Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī · Chapter 2.2

2.2.1

atra sarvajñamiti /
dṛśyate sarvasya cetanādhiṣṭhitasyaiva loke pravṛttiriti lokānusāro darśitaḥ /
sarvaśaktīti /
sarvasya jagata upādānakāraṇaṃ nimittakāraṇaṃ cetyupapāditam- mahāmāyamiti /
sarvānupapattiśaṅkā parāstā /
tasmājjagatkāraṇaṃ brahmeti siddham //37//
iti śrīvācaspatimiśraviracite bhagavatpādaśārīrikabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ dvitīyasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ //1//
iti dvitīyādhyāyasya sāṃkhyāyogakāraṇadādismṛtibhiḥ sāṃkhyādiprayuktatarkaiśca vedāntasamanvayavirodhaparihārākhyaḥ prathamaḥ pādaḥ //
dvitīyādhyāye dvitīyaḥ pādaḥ /
START BsVBh_2,2.1.1
racanānupapatteśca nānumānam

2.2.2

syādetat /
iha hi pāde svatantrā vedanirapekṣāḥ pradhānādisiddhiviṣayāḥ sāṃkhyādiyuktayo nirākariṣyante /
tadayuktamaśāstrāṅgatvāt /
nahīdaṃ śāstramucchṛṅkhalatarkaśāstravatpravṛttamapi tu vedāntavākyāni brahmaparāṇīti pūrvapakṣottarapakṣābhyāṃ viniścetum /
tatra kaḥ prasaṅgaḥ śuṣkatarkavatsvatantrayuktinirākaraṇasyetyata āha- -yadyapīdaṃ vedāntavākyānāmiti /
nahi vedāntavākyāni nirṇetavyānīti nirṇīyante, kintu mokṣamāṇānāṃ tattvajñānotpādanāya /
yathā ca vedāntavākyebhyo jagadupādānaṃ brahmāvagamyate, evaṃ sāṃkhyādyanumānebhyaḥ pradhānādyacetanaṃ jagadupādānamavagamyate /
na caitadeva cetanopādānamacetanopādānaṃ ceti samuccetuṃ śakyaṃ, virodhāt /
na ca vyavasthite vastuni vikalpo yujyate /
na cāgamabādhitaviṣayatayānumānameva nodīyata iti sāṃpratam /
sarvajñapraṇītatayā sāṃkhyādyāgamasya vedāgamatulyatvāt tadbhāṣitasyānumānasya pratikṛtisiṃhatulyatayābādhyatvāt /
tasmāttadvirodhānna brahmaṇi samanvayo vedāntānāṃ sidhyatīti na tatastattvajñānaṃ seddhumarhati /
naca tattvajñānādṛte mokṣa iti svatantrāṇāmapyanumānānāmābhāsīkaraṇamiha śāstresaṃgatameveti /
yadyevaṃ tataḥ parakīyānumānanirāsa eva kasmātprathamaṃ na kṛta ityata āha- -vedāntārthanirṇayasya ceti /
nanu vītarāgakathāyāṃ tattvanirṇayamātramupayujyate na punaḥparapakṣādhikṣepaḥ, sa hi sarāgatāmāvahatīti codayati- -nanu mumukṣūṇāmiti /
pariharati --bāḍhamevaṃ,
tathāpīti /
tattvanirṇayāvasānā vītarāgakathā /
naca parapakṣadūṣaṇamantareṇa tattvanirṇayaḥ śakyaḥ kartumiti tatvanirṇayāya vītarāgeṇāpi parapakṣo dūṣyate na tu parapakṣatayeti na vītarāgakathātvavyāhatirityarthaḥ /
punaruktatāṃ paricodya samādhatte --nanvīkṣateriti /
tatra saṃkhyā iti /
yāni hi yena rūpeṇā sthaulyādā ca saukṣmyātsamanvīyante tāni tatkaraṇāni dṛṣṭāni, yathā ghaṭādayo rucakādayaścā sthaulyādā ca saukṣmyānmṛtsuvarṇānvitāstatkaraṇāḥ, tathā cedaṃ bāhyamādhyātmikaṃ ca bhāvajātaṃ suḥkhaduḥkhamohātmanānvitamupalabhyate, tasmāttadapi suḥkhaduḥkhamohātmasāmānyakāraṇakaṃ bhavitumarhati /
tatra jagatkāraṇasya yeyaṃ sukhātmatā tatsattvaṃ, yā duḥkhātmatā tadrajaḥ, yā ca mohātmatā tattama iti traiguṇyakāraṇasiddhiḥ /
tathāhi--pratyekaṃ bhāvāstraiguṇyavanto 'nubhūyante /
yathā maitradāreṣu padmāvatyāṃ maitrasya sukhaṃ, tat kasya hetoḥ, taṃprati satvaguṇasamudbhavāt /
tatsapatnīnāṃ ca duḥkhaṃ, tatkasya hetoḥ, tāḥ pratyasyā rajoguṇasamudbhavāt /
caitrasya tu straiṇasya tāmavindato moho viṣādaḥ, tat kasya hetoḥ, taṃ pratyasyāstamoguṇasamudbhavāt /
padmāvatyā ca sarve bhāvā vyākhyātāḥ /
tasmātsarvaṃ suḥkhaduḥkhamohānvitaṃ jagattatkāraṇaṃ gamyate /
tacca triguṇaṃ pradhānaṃ pradhīyate kriyate 'nena jagaditi, pradhīyate nidhīyate 'sminpralayasamaye jagaditi vā pradhānam /
tacca mṛtsuvarṇavadacetanaṃ cetanasya puruṣasya bhogāpavargalakṣaṇamarthaṃ sādhayituṃ svabhāvata eva pravartate, na tu kenacitpravartyate /
tathā hyāhuḥ---'puruṣārtha eva heturna kenacitkāryate karaṇam'iti /
parimāṇādibhirityādigrahaṇena 'śaktitaḥ pravṛtteśca /
kāraṇakāryavibhāgādavibhāgādvaiśvarūpyasya'ityavyaktasiddhihetavo gṛhyante /
etāṃścepariṣṭādvyākhyāya nirākariṣyata iti /
tadetatpradhānānumānaṃ dūṣayati --tatra vadāma iti /
yadi tāvadacetanaṃ pradhānamanadhiṣṭhitaṃ cetanena pravartate svabhāvata eveti sādhyate, tadayuktaṃ, samanvayāderhetoścetanānadhiṣṭhitatvaviruddhacetanādhiṣṭhitatvena mṛtsuvarṇādau dṛṣṭāntadharmiṇi
vyāpterupalabdherviruddhatvāt /
nahi mṛtsuvarṇadārvādayaḥ kulālahemakārarathakārādibhiranadhiṣṭhitāḥ kumbharucakarathādyupādadate /
tasmāt kṛtakatvamiva nityatvasādhanayā prayuktaṃ sādhyaviruddhena vyāptaṃ viruddham, evaṃ samanvayādi cetanānadhiṣṭhitatve sādhya iti racanānupapatteriti darśitam /
yaducyeta dṛṣṭāntadharmiṇyacetanaṃ tāvadupādānaṃ dṛṣṭaṃ, tatra yadyapi taccetanaprayuktamapi dṛśyate, tathāpi tatprayuktatvaṃ hetoraprayojakaṃ bahiraṅgatvāt, antaraṅgaṃ tvacaitanyamātramupādānānugataṃ hetoḥ prayojakam /
yathāhuḥ--'vyāpteśca dṛśyamānāyāḥ kaściddharmaḥ prayojakaḥ'iti /
tatrāha-- naca mṛdādīti /
svabhāvapratibaddhaṃ hi vyāptaṃ vyāpakamavagamayati /
sa ca svabhāvapratibandhaḥ śaṅkitasamāropitopādhinirāse sati niścīyate /
tanniścayaścānvayavyatirekayorāyatate /
tau cānvayavyatirekau na tathopādānācaitanye yathā
cetanaprayuktatve 'tiparisphuṭau /
tadalamatrāntaraṅgatveneti bhāvaḥ /
evamapi cetanaprayuktatvaṃ nābhyupeyeta yadi pramāṇāntaravirodho bhavet, pratyuta śrutiranuguṇatarātretyāha-- na caivaṃ satīti /
cakāreṇa suḥkhaduḥkhādisamanvayalakṣaṇasya hetorasiddhatvaṃ samuccinotītyāha --anvayādyanupapatteśceti /
āntarāḥ khalvamī suḥkhaduḥkhamohaviṣādā bāhyebhyaścandanādibhyo 'tivicchinnapratyayapravedanīyebhyo vyatiriktā adhyakṣamīkṣyante /
yadi punareta eva suḥkhaduḥkhādisvabhāvā bhaveyustataḥsvarūpatvādhemante 'pi candanaḥ sukhaḥ syāt /
nahi candanaḥ kadācidacandanaḥ /
tathā nidāgheṣvapi kuṅkumapaṅkaḥ sukho bhavet /
nahyasau kadācidakuṅkumapaṅka iti /
evaṃ kaṇṭakaḥ kramelakasya sukha iti manuṣyādīnāmapi prāṇabhṛtāṃ sukhaḥ
syāt /
nahyasau kāṃścitpratyeva kaṇṭaka iti /
tasmādasukhādisvabhāvā api candanakuṅkumādayo jātikālāvasthādyapekṣayā sukhaduḥkhādihetavo na tu svayaṃ sukhādisvabhāvā iti ramaṇīyam /
tasmātsukhādirūpasamanvayo bhāvānāmasiddha iti nānena tadrūpaṃ kāraṇamavyaktamunnīyata iti /
tadidamuktam- -śabdādyaviśeṣe 'pi ca bhāvanāviśeṣāditi /
bhāvanā vāsanā saṃskārastadviśeṣāt /
karabhajanmasaṃvartakaṃ hi karma karabhocitāmeva bhāvanāmabhivyaniktiṃ, yathāsmai kaṇṭakā eva rocante /
evamanyatrāpi draṣṭavyam /
parimāṇāditi sāṃkhyīyaṃ hetumupanyasyati- -tathā parimitānāṃ bhedānāmiti /
saṃsargapūrvakatve hi saṃsargasyaikasminnadvaye 'saṃbhavānnānātvaikārthasamavetasya nānākaraṇāni saṃsṛṣṭāni kalpanīyāni, tāni ca sattvarajastamāṃsyeveti bhāvaḥ /
tadetatparimitatvaṃ sāṃkhyīyarāddhāntālocanenānaikāntikamiti dūṣayati-- sattvarajastamasāmiti /
yadi tāvatparimitatvamiyattā, sā nabhaso 'pi nāstītyavyāpako hetuḥ parimāṇāditi /
atha na yojanādimitatvaṃ parimāṇamiyattāṃ nabhaso brūmaḥ kintvavyāpitām, avyāpi ca nabhastanmātrādeḥ /
nahi kāryaṃ kāraṇavyāpi, kintu kāraṇaṃ kāryavyāpīti parimitaṃ nabhastanmātrādyavyāpitvāt /

hanta sattvarajastamāṃsyapi na parasparaṃ vyāpnuvanti, naca tattvāntarapūrvakatvameteṣāmiti vyabhicāraḥ /
nahi yathā taiḥ kāryajātamāviṣṭamevaṃ tāni parasparaṃ viśanti, mithaḥ kāryakāraṇabhāvābhāvāt /
parasparasaṃsargastvāveśaścitiśaktau nāsti /
nahi citiśaṅktiḥ kūṭasthanityā taiḥ saṃsṛjyate, tataśca tadavyāpakā guṇā iti parimitāḥ /
evaṃ citiśaktirapi guṇairasaṃsṛṣṭeti sāpi parimitetyanaikāntikatvaṃ parimitatvasya hetoriti /
tathā kāryakāraṇavibhāgo 'pi samanvayavadviruddha ityāha- -kāryakāraṇabhāvastviti //1//
START BsVBh_2,2.1.2
pravṛtteś ca

