamapi vidyāsahite yajñādāvupasaṃhartavyamiti prāpte 'bhidhīyate--yadeva vidyayā karoti tadevāsya vīryavattaramiti tarabarthaśrutervidyārahitasya vīryavattāmātramavagamyate /
naca sarvathākiñcitkarasya tadupapadyate /
tasmādastyasyāpi kayāpi mātrayā paravidyotpādopayoga iti vidyārahitamapi yajñādi paravidyārthinānuṣṭheyamiti siddham //18//
START BsVBh_4,1.14.19
bhogena tv itare kṣapayitvātha saṃpadyate
Original text: Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī (a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0