2.2.3

na kevalaṃ racanābhedā na cetanādhiṣṭhānamantareṇa bhavantyapi tu sāmyāvasthāyāḥ pracyutirvaiṣamyaṃ, tathā ca yadudbhūtaṃ balīyastadaṅgyabhibhūtaṃ ca
tadanuguṇatayā sthitamaṅgam, evaṃ hi guṇapradhānabhāve satyasya mahadādau kārye kā pravṛttiḥ, sāpi cetanādhiṣṭhānameva gamayati /
na hi cetanādhiṣṭhānamantareṇa mṛtpiṇḍe pradhāne 'ṅgabhāvena cakradaṇḍasalilasūtrādayo 'vatiṣṭhante /
tasmātpravṛtterapi cetanādhiṣṭhānasiddhiriti 'śaktitaḥ pravṛtteśca'ityayamapi hetuḥ sāṃkhyīyo viruddha evetyuktaṃ vakroktyā /
atra sāṃkhyaścodayati-- nanu cetanasyāpi pravṛttiriti /
ayamabhiprāyaḥ--tvayā kilaupaniṣadenāsmaddhetūn dūṣayitvā kevalasya cetanasyaivānyanirapekṣasya jagadupādānatvaṃ nimittatvaṃ ca samarthanīyam /
tadayuktam /
kevalasya cetanasya pravṛtterdṛṣṭāntadharmiṇyanupalabdheriti /
aupaniṣadastu cetanahetukāṃ tāvadeṣa sāṃkhyaḥ pravṛttimabhyupagacchatu paścāt svapakṣamata eva samādhāsyāmītyabhisaṃdhimānāha-- satyametat /
na kevalasya cetanasya pravṛttirdṛṣṭeti /
sāṃkhya āha-- na tvacetanasaṃyuktasyeti /
tuśabda aupaniṣadapakṣaṃ vyāvartayati /
acetanāśrayaiva sarvā pravṛttirdṛśyate na tu cetanāśrayā kācidapi /
tasmānna cetanasya jagatsarjane pravṛttirityarthaḥ /
atraupaniṣado gūḍhābhisaṃdhiḥ praśnapūrvakaṃ vimṛśati-- kiṃ punaratreti /
atrāntare sāṃkhyo brūte-- nanu yasminniti /
na tāvaccetanaḥ pravṛtyāśrayatayā tatprayojakatayā vā pratyakṣamīkṣyate, kevalaṃ pravṛttistadāśrayaścācetano deharathādiḥ pratyakṣeṇa pratīyate, tatrācetanasya pravṛttistannimittaiva na tu cetananimittā /
sadbhāvamātraṃ tu tatra cetanasya gamyate rathādivailakṣaṇyājjīvaddehasya /
naca sadbhāvamātreṇa kāraṇatvasiddhiḥ /
mā bhūdākāśa utpattimatāṃ ghaṭādīnāṃ nimittakāraṇamasti hi sarvatreti /
tadanena dehātirikte satyapi cetane tasya na pravṛttiṃ prati nimittabhāvo 'stītyuktam /
yataścāsya na pravṛttihetubhāvo 'sti ata eva pratyakṣe dehe sati pravṛttidarśanādasati cādarśanāddehasyaiva caitanyamiti laukāyatikāḥ pratipannāḥ, tathā ca na cidātmanimittā pravṛttiriti siddham /
tasmānna racanāyāḥ pravṛttervā cidātmakāraṇatvasiddhirjagata iti aupaniṣadaḥ pariharati-- tadabhidhīyate--na brūma iti /
na tāvat pratyakṣānumānāgamasiddhaḥ śārīro vā paramātmā vāsmābhiridānīṃ
sādhanīyaḥ, kevalamasya pravṛtti prati kāraṇatvaṃ vaktavyam /
tatra mṛtaśarīre vā rathādau vānadhiṣṭhite cetanena pravṛtteradarśanāt tadviparyaye ca pravṛttidarśanādanvayavyatirekābhyāṃ cetanahetukatvaṃ pravṛtterniścīyate, na tu cetanasadbhāvamātreṇa, yenātiprasaṅgo bhavet /
bhūtacaitanikānāmapi cedanādhiṣṭhānādacetanānāṃ pravṛttirityatrāvivāda ityāha-- laukāyatikānāmapīti /
syādetat /
dehaḥ svayaṃ cetanaḥ karacaraṇādimān svavyāpāreṇa pravartayatīti yuktaṃ, na tu tadatiriktaḥ kūṭasthanityaścetano vyāpārarahito jñānaikasvabhāvaḥ pravṛttyabhāvāt pravartako yukta iti codayati-- nanu taveti /
pariharati- -na /
ayaskāntavadrūpādivacceti /
yathā ca rūpādaya iti /
sāṃkhyānāṃ hi svadeśasthā rūpādaya indriyaṃ vikurvate, tena tadindrayamarthaṃ prāptamarthākāreṇa pariṇamata iti sthitiḥ /
saṃprati codakaḥ svābhiprāyamāviṣkaroti-- ekatvāditi /
yeṣāmacetanaṃ cetanaṃ cāsti teṣāmetadyujyate vaktuṃ cetanādhiṣṭhitamacetanaṃ pravartata iti /
yathā yogināmīśvaravādinām /
yeṣāṃ tu cetanātiriktaṃ nāstyadvaitavādināṃ, teṣāṃ pravartyābhāve kaṃ prati pravartakatvaṃ cetanasyetyarthaḥ /
pariharati-- na avidyeti /
kāraṇabhūtayā layalakṣaṇayāvidyayā prāksargopacitena ca vikṣepasaṃskāreṇa yat pratyupasthāpitaṃ nāmarūpaṃ tadeva māyā, tadāveśenāsya codyasyāsakṛtprayuktatvāt /
etaduktaṃ bhavati--neyaṃ sṛṣṭirvastusatī yenādvaitino vastusato dvitīyasyābhāvādanuyujyeta /
kālpanikyāṃ tu sṛṣṭāvasti kālpanikaṃ dvitīyaṃ sahāyaṃ māyāmayam /
yathāhuḥ--'sahāyāstādṛśā eva yādṛśī bhavitavyatā /
'iti /
na caivaṃ
brahmopādānatvavyāghātaḥ, brahmaṇa eva māyāveśenopādānatvāttadadhiṣṭhānatvājjagadvibhramasya,rajatavibhramasyeva śuktikādhiṣṭhānasya śuktikopādānatvamiti niravadyam //2//
START BsVBh_2,2.1.3
payombuvaccettatrāpi

2.2.4

yathā payombunoścetanānadhiṣṭhitayoḥ svata eva pravṛttirevaṃ pradhānasyāpīti śaṅkārthaḥ /
tatrāpi cetanādhiṣṭhitatvaṃ sādhyaṃ, na ca sādhyenaiva vyabhicāraḥ, tathā satyanumānamātrocchedaprasaṅgāt, sarvatrāsya sulabhatvāt /
na cāsādhyam /
atrāpi cetanādhiṣṭhānasyāgamasiddhatvāt /
na ca sapakṣeṇa vyabhicāra iti śaṅkānirākaraṇasyārthaḥ /
sādhyapakṣe tyupalakṣaṇam /
sapakṣanikṣiptatvādityapi draṣṭavyam /
nanu 'upasaṃhāradarśanāt'ityatrānapekṣasya pravṛttirdaśitā, iha tu sarvasya cetanāpekṣā pravṛttiḥ pratipādyata iti kuto na virodha ityata āha-- upasaṃhāradarśanāditi /
sthūladarśilokābhiprāyānurodhena taduktaṃ na tu paramārthata ityarthaḥ //3//
START BsVBh_2,2.1.4
vyatirekānavasthiteścānapekṣatvāt

2.2.5

yadyapi sāṃkhyānāmapi vicitrakarmavāsanāvāsitaṃ pradhānaṃ sāmyāvasthāyāmapi tathāpi na karmavāsanāḥ sargasyeśate, kintu pradhānameva svakārye pravartamānamadharmapratibaddhaṃ sanna sukhamayīṃ sṛṣṭiṃ kartumutsahata iti dharmeṇādharmapratibandho 'panīyate /
evamadharmeṇa dharmapratibandho 'panīyate duḥkhamayyāṃ sṛṣṭau /
svayameva ca pradhānamanapekṣya sṛṣṭau pravartate /
yathāhuḥ-- 'nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃ varaṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat'iti /
tataśca pratibandakāpanayasādhane dharmādharmavāsane api saṃnihite ityāgantorapekṣaṇīyasyābhāvāt sadaiva sāmyena pariṇameta vaiṣamyeṇa vā, na tvayaṃ kādācitkaḥ pariṇāmabheda upapadyeta /
īśvarasya tu mahāmāyasya cetanasya līlayā vā yadṛcchayā vā svabhāvavaicitryādvā karmaparipākāpekṣasya pravṛttinivṛttī
upapadyete eveti //4//
START BsVBh_2,2.1.5
anyatrābhāvācca na tṛṇādivat

2.2.6

dhenūpayuktaṃ hi tṛṇapallavādi yathā svabhāvata eva cetanānapekṣaṃ kṣīrabhāvena pariṇamate na tu tatra dhenūcaitanyamapekṣyate, upayogamātre tadapekṣatvāt /
evaṃ pradhānamapi svabhāvata eva pariṇaṃsyate kṛtamatra cetaneneti śaṅkārthaḥ /
dhenūpayuktasya tṛṇādeḥ kṣīrabhāve kiṃ nimittāntaramātraṃ niṣidhyate, uta cetanam /
na tāvannimittāntaraṃ, dhenudehasthasyaudaryasya vahnyādibhedasya nimittāntarasya saṃbhavāt /
buddhipūrvakārī tu tatrāpīśvara eva sarvajñaḥ saṃbhavatīti śaṅkānirākaraṇasyārthaḥ /
tadidamuktam-- kiñciddaivasaṃpādyamiti //5//
START BsVBh_2,2.1.6
abhyupagame 'pyarthābhāvāt

2.2.7

puruṣārthāpekṣābhāvaprasaṅgāt /
tadidamuktam-- evaṃ prayojanamapi kiñcinnāpekṣiṣyata iti /
athavā puruṣārthābhāvāditi yojyam /
tadidamuktam-- tathāpi pradhānapravṛtteḥ prayojanaṃ vivektavyamiti /
na kevalaṃ tāttviko bhogo 'nādheyātiśayasya kūṭasthanityasya puruṣasya na saṃbhavati, anirmokṣaprasaṅgaśca /
yena hi prayojanena pradhānaṃ pravartitaṃ tadanena kartavyaṃ, bhogena caitatpravartitamiti tameva kuryānna mokṣaṃ, tenāpravartitatvādityarthaḥ /
apavargaścetprāgapīti /
citeḥ sadā viśuddhatvānnaitasyāṃ jātu karmānubhavavāsanāḥ santi /
pradhānaṃ tu tāsāmanādīnāmādhāraḥ /
tathā ca pradhānapravṛtteḥ prāk citirmuktaiveti nāpavargārthamapi tatpravṛttiriti /
śabdādyanupalabdhiprasaṅgaśca /
tadarthamapravṛttatvātpradhā nasya /
ubhayārthatābhyupagame 'pīti /
na tāvadapavargaḥ sādhyastasya pradhānāpravṛttimātreṇa siddhatvāt /
bhogārthaṃ tu pravarteta /
bhogasya ca sakṛcchabdādyupalabghimātrādeva samāptatvānna tadarthaṃ punaḥ pradhānaṃ pravartetetyayatnasādhyo mokṣaḥ syāt /
niḥśeṣaśabdādyupabhogasya cānantyena samāpteranupapatteranirmokṣaprasaṅgaḥ /
kṛtabhogamapi pradhānamāsattvapuruṣānyatākhyāteḥ kriyāsamabhihāreṇa bhojayatīti cet, atha puruṣārthāya pravṛttaṃ kimarthaṃ sattvapuruṣānyatākhyātiṃ karoti /
apavargārthamiti cet, hantāyāṃ sakṛcchabdādyupabhogena kṛtaprayojanasya pradhānasya nivṛttimātrādeva sidhyatīti kṛtaṃ sattvānyatākhyātipratīkṣaṇena /
na cāsyāḥ svarūpataḥ
puruṣārthatvam /
tasmādubhayārthamapi na pradhānasya pravṛttirupapadyata iti siddhor'thābhāvaḥ /
sugamamitarat /
śaṅkate-- dṛkśaktīti /
puruṣo hi dṛkśaktiḥ /
sā ca dṛśyamantareṇānarthikā syāt /
naca svātmanyarthavatī, svātmani vṛttivirodhāt /
pradhānaṃ ca sargaśaktiḥ /
sā ca sarjanīyamantareṇānarthikā syāditi yatpradhānena śabdādi sṛjyate tadeva dṛkśakterdṛśyaṃ bhavatīti tadubhayārthavatvāya sarjanamiti śaṅkārthaḥ /
nirākaroti-- sargaśaktyanucchedavaditi /
yathā hi pradhānasya sargaśaktirekaṃ puruṣaṃ prati caritārthāpi puruṣāntaraṃ prati pravartate 'nucchedāt /
evaṃ dṛkśaktirapi taṃ puruṣaṃ pratyarthavattvāyānucchedātsarvadā pravartetetyanirmokṣaprasaṅgaḥ /
sakṛddṛśyadarśanena vā caritārthatve na bhūyaḥ pravarteteti sarveṣāmekapade nirmokṣaḥ prasajyeteti sahasā saṃsāraḥ samucchidyeteti //6//
START BsVBh_2,2.1.7
puruṣāśmavaditi cettathāpi

2.2.8

naiva doṣātpracyutiriti śeṣaḥ /
mā bhūtpuruṣārthasya śaktyarthavattvasya vā pravartakatvam, puruṣa eva dṛkśaktisampannaḥ paṅguriva pravṛttiśaktisaṃpannaṃ pradhānamandhamiva pravartayiṣyatīti śaṅkā /
doṣādanirmokṣamāha-- abhyupetahānaṃ tāvaditi /
na kevalamabhyupetahānam, ayuktaṃ caitadbhavaddarśanālocanenetyāha- kathaṃ codāsīna iti /
niṣkriyatve sādhanam-- nirguṇatvāditi /
śeṣamatirohitārtham //7//
START BsVBh_2,2.1.8
aṅgitvānupapatteśca

2.2.9

yadi pradhānāvasthā kūṭasthanityā, tato na tasyāḥ prācyutiranityatvaprasaṅgāt /
yathāhuḥ--'nityaṃ tamāhurvidvāṃso yaḥ svabhāvo na naśyati'iti /
tadidamuktam-- svarūpaprāṇāśabhayāditi /
atha pariṇāminityā /
yathāhuḥ--'yasmin vikriyamāṇe 'pi yattatvaṃ na vihanyate /
tadapi nityam'iti /
tatrāha-- bāhyasya ceti /
yatsāmyāvasthayā suciraṃ
paryaṇamatkathaṃ tadevāsati vilakṣaṇapratyayopanipāte vaiṣamyamupaiti /
anapekṣasya svato vāpi vaiṣamye na kadācitsāmyaṃ bhavedityarthaḥ //8//
START BsVBh_2,2.1.9
anyathānumitau ca jñaśaktiviyogāt

2.2.10

evamapi pradhānasyeti /
aṅgitvānupapattilakṣaṇo doṣastāvanna bhavadbhiḥ śakyaḥ parihartumiti vakṣyāmaḥ /
abhyupagamyāpyasyādoṣatvamucyata ityarthaḥ /
saṃpratyaṅgitvānupapattimupapādayati-- vaiṣamyopagamayogyā apīti //9//
START BsVBh_2,2.1.10
vipratiṣedhāc cāsamañjasam

2.2.11

kvacitsaptendriyāṇīti /
tvaṅmātrameva hi buddhīndriyamanekarūpādigrahaṇasamarthamekaṃ, karmendriyāṇi pañca, saptamaṃ ca mana iti saptendriyāṇi /
kvacit trīṇyantaḥkaraṇāni /
buddhirahaṅkāro mana iti /
kvacidekaṃ buddhiriti /
śeṣamatirohitārtham /
atrāha sāṃkhyaḥ-- nanvaupaniṣadānāmapīti /
tapyatāpakabhāvastāvadekasminnopapadyate /
nahi tapirastiriva kartṛsthabhāvakaḥ, kintu paciriva karmasthabhāvakaḥ /
parasamavetakriyāphalaśāli ca karma /
tathā ca tapyena karmaṇā tāpakasamavetakriyāphalaśālinā tāpakādanyena bhavitavyam /
ananyatve caitrasyeva gantuḥ svasamavetagamanakriyāphalanagaraprāptiśālino 'pyakarmatvaprasaṅgāt /
anyatve tu tapyasya tāpakāccaitrasamavetagamanakriyāphalabhājo gamyasyeva nagarasya tapyatvopapattiḥ /
tasmādabhede tapyatāpakabhāvo nopapadyata iti /
dūṣaṇāntaramāha-- yadi ceti /
nahi svabhāvādbhāvo viyojituṃ śakya iti bhāvaḥ /
jaladheśca vīcitaraṅgaphenādayaḥ svabhāvāḥ santa āvirbhāvatirobhāvadharmāṇo na tu tairjaladhiḥ kadācidapi mucyate /
na kevalaṃ karmabhāvāttapyasya tāpakādanyatvamapi tvanubhavasiddhamevetyāha-- prasiddhaścāyamiti /
tathāhi--artho 'pyupārjanarakṣaṇakṣayarāgavṛddhihiṃsādoṣadarśanādanarthaḥ sannarthinaṃ dunoti, tadartho tapyastāpakaścārthaḥ, tau cemau loke pratītabhedau /
abhede ca dūṣaṇānyuktāni /
tatkathamekasminnadvaye bhavitumarhata ityarthaḥ /
tadevamaupaniṣadaṃ matamasamañjasamuktvā sāṃkhyaḥ svapakṣe tapyatāpakayorbhede
mokṣamupapādayati-- jātyantarabhāve tviti /
dṛgdarśanaśaktyoḥ kila saṃyogastāpanidānaṃ, tasya heturavivekadarśanasaṃskāro 'vidyā, sā ca vivekakhyātyā vidyayā virodhitvādvinivartyate, tannivṛttau tadhetukaḥ saṃyogo nivartate, tannivṛttau ca tatkāryastāpo nivartate /
taduktaṃ pañcaśikhācāryeṇa--'tatsaṃyogahetuvivarjanātsyādayamātyantiko duḥkhapratīkāraḥ'iti /
atra ca na sākṣātpuruṣasyāpariṇāmino bandhamokṣau, kintu buddhisattvasyaiva citicchāyāpattyā labdhacaitanyasya /
tathāhi--
iṣṭāniṣṭaguṇasvarūpāvadhāraṇamavibhāgāpannamasya bhogaḥ, bhoktṛsvarūpāvadhāraṇamapavargaḥ, tena hi buddhisatvamevāpavṛjyate, tathāpi yathā jayaḥ parājayo vā yodheṣu vartamānaḥ prādhānyātsvāminyapadiśyate, evaṃ bandhamokṣau buddhisatve vartamānau kathañcitpuruṣe 'padiśyete, sa hyavibhāgāpatyā tatphalasya bhokteti /
tadetadabhisaṃdhāyāha- syādapi kadācinmokṣopapattiriti /
atrocyate-- na /
ekatvādeva tapyatāpakabhāvānupapatteḥ /
yata ekatve tapyatāpakabhāvo nopapadyata ekatvādeva, tasmātsāṃvyavahārikabhedāśrayastapyatāpakabhāvo 'smābhirabhyupeyaḥ /
tāpo hi sāṃvyavahārika eva na pāramārthika ityasakṛdāveditam /
bhavedeṣa doṣo yadyekātmatāyāṃ tapyatāpakāvanyonyasya viṣayaviṣayibhāvaṃ pratipadyeyātāmi tyasmadabhyupagama iti śeṣaḥ /
sāṃkhyo 'pi hi bhedāśrayaṃ tapyatāpakabhāvaṃ bruvāṇo na puruṣasya tapikarmatāmākhyātumarhati, tasyāpariṇāmitayā tapikriyājanitaphalaśālitvānupapatteḥ /
kevalamanena sattvaṃ tapyam, abhyupeyaṃ tāpakaṃ ca rajaḥ /
darśitaviṣayattvāttu buddhisatve tapye tadavibhāgāpatyā puruṣo 'pyanutapyata iva na tu tapyate 'pariṇāmitvādityuktaṃ, tadavibhāgāpattiścāvidyā, tathā cāvidyākṛtastapyatāpakabhāvastvayābhyupeyaḥ, so 'yamasmābhirucyamānaḥ kimiti bhavataḥ puruṣa ivābhāti /
api ca nityatvābhyupagamācca tāpakasyānirmokṣaprasaṅgaḥ /
śaṅkate-- tapyatāpakaśaktyornityatve 'pīti /
sahādarśanena nimittena vartata iti sanimittaḥ saṃyogastadapekṣatvāditi /
nirākaroti-- na /
adarśanasya tamasa iti /
na tāvatpuruṣasya taptirityuktam /
kevalamiyaṃ buddhisattvasya tāpakarajojanitā, tasya ca buddhisatvasya tāmasaviparyāsādātmanaḥ puruṣādbhedamapaśyataḥ puruṣastapyata ityabhimānaḥ, na tu puruṣo viparyāsatuṣeṇāpi yujyate /
tasya tu buddhisatvasya sāttvikyā vivekakhyātyā tāmasīyamavivekakhyātirnivartanīyā /
na ca tamasi mūle śakyātyantamucchettum /
tathā vicchinnāpi chinnabadarīva punastamasodbhūtena sattvamabhibhūya vivekakhyātimapodya śataśikharāvidyāvirbhāvyeteti bateyamapavargakathā tapasvino dattajalāñjaliḥ prasajyeta /
asmatpakṣe tvadoṣa ityāha-- aupaniṣadasya tviti /
yathā hi mukhamavadātamapi malinādarśatalopādhikalpitapratibimbabhedaṃ malinatāmupaiti, na ca tadvastuto malinaṃ, naca bimbātpratibimbaṃ vastuto bhidyate, atha tasmin pratibimbe malinādarśopadhānānmalinatā padaṃ labhate /
tathā cātmano malinaṃ mukhaṃ paśyan devadattastapyate /
yadā tūpādhyapanayādbimbameva kalpanāvaśāt pratibimbaṃ taccāvadātamiti tattvamavagacchati tadāsya tāpaḥ praśāmyati naca malinaṃ me mukhamiti /
evamavidyopadhānakalpitāvacchedo jīvaḥ paramātmapratibimbakalpaḥ kalpitaireva śabdādibhiḥ saṃparkāttapyate natu tattvataḥ paramātmano 'sti tāpaḥ /
yadā tu 'tattvamasi'iti vākyaśravaṇamananadhyānābhyāsaparipākaprakarṣaparyantajo 'sya sākṣātkāra upajāyate tadā jīvaḥ śuddhabuddhatattvasvabhāvamātmano 'nubhavan nirmṛṣṭanikhilasavāsanakleśajālaḥ kevalaḥ svastho bhavati, na
cāsya punaḥ saṃsārabhayamasti taddhetoravāstavatvena samūlakāṣaṃ kaṣitatvāt /
sāṃkhyasya tu satastamaso 'śakyasamucchedatvāditi /
tadidamuktam-- vikārabhedasya ca vācārambhaṇamātratvaśravaṇāditi //10//
pradhānakāraṇavāda iti /
yathaiva pradhānakāraṇavādo brahmakāraṇavādavirodhyevaṃ paramāṇukāraṇavādo 'pyataḥ so 'pi nirākartavyaḥ /
'etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ'ityasya prapañca ārabhyate--tatra vaiśeṣikā brahmakāraṇatvaṃ dūṣayāṃbabhūvuḥ /
cetanaṃ cedākāśādīnāmupādānaṃ tadārabdhamākāśādi cetanaṃ syāt /
kāraṇaguṇakrameṇa hi kārye guṇārambho dṛṣṭaḥ, yathā śuklaistantubhirārabdhaḥ paṭaḥ śuklaḥ, na jātvasau kṛṣṇo bhavati /
evaṃ cetanenārabdhamākāśādi cetanaṃ bhavenna tvacetanam /
tasmādacetanopādānameva jagat /
taccācetanaṃ paramāṇavaḥ /
sūkṣmāt khalu sthūlasyotpattirdṛśyate, yathā tantubhiḥ paṭasyaivamaṃśubhyastantūnāmevamapakarṣaparyantaṃ kāraṇadravyamatisūkṣmamanavayavamavatiṣṭhate, tacca paramāṇu /
tasya tu sāvayavatve 'bhyupagamyamāne 'nantāvayavatvena sumerurājasarṣapayoḥ samānaparimāṇatvaprasaṅga ityuktam /
tatra ca prathamaṃ tāvadadṛṣṭavatkṣetrajñasaṃyogātparamāṇau karma, tato 'sau paramāṇvantareṇa saṃyujyadvyaṇukamārabhate /
bahavastu paramāṇavaḥ saṃyuktā na sahasā sthūlamārabhante, paramāṇutve sati bahutvāt, ghaṭopagṛhītaparamāṇuvat /

yadi hi ghaṭopagṛhītāḥ paramāṇavo ghaṭamārabheran na ghaṭe pravibhajyamāne kapālaśarkarādyupalabhyeta, teṣāmanārabdhatvāt, ghaṭasyaiva tu tairārabdhatvāt /
tathā sati mudgaraprahārāt ghaṭavināśe na kiñcidupalabhyeta, teṣāmanārabdhatvāt /
tadavayavānāṃ
paramāṇūnāmatīndriyatvāt /
tasmānna bahūnāṃ paramāṇūnāṃ dravyaṃ prati samavāyikāraṇatvam, api tu dvāveva paramāṇū dyvaṇukamārabhete /
tasya cāṇutvaṃ parimāṇaṃ paramāṇuparimāṇāt pārimāṇḍalyādanyadīśvarabuddhimapekṣyotpannā
dvitvasaṃkhyārabhate /
naca dvyaṇukābhyāṃ dravyasyārambhaḥ, vaiyarthyaprasaṅgāt /
tadapi hi dvyaṇukameva bhavenna tu mahat /
kāraṇabahutvamahattvapracayaviśeṣebhyo hi mahattvasyotpattiḥ /
naca dvyaṇukasyormahattvamasti, yatastābhyāmārabdhaṃ mahadbhavet /
nāpi tayorbahutvaṃ, dvitvādeva /
naca pracayabhedastūlapiṇḍānāmiva, tadavayavānāmanavayavatvena praśithilāvayavasaṃyogabhedavirahāt /
tasmāttenāpi tatkāraṇadvyaṇukavadaṇunaiva bhavitavyaṃ, tathā ca puruṣopabhogātiśayābhāvādadṛṣṭanimittatvācca viśvanirmāṇasya bhogārtatvāttatkāraṇena ca dvyaṇukena tanniṣpatteḥ kṛtaṃ dvyaṇukāśrayeṇa dvyaṇukāntareṇetyārambhavaiyarthyāt /
ārambhārthavattvāya bahubhireva dvyaṇukaistryaṇukaṃ caturaṇuṇaṃ vā dravyaṃ mahaddīrghamārabdhavyam /
asti tatra tatra bhogabhedaḥ /
asti ca bahutvasaṃkhyeśvarabuddhimapekṣyotpannā mahattvaparimāṇayoniḥ /
tryaṇukādibhirārabdhaṃ tu kāryadravyaṃ kāraṇabahutvādvā kāraṇamahatvādvā kāraṇapracayabhedādvā mahadbhavatīti prakriyā /
tadetayaiva prakriyayā kāraṇasamavāyino guṇāḥ kāryadravye samānajātīyameva guṇāntaramārabhanta iti dūṣaṇamadūṣaṇīkriyate, vyabhicārādityāha--
START BsVBh_2,2.1.11
mahaddīrghavad vā hrasvaparimaṇḍalābhyām

2.2.12

yathā mahad dravyaṃ tryaṇukādi hṛsvād dvyaṇukājjāyate, na tu mahattvaguṇopajanane dvyaṇukagataṃ mahattvamapekṣate, tasya hṛsvatvāt /
yathā vā tadeva tryaṇukādi dīrdhaṃ hṛsvād dvyaṇukājjāyate, na tu tadgataṃ dīrghatvamapekṣate, tadabhāvāt /
vāśabdaścārthe 'nuktasamuccayārthaḥ /
yathā dvyaṇukamaṇu hṛsvaparimāṇaṃ parimaṇḍalāt paramāṇoraparimaṇḍalaṃ jāyata evaṃ cetanādbrahmaṇo 'cetanaṃ jaganniṣpadyata iti sūtrayojanā /
bhāṣye paramāṇuguṇaviśeṣastviti /
pārimāṇḍalyagrahaṇamupalakṣaṇam /
na dvyaṇuke 'ṇutvamapi pāramāṇuvarti pārimāṇḍalyamārabhate, tasya hi
dvitvasaṃkhyāyonitvādityapi draṣṭavyam /
hṛsvaparimaṇḍalābhyāmiti sūtraṃ guṇiparaṃ na guṇaparam /
yadāhi dve dve dvyaṇuke iti paṭhitavye pramādādekaṃ dvepadaṃ na paṭhitam /
evaṃ caturaṇukamityādyupapadyate /
itarathā hi dvyaṇukameva tadapi syānna tu mahadityuktam /
athavā dve iti dvitve, yathā 'hyekayordvivacanaikavacane'iti /
atra hi dvitvekatvayorityarthaḥ /
anyathā hyekeṣviti syātsaṃkhyeyānāṃ bahutvāt /
tadevaṃ yojanīyam--dvyaṇukādhikaraṇe ye dvitve te yadā caturaṇukamārabhete saṃkhyeyānāṃ caturṇāṃ dvyaṇukānāmārambhakatvāttattadgate dvitvasaṃkhye api ārambhike ityarthaḥ /
evaṃ vyavasthitāyāṃ vaiśeṣikaprakriyāyāṃ taddūṣaṇasya vyabhicāra uktaḥ /
athāvyavasthitā tathāpi tadavastho vyabhicāra ityāha-- yadāpi bahavaḥ paramāṇava iti /
nāṇu jāyate no hṛsvaṃ jāyate iti yojanā /
codayati-- atha manyase virodhinā parimāṇāntareṇa svakāraṇadvāreṇātkrāntatvāditi /
pariharati-- maivaṃ maṃsthā iti /
kāraṇagatā guṇā na kārye samānajātīyaṃ guṇāntaramārabhanta ityetāvataiveṣṭasiddhau na tadhetvanusaraṇe khedanīyaṃ mana ityarthaḥ /
api ca satparimāṇāntaramākrāmati notpatteśca prāk parimāṇāntaraṃ saditi kathamākrāmet /
naca tatkāraṇamākrāmati /
pārimāṇḍalyasyāpi samānajātīyasya kāraṇasyātkramaṇahetorbhāvena samānabalatayobhayakāryānutpādaprasaṅgādityāśayavānāha-- naca parimāṇāntarātkrāntatvamiti /
naca parimāṇāntarārambhe vyāpṛtatā pārimāṇḍalyādīnām /
naca kāraṇabahutvādīnāṃ saṃnidhānamasaṃnidhānaṃ ca pārimāṇḍalyasyetyāha-- naca parimāṇāntarārambhe iti /
vyabhicārāntaramāha-- saṃyogācceti /
śaṅkate- dravye prakṛta iti /
nirākaroti- na /
dṛṣṭānteneti /
na cāsmākamayamaniyamaḥ, bhavatāmapītyāha-- sūtrakāro 'pīti /
sūtraṃ vyācaṣṭe-- yathā pratyakṣāpratyakṣayoriti /
śeṣamatirohitārtham //11//
START BsVBh_2,2.3.12
ubhayathāpi na karmātastadabhāvaḥ

2.2.13

paramāṇūnāmādyasya karmaṇaḥ kāraṇābhyupagame 'nabhyupagame vā na karmātastadabhāvastasya dvyaṇukādikrameṇa sargasyābhāvaḥ /
athavā yadyaṇusamavāyyadṛṣṭamathavā kṣetrajñasamavāyi, ubhayathāpi tasyācetanasya cetanānadhiṣṭhitasyāpravṛtteḥ karmabhāvo 'tastadabhāvaḥ sargābhāvaḥ /
nimittakāraṇatāmātreṇa tvīśvarasyādhiṣṭhātṛtvamupariṣṭānnirākariṣyate /
athavā saṃyogotpattyarthaṃ vibhāgotpattyarthamubhayathāpi na karmātaḥ sargahetoḥ saṃyogasyābhāvāt pralayahetorvibhāgasyābhāvāttadabhāvaḥ /
tayoḥ sargapralayayorabhāva ityarthaḥ /
tadetatsūtraṃ tātparyato vyācaṣṭe-- idānīṃ paramāṇukāraṇavādamiti /
nirākāryasvarūpamupapattisahitamāha-- sa ca vāda iti /
svānugataiḥ svasaṃbaddhaiḥ /
saṃbandhaścādhāryādhārabhūta ihapratyayahetuḥ samavāyaḥ /
pañcamabhūtasyānavayavatvāt tānīmāni catvāri bhūtānīti /
tatra paramāṇukāraṇavāde idamabhidhīyate sūtram /
tatra prathamāṃ vyākhyāmāha-- karmavatāmiti /
abhighātādītyādigrahaṇena nodanasaṃskāragurutvadravatvāni gṛhyante /
nodanasaṃskārāvabhighātena samānayogakṣemau, gurutvadravatve ca paramāṇugate sadātane iti karmasātatyaprasaṅgaḥ /
dvitīyaṃ
vyākhyānamāśaṅkāpūrvamāha-- athādṛṣṭaṃ dharmādharmau /
ādyasya karmaṇa iti /
ātmanaśca kṣetrajñasya anutpannacaitanyasyeti /
adṛṣṭavatā puruṣeṇeti /
saṃyuktasamavāyasaṃbandha ityarthaḥ /
saṃbandhasya sātatyāditi /
yadyapi paramāṇukṣetrajñayoḥ saṃyogaḥ paramāṇukarmajastathāpi tatpravāhasya sātatyamiti bhāvaḥ /
sarvātmanā cedupacayābhāvaḥ /
ekadeśena hi saṃyoge yāvaṇvorekadeśau nirantarau tābhyāmanye ekadeśāḥ saṃyogenāvyāptā iti prathamopapadyate /
sarvātmanā tu nairantarye paramāṇāvekasmin paramāṇvāntarāṇyapi saṃmāntīti na prathamā syādityarthaḥ /
śaṅkate--yadyapi niṣpradeśāḥ
paramāṇavastathāpi saṃyogastayoravyāpyavṛttirevaṃsvabhāvatvāt /
kaiṣā vācoryuktirniṣpradeśaṃ saṃyogo na vyāpnotīti /
eṣaiva vācoryuktiryadyathā pratīyate tattathābhyupeyata iti /
tāmimāṃ śaṅkāṃ sūddhārāmāha-- paramāṇūnāṃ kalpitā iti /
nahyasti saṃbhavo niravayava ekastadaiva tenaiva saṃyuktaścāsaṃyuktaśceti, bhāvābhāvayorekasminnadvaye virodhāt /
avirodhe vā na kvacidapi virodho 'vakāśamāsādayeta /
pratītistu pradeśakalpanayāpi kalpyate /
tadidamuktam-- kalpitāḥ pradeśāḥ iti /
tathā ca sūddhāreyamiti tāmuddharati-- kalpitānāmavastutvāditi /
tṛtīyāṃ vyākhyāmāha-- yathā cādisarga iti /
nanvabhighātanodanādayaḥ pralayārambhasamaye kasmādvibhāgārambhakakarmahetavo na saṃbhavantyata āha-- nahi tatrāpi kiñcinniyatamiti /
saṃbhavantyabhighātādayaḥ kadācit kvacit /
na tvaparyāyeṇa sarvasmin /
niyamahetorabhāvādityarthaḥ /
na pralayaprasiddhyarthamiti /
yadyapi śarīrādipralayārambhe 'sti duḥkhabhogastathāpyasau pṛthivyādipralaye nāstītyabhipretyedamuditamiti mantavyam //12//
START BsVBh_2,2.3.13
samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ

2.2.14

vyācaṣṭe-- samavāyābhyupagamācceti /
na tāvat svatantraḥ samavāyo 'tyantaṃ bhinnaḥ samavāyibhyāṃ samavāyinau ghaṭayitumarhatyatiprasaṅgāt /
tasmādanena samavāyisaṃbandhinā satā samavāyinau ghaṭanīyau, tathā ca samavāyasya saṃbandhāntareṇa samavāyisaṃbandhe 'bhyupagamyamāne 'navasthā /
athāsau saṃbandhibhyāṃ saṃbandhe na saṃbandhāntaramapekṣate saṃbandhisaṃbandhanaparamārthatvāt /
tathāhi--nāsau bhinne 'pi saṃbandhinirapekṣo nirūpyate /
na ca tasmin sati samabanghināvasaṃbanghinau bhavataḥ /
tasmāt svabhāvādeva samavāyaḥ samavāyinorna saṃbandhāntareṇeti
nānavastheti codayati-- nanvihapratyayagrāhyā iti /
pariharati-- netyucyate /
saṃyogo 'pyevamiti /
tathāhi--saṃyogo 'pi saṃbandhisaṃbandhanaparamārthaḥ /
naca bhinno 'pi saṃyogibhyāṃ vinā nirūpyate /
naca tasmin sati saṃyogināvasaṃyoginau bhavata iti tulyacarcaḥ /
yadyucyeta guṇaḥ saṃyogaḥ, naca dravyāsamaveto guṇo bhavati, na cāsya samavāyaṃ vinā samavetatvaṃ, tasmātsaṃyogasyāsti samavāya iti śaṅkāmapākaroti--- naca guṇatvāditi /
yadyasamavāye 'syāguṇatvaṃ bhavati kāmaṃ bhavatu na naḥ kācitkṣatiḥ, tadidamuktam-- guṇaparibhāṣāyāśceti /
paramārthatastu dravyāśrayītyuktam /
tacca vināpi samavāyaṃ svarūpataḥ saṃyogasyopapadyata eva /
naca kāryatvātsamavāyyasamavāyikāraṇāpekṣitayā saṃyogaḥ samavāyīti yuktam, ajasaṃyogasyātathātvaprasaṅgāt /
api ca samavāyasyāpi saṃbandhyadhīnasadbhāvasya saṃbandhinaścaikasya dvayorvā vināśitvena vināśitvātkāryatvam /
nahyasti saṃbhavo guṇo vā guṇaguṇinau vāvayavo vāvayavāvayavinau vā na sto 'pyasti ca tayoḥ saṃbandha iti /
tasmāt kāryaḥ samavāyaḥ /
tathā ca yathaiṣa nimittakāraṇamātrādhīnotpāda evaṃ saṃyogo 'pi /
atha samavāyo 'pi samavāyyasamavāyikāraṇe apekṣate tathāpi saivānavastheti /
tasmātsamavāyavat saṃyogo 'pi na saṃbandhāntaramapekṣate /
yadyucyeta saṃbandhināvasau ghaṭayati nātmānamapi saṃbandhibhyāṃ, tat kimasāvasaṃbaddha eva saṃbandhibhyām, evaṃ cedatyantabhinno 'saṃbaddhaḥ kathaṃ saṃbandhinau saṃbandhayet /
saṃbandhane vā himavadvindhyāvapi saṃbandhayet /
tasmātsaṃyogaḥ saṃyoginoḥ samavāyena saṃbaddha iti vaktavyam /
tadetatsamavāyasyāpi samavāyisaṃbandhe samānamanyatrābhiniveśāt /
tathā cānavastheti bhāvaḥ //13//
START BsVBh_2,2.3.14
nityameva ca bhāvāt

2.2.15

pravṛtterapravṛtterveti śeṣaḥ /
atirohitārthamasya bhāṣyam //14//
START BsVBh_2,2.3.15
rūpādimattvācca viparyayo darśanāt

2.2.16

yat kila bhūtabhautikānāṃ mūlakāraṇaṃ tadrūpādimān paramāṇurnitya iti bhavadbhirabhyupeyate, tasya cedrūpādimattvamabhyupeyeta paramāṇutvanityatvaviruddhe sthaulyānityatve prasajyeyātāṃ, so 'yaṃ prasaṅga
ekadharmābhyupagame dharmāntarasya /
niyatā prāptirhi prasaṅgalakṣaṇaṃ, tadanena prasaṅgena jagatkāraṇaprasiddhaye pravṛttaṃ sādhanaṃ rūpādimannityaparamāṇusiddheḥ pracyāvya brahmagocaratāṃ nīyate /
tadetadvaiśeṣikābhyupagamopanyāsapūrvakamāha-- sāvayavānāṃ dravyāṇāmiti /
paramāṇunityatvasādhanāni ca teṣāmupanyasya dūṣayati-- yacca nityatve kāraṇamiti /
saditi prāgabhāvādvyavacchinatti /
akāraṇavaditi ghaṭādeḥ /
yadapi
nityatve dvitīyamiti /
labdharūpaṃ hi kvacit kiñcidanyatra niṣidhyate /
tenānityamiti laukikena niṣedhenānyatra nityatvasadbhāvaḥ kalpanīyaḥ, te cānye paramāṇava iti /
tanna /
ātmanyapi nityatvopapatteḥ /
vyapadeśasya ca pratītipūrvakasya tadabhāve nirmūlasyāpi darśanāt /
yatheha vaṭe yakṣa iti /
yadapi nityatve tṛtīyaṃ kāraṇamavidyeti /
yadi satāṃ paramāṇūnāṃ paridṛśyamānasthūlakāryāṇāṃ pratyakṣeṇa kāraṇāgrahaṇamavidyā tayā nityatvam, evaṃ sati dvyaṇukasyāpi nityatvam /
athādravyatve satīti viśeṣyeta tathā sati na dvyaṇuke vyabhicāraḥ, tasyānekadravyatvenāvidyamānadravyatvānupapatteḥ /
tathāpyakāraṇavattvameva nityatānimittamāpadyeta, yato 'dravyatvamavidyamānakāraṇabhūtadravyatvamucyate, tathā ca punaruktamityāha-- tasya ceti /
api cādravyatve sati sattvādityata eveṣṭārthasiddheravidyeti vyartham /
athāvidyāpadena dravyavināśakāraṇadvayāvidyamānatvamucyate, dvividho hi dravyanāśaheturavayavavināśo 'vayavavyatiṣaṅgavināśaśca, tadubhayaṃ paramāṇau nāsti, tasmānnityaḥ
paramāṇuḥ /
naca sukhādibhirvyabhicāraḥ, teṣāmadravyatvādityāha-- athāpīti /
nirākaroti-- nāvaśyamiti /
yadi hi saṃyogasacivāni bahūni dravyāṇi dravyāntaramārabheranniti prakriyā sidhyet sidhyet dravyadvayameva(?)tadvināśakāraṇamiti /
natvetadasti, dravyasvarūpāparijñānāt /
na tāvat tantvādhārastadvyatiriktaḥ paṭo nāmāsti yaḥ saṃyogasacivaistantubhirārabhyetetyuktamadhastāt /
ṣaṭpadārthāśca dūṣayannagre vakṣyati /
kintu kāraṇameva viśeṣavadavasthāntaramāpadyamānaṃ kāryaṃ, tacca sāmānyātmakam /
tathāhi--mṛdvā suvarṇaṃ vā sarveṣu ghaṭarucakādiṣvanugataṃ sāmānyamanubhūyate /
na caite ghaṭarucakādayo mṛtsuvarṇābhyāṃ vyatiricyanta ityuktam /
agre ca vakṣyāmaḥ /
tasmānmṛtsuvarṇe eva tena tenākāreṇa pariṇamamāne ghaṭa iti ca rucaka iti ca kapālaśarkarākaṇamiti ca śakalakaṇikācūrṇamiti ca vyākhyāyete /
tatra tatropādānayormṛtsuvarṇayoḥ pratyabhijñānāt /
na tu ghaṭādayo vā kapālādiṣu kapālādayo vā ghaṭādiṣu ca rucakādayo vā śakalādiṣu śakalādayo vā rucakādiṣu pratyabhijñāyante yatra kāryakāraṇabhāvo bhavet /
na ca vinaśyantameva ghaṭakṣaṇaṃ pratītya kapālakṣaṇo 'nupādāna evotpadyate tatkimupādānapratyabhijñāneneti vaktavyam, etasyā api vaināśikaprakriyāyā upariṣṭānnirākariṣyamāṇatvāt /
tasmādupajanāpāyadharmāṇo viśeṣāvasthāḥ sāmānyasyopādeyāḥ, sāmānyātmā tūpādānam /
evaṃ vyavasthite yathā suvarṇadravyaṃ kāṭhinyāvasthāmapahāya dravāvasthayā pariṇataṃ, na ca tatrāvayavavibhāgaḥ sannapi dravatve kāraṇaṃ, paramāṇūnāṃ bhavanmate tadabhāvena dravatvānupapatteḥ, tasmādyathā paramāṇu dravyamagnisaṃyogātkāṭhinyamapahāya dravatvenā pariṇamate, naca kāṭhinyadravatve parimāṇoradhiricyete, evaṃ mṛdvā suvarṇaṃ vā sāmānyaṃ piṇḍivasthāmapahāya kulālahemakārādi vyāpārādghaṭarucakīdyavasthāmāpadyate /
na tvavayavavināśāttatsaṃyogavināśādvā vinaṣṭumarhanti ghaṭarucakādayaḥ /
nahi kapālādayo 'syopādānaṃ tatsaṃyogo vāsamavāyikāraṇamapi tu
sāmānyamupādānaṃ, tacca nityam /
naca tatsaṃyogasacivamekatvāt, saṃyogasya dviṣṭhatvenaikasminnabhāvāt /
tasmātsāmānyasya paramārthasato 'nirvācyā viśeṣāvasthāstadadhiṣṭhānā bhujaṅgādaya iva rajjvādyupādānāṃ upajanāpāyadharmāṇa iti sāṃpratam /
prakṛtamupasaṃharati-tasmāditi //15//
START BsVBh_2,2.3.16
ubhayathā ca doṣāt

2.2.17

anubhūyate hi pṛthivī gandharūparasasparśātmikā sthūlā, āpo rasarūpasparśātmikāḥ sūkṣmāḥ, rūpasparśātmakaṃ tejaḥ sūkṣmataraṃ, sparśātmako vāyuḥ sūkṣmatamaḥ /
purāṇe 'pi smaryate-
'ākāśaṃ śabdamātraṃ tu sparśamātraṃ samāviśat /
dviguṇastu tato vāyuḥ śabdasparśātmako 'bhavat //1//
rūpaṃ tathaivāviśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau /
triguṇastu tato vahniḥ sa śabdasparśavān bhavet //2//
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasamātraṃ samāviśat /
tasmāccaturguṇā āpo vijñeyāstu rasātmikāḥ //3//
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścedgandhamāviśat /
saṃhatān gandhamātreṇa tānācaṣṭe mahīmimām //4//
tasmātpañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu dṛśyate /
śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ //5//
parasparānupraveśāddhārayanti parasparam /
'tena gandhādayaḥ parasparaṃ saṃhanyamānāḥ pṛthivyādayaḥ /
tathā ca yathāyathā saṃhanyamānānāmupacayastathātathā saṃhatasya sthaulyaṃ, yathāyathāpacayastathātathā saukṣmyatāratamyaṃ, tadevamanubhavāgamābhyāmavasthitamarthaṃ vaiśeṣikairanicchadbhirapyaśakyāpahnavamāha- gandheti /
astu tāvacchabdo vaiśeṣikaistasya pṛthivyādiguṇatvenānabhyupagamāditi catvāri bhūtāni catustridvyekaguṇānyudāhṛtavān /
anubhavāgamasiddhamarthamuktvā vikalpya dūṣayati- tadvat /
sthūlapṛthivyādivat /
paramāṇavo 'pīti /
upacitaguṇānāṃ mūrtyupacayāt
upacitasaṃhanyamānānāṃ saṃghātopacayāt /
aparamāṇutvaprasaṅgaḥ sthūlatvāditi /
yastu brūte na gandhādisaṃghātaḥ paramāṇurapi tu gandhādyāśrayo dravyaṃ, naca gandhādīnāṃ tadāśrayāṇāmupacaye 'pi dravyasyopacayo bhavitumarhatyanyatvāditi, taṃ pratyāha- na cāntareṇāpi mūrtyupacayaṃ dravyasvarūpopacayamityarthaḥ /
kutaḥ /
kāryeṣu bhūteṣu guṇopacaye mūrtyupacayadarśanāt /
natāvat paramāṇavo rūpato gṛhyante kintu kāryadvārā, kāryaṃ ca na gandhādibhyo bhinnaṃ, yadā na tadādhāratayā gṛhyate 'pi tu tadātmakatayā, tathā ca teṣāmupacaye tadupacitaṃ dṛṣṭamiti paramāṇubhirapi tatkāraṇairevaṃ bhavitavyaṃ, tathā cāparamāṇutvaṃ sthūlatvādityarthaḥ /
dvitīyaṃ vikalpaṃ dūṣayati- akalpyamāne tūpacitāpacitaguṇatva iti /
atha sarve caturguṇā iti /
yadyapyasmin kalpe sarveṣāṃ sthaulyaprasaṅgastathāpyatisphuṭatayopekṣya dūṣayati- tato 'psvapīti /
vāyo rūpavattvena cākṣuṣatvaprasaṅga ityapi draṣṭavyam //16//
START BsVBh_2,2.3.17
aparigrahāc cātyantam anapekṣā

2.2.18

nigadavyākhyātena bhāṣyeṇa vyākhyātam /
saṃpratyutsūtraṃ bhāṣyakṛdvaiśeṣikatantraṃ dūṣayati- api ca vaiśeṣikā iti /
dravyādhīnatvaṃ dravyādhīnanirūpaṇatvam /
na hi yathā gavāśvamahiṣamātaṅgāḥ parasparānadhīnanirūpaṇāḥ svatantrā nirūpyante, vanhyādyanadhīnotpattayo vā dhūmādayo yathā vanhyādyanadhīnanirūpaṇāḥ svatantrā nirūpyante, evaṃ guṇādayo na dravyādyanadhīnanirūpaṇāḥ, api tu yadā yadā nirūpyante tadā tadā tadākāratayaiva prathante na tu prathāyāmeṣāmasti svātantryaṃ, tasmānnātiricyante dravyādapi tu dravyameva sāmānyarūpaṃ tathā tathā prathata ityarthaḥ /
dravyakāryatvamātraṃ guṇādīnāṃ dravyādhīnatvamiti manvānaścodayati-- nanvagneranyasyāpīti /
pariharati- bhedapratīteriti /
na tadadhīnotpādatāṃ tadadhīnatvamācakṣmahe kintu tadākāratāṃ, tathā ca na vyabhicāra ityarthaḥ /
śaṅkate- guṇānāṃ dravyādhīnatvaṃ dravyaguṇayorayutasiddhatvāditi yadyucyeta /
yatra hi dvāvākāriṇau vibhinnābhyāmākārābhyāmavagamyete tau saṃbaddhāsaṃbaddhau vā vaiyadhikaraṇyena pratibhāsete, yatheha kuṇḍe dadhi
yathā vā gauraśva iti, na tathā guṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyāḥ, teṣāṃ dravyakāratayākārāntarāyogena dravyādākāriṇo 'nyatvenākāritayā vyavasthānābhāvāt seyamayutasiddhiḥ /
tathā ca sāmānādhikaraṇyena prathetyarthaḥ /
tāmimāmayutasiddhiṃ vikalpya dūṣayati-- tatpunarayutasiddhatvamiti /
tatrāpṛthagdeśatvaṃ tadabhyupagamena virudhyata ityāha-- apṛthagdeśatva iti /
yadi tu saṃyoginoḥ kāryayoḥ saṃbandhibhyāmanyadeśatve yutasiddhistato 'nyāyutasiddhiḥ, nityayostu saṃyoginordvayoranyatarasya vā pṛthaggatimattvaṃ yutasiddhistato 'nyāyutasiddhiḥ, tathā cākāśaparamāṇvoḥ paramāṇvośca saṃyuktayoryutasiddhiḥ siddhā bhavati /
guṇaguṇinośca śauklyapaṭayorayutasiddhiḥ siddhā bhavati /
nahi tatra śauklyapaṭābhyāṃ saṃbandhibhyāmanyadeśau śauklyapaṭau /
satyapi paṭasya tadanyatantudeśatve śauklyasya saṃbandhipaṭadeśatvāt /
tanna /
nityayorātmākāśayorajasaṃyoge ubhayasyā api yutasiddherabhāvāt /
na hi tayoḥ pṛthagāśrayāśritatvamanāśrayatvāt /
nāpi dvayoranyatarasya vā pṛthaggatimattvamūrtatvenobhayorapi niṣkriyatvāt /
na cājasaṃyogo nāsti tasyānumānasiddhatvāt /
tathāhi--ākāśamātmasaṃyogi, mūrtadravyasaṅgitvāt, ghaṭādivadityanumānam /
pṛthagāśrayāśrayitvapṛthaggatimattvalakṣaṇayutasiddheranyā tvayutasiddhiryadyapi nābhyupetavirodhamāvahati tathāpi na sāmānādhikaraṇyaprathāmupapādayitumarhati /
evaṃ lakṣaṇe 'pi hi samavāye guṇaguṇinorabhyupagamyamāne saṃbaddhe iti pratyayaḥ syānna tādātmyapratyayaḥ /
asya copapādanāya samavāya āsthīyate bhavadbhiḥ /
sa cedāsthito 'pi na pratyayamimamupapādayet kṛtaṃ tatkalpanayā /
na ca pratyakṣaḥ sāmānādhikaraṇyapratyayaḥ samavāyagocaraḥ, tadviruddhārthatvāt /
tadgocaratve
hi paṭe śukla ityevamākaraḥ syānna tu paṭaḥ śukla iti /
naca śuklapadasya guṇaviśiṣṭaguṇiparatvādevaṃ pratheti sāṃpratam /
nahi śabdavṛttyanusāri pratyakṣam /
nahyagnirmāṇavaka ityupacaritāgnibhāvo māṇavakaḥ pratyakṣeṇa dahanātmanā prathate /
na cāyamabhedavibhramaḥ samavāyanibandhano bhinnayorapīti vācyam, guṇādisadbhāve tadbhede ca pratyakṣānubhavādanyasya pramāṇasyābhāvāttasya ca bhrāntatve sarvābhāvaprasaṅgāt /
tadāśrayasya tu bhedasādhanasya tadviruddhatayotthānāsaṃbhavāt /
tadidamuktam-- tasya tādātmyenaiva pratīyamānatvāditi /
api cāyutasiddhaśabdo 'pṛthagutpattau mukhyaḥ, sā ca bhavanmate na dravyaguṇayorasti, dravyasya prāksiddherguṇasya ca paścādutpatteḥ, tasmānmithyāvādo 'yamityāha-- yutasiddhayoriti /
atha bhavatu kāraṇasya yutasiddhiḥ, kāryasya tvayutasiddhi kāraṇātirekeṇābhāvādityāśaṅkyānyathā dūṣayati-- evamapīti /
saṃbandhidvayādhīnasadbhāvo hi saṃbandho nāsatyekasminnapi saṃbandhini bhavitumarhati /
naca samavāyo nityaḥ svatantra iti coktamadhastāt /
naca kāraṇasamavāyādananyā kāryasyotpattiriti śakyaṃ vaktum, evaṃ hi sati samavāyasya nityatvābhyupagamāt kāraṇavaiyarthyaprasaṅgaḥ /
utpattau ca samavāyasya saiva kāryasyāstu kiṃ samavāyena /
siddhayostu saṃbandhe yutasiddhiprasaṅgaḥ /
na cānyāyutasiddhiḥ saṃbhavatītyetaduktam /
tataśca yaduktaṃ vaiśeṣikairyutasiddhyabhāvāt /
kāryakāraṇayoḥ saṃyogavibhāgau na vidyate itīdaṃ duruktaṃ syāt /
yutasiddhyabhāvasyaivābhāvāt /
etenāprāptisaṃyogau yutasiddhirityapi lakṣaṇamanupapannam /
mā bhūdaprāptiḥ kāryakāraṇayoḥ, prāptistvanayoḥ saṃyoga eva kasmānna bhavati, tatrāsyā asaṃyogatvāyānyāyutasiddhirvaktavyā /
tathā ca saivocyatāṃ kimanayā parasparāśrayadoṣagrastayā /
na cānyā saṃbhavatītyuktam /
yadyucyetāprāptipūrvikā prāptiranyatarakarmajobhayakarmajā vā saṃyogaḥ, yathā sthāṇuśyenayormallayorvā /
naca tantupaṭayoḥ saṃbandhastathā, utpannamātrasyaiva paṭasya tantusaṃbandhāt /
tasmātsamavāya evāyamityata āha-- yathā cotpannamātrasyeti /
saṃyogajo 'pi hi saṃyogo bhavadbhirabhyupeyate na kriyāja evetyarthaḥ /
na cāprāptipūrvikaiva prāptiḥ saṃyogaḥ, ātmākāśasaṃyoge nitye tadabhāvāt, kāryasya cotpannamātrasyaikasmin kṣaṇe kāraṇaprāptivirahācceti /
api ca saṃbandhirūpātirikte saṃbandhe siddhe tadavāntarabhedāya lakṣaṇabhedo 'nuśrīyeta sa eva tu saṃbandhyatirikto 'siddhaḥ, uktaṃ hi parastādatiriktaḥ saṃbandhibhyāṃ saṃbandho 'saṃbaddho na saṃbandhinau ghaṭayitumiṣṭe /
saṃbandhisaṃbandhe cānavasthitiḥ /
tasmādupapattyanubhavābhyāṃ na kāryasya kāraṇādanyatvam, api tu kāraṇasyaivāyamanirvācyaḥ pariṇāmabheda iti /
tasmāt kāryasya kāraṇādanatirekān kiṃ kena saṃbaddhaṃ, saṃyogasya ca saṃyogibhyāmanatirekāt kastayoḥ saṃyoga ityāha-- nāpi saṃyogasyeti /
vicārāsahatvenānirvācyatāmasyāparibhāvayannāśaṅkate-- saṃbandhiśabdapratyavyatirekeṇeti /
nirākaroti-- na /
ekatve 'pi svarūpabāhyarūpāpekṣayeti /
tattadanirvacanīyānekaviśeṣāvasthābhedāpekṣayaikasminnapi nānābuddhivyapadeśopapattiriti /
yathaiko devadattaḥ svagataviśeṣāpekṣayā manuṣyo brāhmaṇo 'vadātaḥ, svagatāvasthābhedāpekṣayā bālo yuvā sthaviraḥ, svakriyābhedāpekṣayā śrotriyaḥ, parāpekṣayā tu pitā putraḥ pautro bhrātā jāmāteti /
nidarśanāntaramāha-- yathā caikāpi satī rekheti /
dārṣṭāntike yojayati-- tathā saṃbandhinoriti /
aṅgulyornairantaryaṃ saṃyogaḥ, dadhikuṇḍayorauttarādharyaṃ saṃyogaḥ /
kāryakāraṇayostu tādātmye 'pyanirvācyasya kāryasya bhedaṃ vivakṣitvā saṃbandhino rityuktam /

nāpi saṃbandhiviṣayatve saṃbandhaśabdapratyayayoḥ
ityetadapyanirvācyabhedābhiprāyam /
apicādṛṣṭavatkṣetrasaṃyogāt paramāṇumanasoścādyaṃ karma bhavadbhiriṣyate /
'agnerūrdhvajvalanaṃ vāyostiryakpavanamaṇumanasoścādyaṃ karmetyadṛṣṭakāritāni'iti vacanāt /
na cāṇumanasorātmānāpradeśena saṃyogaḥ saṃbhavati /
saṃbhave cāṇumanasorātmavyāpitvāt paramamahattvenānaṇutvaprasaṅgāt /
naca pradeśavṛttiranayorātmanā saṃyogo 'pradeśatvādātmanaḥ, kalpanāyāśca vastutattvavyavasthāpanāsahatvādatiprasaṅgādityāha-- tathāṇvātmamanasāmiti /
kiñcānyat dvābhyāmaṇubhyāṃ kāraṇābhyāṃ sāvayavasya kāryasya dvyaṇukasyākāśeneva saṃśleṣānupapattiḥ /
saṃśleṣaḥ saṃgraho yata ekasaṃbandhyākarṣe saṃbandhyantarākarṣo bhavati tasyānupapattiriti /
ata eva saṃyogādanyaḥ kāryakāraṇadravyayorāśrayāśritabhāvo 'nyathā nopapadyata ityavaśyaṃ kalpanīyaḥ samavāya iti cet /
nirākaroti-- na /
kutaḥ /
itaretarāśrayatvāt /
tadvibhajate-- kāryakāraṇayorhīti /
kiñcānyat /
paramāṇūnāmiti /
ye hi paricchinnāste sāvayavāḥ, yathā ghaṭādayaḥ /
tathā ca paramāṇavaḥ, tasmātsāvayavā anityāḥ syuḥ /
aparicchinnatve cākāśādivat paramāṇutvavyāghātaḥ śaṅkate-- yāṃstvamiti /
nirākaroti-- na /
sthūleti /
kiṃ sūkṣmatvāt paramāṇavo na vinaśyantyatha niravayavatayā tatra pūrvasmin kalpe idamuktam-- vastubhūtāpīti /
bhavanmate uttaraṃ kalpamāśaṅkya nirākaroti-- vinaśyanto 'pyavayavavibhāgeneti /
yathā hi ghṛtasuvarṇādīnāmavibhajyamānāvayavānāmapīti /
yathā hi piṣṭapiṇḍo 'vinaśyadavayavasaṃyoga eva prathate, prathamānaścāśvaśaphākāratāṃ nīyamānaḥ puroḍāśatāmāpadyate, tatra piṇḍo naśyati puroḍāśaścotpadyate, nahi tatra piṇḍāvayavasaṃyogā vinaśyanti, api tu saṃyuktā eva santaḥ paraṃ prathanena nudyamānā adhikadeśavyāpakā bhavanti, evamagnisaṃyogena suvarṇadravyāvayavāḥ saṃyuktā eva santo dravībhāvamāpadyante, natu mitho vibhajyante /
tasmādyathāvayavasaṃyogavināśāvantareṇāpi suvarṇapiṇḍo vinaśyati, saṃyogāntarotpādamantareṇa ca
suvarṇe drava upajāyate, evamantareṇāpyavayavasaṃyogavināśaṃ paramāṇavo vinaṅkṣyantyanye cotpatsyanta iti sarvamavadātam //17//
START BsVBh_2,2.4.18
samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiḥ

2.2.19

avāntarasaṃgatimāha--
vaiśeṣikarāddhānta iti /
vaiśeṣikāḥ khalvardhavaināśikāḥ /
te hi paramāṇvākāśādikkālātmamanasāṃ ca sāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ ca guṇānāṃ ca keṣāñcinnityatvamabhyupetya śeṣāṇāṃ niranvayavināśamupayanti, tena ter'dhavaināśikāḥ /
tena tadupanyāso vaināśikatvasāmyena sarvavaināśikān smārayatīti tadanantaraṃ vaināśikamatanirākaraṇamiti /
ardhavaināśikānāṃ sthirabhāvavādīnāṃ samudāyārambha upapadyetāpi, kṣaṇikabhāvavādīnāṃ tvasau dūrāpeta ityupapādayiṣyāmaḥ /
tena natarām ityuktam /
tadidaṃ dūṣaṇāya vaināśikamatamupanyasituṃ tatprakārabhedānāha-- sa ca bahuprakāra iti /
vādivaicitryāt khalu, kecitsarvāstitvameva rāddhāntaṃ pratipadyante kecijjhānamātrāstitvam /
kecitsarvaśūnyatām /
atha tvatrabhavatāṃ sarvajñānāṃ tattvapratipattibhedo na saṃbhavati, tattvasyaikarūpyādityetadaparitoṣeṇāha-- vineyabhedādvā /
hīnamadhyamotkṛṣṭadhiyo hi śiṣyā bhavanti /
tatra ye hīnamatayaste sarvāstitvavādena tadāśayānurodhācchūnyatāyāmavatāryante /
ye tu madhyamāste jñānamātrāstitvena śūnyatāyāmavatāryante /
ye tu prakṛṣṭamatayastebhyaḥ sākṣādeva śūnyatātattvaṃ pratipādyate /
yathoktaṃ bodhicittavivaraṇe--deśanā lokanāthānāṃ sattvāśayavaśānugāḥ /
bhidyante bahudhā loka upāyairbahubhiḥ punaḥ //1//
gambhīrottānabhedena kvaciccobhayalakṣaṇā /
bhinnāpi deśanābhinnā śūnyatādvayalakṣaṇā //2//
iti /
yadyapi vaibhāṣikasautrāntikayoravāntaramatabhedo 'sti, tathāpi
sarvāstitāyāmasti saṃpratipattirityekīkṛtyopanyāsaḥ /
tathā ca tritvamupapannamiti /
pṛthivī svarasvabhāvā, āpaḥ snehasvabhāvāḥ, agniruṣṇasvabhāvaḥ, vāyurīraṇasvabhāvaḥ /
īraṇaṃ preraṇam /
bhūtabhautikānuktvā cittacaittikānāha-- tathā rūpeti /
rūpyante ebhiriti rūpyanta iti ca vyutpatyā saviṣayāṇīndriyāṇi rūpaskandhaḥ /
yadyapi rūpyamāṇāḥ pṛthivyādayo bāhyāstathāpi kāyasthatvādvā indriyasaṃbandhādvā bhavantyādhyātmikāḥ /
vijñānaskandho 'hamityākāro rūpādiviṣaya indriyādijanyo vā daṇḍāyamānaḥ /
vedanāskandho yā priyāpriyānubhayaviṣayasparśe suḥkhaduḥkhatadrahitaviśeṣāvasthā cittasya jāyate sa vedanāskandhaḥ /
saṃjñāskandhaḥ savikalpapratyayaḥ saṃjñāsaṃsargayogyapratibhāsaḥ, yathā ḍitthaḥ kuṇḍalī gauro brāhmaṇo gacchatītyevañjātīyakaḥ /
saṃskāraskandho rāgādayaḥ kleśāḥ, upakleśāśca madamānādayaḥ, dharmādharmau ceti /
tadeteṣāṃ samudāyaḥ pañcaskandhī /
tasminnubhayahetuke 'pīti /
bāhye pṛthivyā dvyaṇuhetuke bhūtabhautikasamudāye, rūpavijñānādiskandhahetuke ca samudāya ādhyātmike 'bhipreyamāṇe tadaprāptistasya samudāyasyāyuktatā /
kutaḥ /
samudāyināmacetanatvāt /
cetano hi kulālādiḥ sarvaṃ mṛddaṇḍādyupasaṃhṛtya samudāyātmakaṃ ghaṭamāracayan dṛṣṭaḥ /
nahyasati mṛddaṇḍādivyāpāriṇī viduṣi kulāle svayamacetanā mṛddaṇḍādayo vyāpṛtya jātu ghaṭamāracayanti /
na cāsati kuvinde tantuvemādayaḥ paṭaṃ vayante /
tasmāt kāryotpādastadanuguṇakāraṇasamavadhānādhīnastadabhāve na bhavati /
kāryotpādānuguṇaṃ ca kāraṇasamavadhānaṃ cetanaprekṣādhīnamasatyāṃ cetanaprekṣāyāṃ na bhavitumutsahata iti kāryotpattiścetanaprekṣādhīnatvavyāptā vyāpakaviruddhopalabdhyā cetanānadhiṣṭhitebhyaḥ kāraṇebhyo vyāvartamānā cetanādhiṣṭhitatva evāvatiṣṭhata iti pratibandhasiddhiḥ /
yadyucyeta addhā cetanādhīnaiva kāryotpattiḥ, asti tu cittaṃ cetanaṃ, taddhīndriyādiviṣayasparśe satyabhijvalat tatkāraṇacakraṃ yathāyathā kāryāya paryāptaṃ tathātathā
prakāśayadacetanāni kāraṇānyadhiṣṭhāya kāryamabhinirvartayatīti, tatrāha-- cittābhijvalanasya ca samudāyasidydhadhīnatvāt /
na khalu bāhyābhyantarasamudāyasiddhimantareṇa cittābhijvalanaṃ, tatastu tāmicchan duruttaramitaretarāśrayamāviśediti /
na ca prāgbhavīyā cittābhidīptiruttarasamudāyaṃ ghaṭayati /
ghaṭanasamaye tasyāścirātītatvena sāmarthyavirahāt /
asmadrāddhāntavadanyasya cetanasya bhoktuḥ praśāsiturvā sthirasya saṃghātakarturanabhyupagamāt /
kāraṇavinyāsabhedaṃ hi vidvān kartā bhavati /
na cānvayavyatirekāvantareṇa tadvinyāsabhedaṃ veditumarhati /
naca sakṣaṇiko 'nvayavyatirekakālānavasthāyī jñātumanvayavyatirekāvutsahate /
ata uktam-- sthirasyeti /
yadyucyeta asamavahitānyeva kāraṇāni kāryaṃ kariṣyanti parasparānapekṣāṇi, kṛtamatra samavadhāyayitrā cetanenetyata āha-- nirapekṣapravṛttyabhyupagame ceti /
yadyucyate astyālayavijñānamahaṅkārāspadaṃ pūrvāparānusaṃdhātṛ, tadeva kāraṇānāṃ pratisaṃdhātṛ bhaviṣyatīti, tatrāha-- āśayasyāpīti /
yat khalvekaṃ yadi sthiramāsthīyeta tato nāmāntareṇātmaiva /
atha kṣaṇikaṃ, tata uktadoṣāpattiḥ /
naca tatsaṃtānastasyānyatve nāmāntareṇātmābhyupagato 'nanyatve ca vijñānameva, tacca kṣaṇikamevetyuktadoṣāpattiḥ /
āśerate 'smin karmānubhavavāsanā ityāśaya ālayavijñānaṃ tasya /
api ca pravṛttiḥ
samudāyināṃ vyāpāraḥ /
naca kṣaṇikānāṃ vyāpāro yujyate /
vyāpāro hi vyāpāradāśrayastatkāraṇakaśca loke prasiddhaḥ /
tena vyāpāravatā vyāpārātpūrvaṃ vyāpārasamaye ca bhavitavyam /
anyathā kāraṇatvāśrayatvayorayogāt /
na ca samasamayayorasti kāryakāraṇabhāvaḥ /
nāpi
bhinnakālayorādhārādheyabhāvaḥ /
tathā ca kṣaṇikatvahānirityāha-- kṣaṇikatvābhyupagamācceti //18//
START BsVBh_2,2.4.19
itaretarapratyayatvād iti cen notpattimātranimittatvāt

2.2.20

yadyapīti /
ayamarthaḥ--saṃkṣepato hi pratītyasamutpādalakṣaṇamuktaṃ buddhena 'idaṃ pratyayaphalam'iti /
'utpādādvā tathāgatānāmanutpādādvā sthitaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā' /
'dharmasthititā dharmaniyāmakatā pratītyasamutpādānulomatā'iti /
atha punarayaṃ pratītyasamutpādo dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ bhavati hetūpanibandhataśca pratyayopanibandhataśca /
sa punardvividho--bāhya ādhyātmikaśca /
tatra bāhyasya pratītyasamutpādasya hetūpanibandhaḥ--yadidaṃ bījādaṅkuro 'ṅkurātpatraṃ patrātkāṇḍaṃ kāṇḍānnālo nālādgarbho garbhācchūkaḥ śūkātpuṣpaṃ puṣpātphalamiti /
asati bīje 'ṅkuro na bhavati, yāvadasati puṣpe phalaṃ na bhavati /
sati tu bīje 'ṅkuro bhavati, yāvat puṣpe sati phalamiti /
tatra bījasya naivaṃ bhavati jñānamahamaṅkuraṃ nirvartayāmīti /
aṅkurasyāpi naivaṃ bhavati jñānamahaṃ bījena nirvartita iti /
evaṃ yāvatpuṣpasya naivaṃ bhavatyahaṃ phalaṃ nirvartayāmīti /
evaṃ phalasyāpi naivaṃ bhavatyahaṃ puṣpeṇābhinirvartitamiti /
tasmādasatyapi caitanye bījādīnāmasatyapi cānyasminnadhiṣṭhātari kāryakāraṇabhāvaniyamo dṛśyate /
ukto hetūpanibandhaḥ /
pratyayopanibandhaḥ pratītyasamutpādasyocyate /
pratyayo hetūnāṃ samavāyaḥ /
hetuṃ hetuṃ pratyayante hetvantarāṇīti, teṣāmayamānānāṃ bhāvaḥ pratyayaḥ /
samavāya iti yāvat /
yathā ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyādbījaheturaṅkuro jāyate /
tatra ca pṛthivīdhāturbījasya saṃgrahakṛtyaṃ karoti yato 'ṅkuraḥ kaṭhino bhavati, abdhāturbījaṃ snehayati, tejodhāturbījaṃ paripācayati, vāyudhāturbījamabhinirharati yato 'ṅkuro bījānnirgacchati, ākāśadhāturbījasyānāvaraṇakṛtyaṃ karoti, ṛturapi bījasya pariṇāmaṃ karoti, tadeteṣāmavikalānāṃ dhātūnāṃ samavāye bīje rohityaṅkuro jāyate nānyathā /
tatra pṛthivīdhātornaivaṃ bhavatyahaṃ bījasya saṃgrahakṛtyaṃ karomīti, yāvadṛtornaivaṃ bhavatyahaṃ bījasya pariṇāmaṃ
karomīti /
aṅkurasyāpi naivaṃ bhavatyahamebhiḥ pratyayairnirvartita iti /
tathādhyātmikaḥ pratītyasamutpādo dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ bhavati hetūpanibandhataḥ pratyayopanibandhataśca /
tatrāsya hetūpanibandho yadidamavidyāpratyayāḥ saṃskārā yāvajjātipratyayaṃ jarāmaraṇādīti avidyā cennābhaviṣyannaiva saṃskārā ajaniṣyanta /
evaṃ yāvajjātiḥ /
jātiścennābhaviṣyannaiva jarāmaraṇādaya utpatsyanta /
tatrāvidyāyā naivaṃ bhavatyahaṃ saṃskārānabhinirvartayāmīti /
saṃskārāṇāmapi naivaṃ bhavati vayamavidyayā nirvartitā iti /
evaṃ yāvajjātyā api naivaṃ bhavatyahaṃ jarāmaraṇādyabhinirvartayāmīti /
jarāmaraṇādīnāmapi naivaṃ bhavati vayaṃ jātyādibhirnirvartitā iti /
atha ca satsvavidyādiṣu svayamacetaneṣu cetanāntarānadhiṣṭhiteṣvapi saṃskārādīnāmutpattiḥ, bījādiṣviva satsvacetaneṣu cetanāntarānadhiṣṭhiteṣvapyaṅkurādīnām /
idaṃ pratītya prāpyedamutpadyata ityetāvanmātrasya dṛṣṭatvāccetanādhiṣṭhānasyānupalabdheḥ /
so 'yamādhyātmikasya pratītyasamutpādasya hetūpanibandhaḥ /
atha pratyayopanibandhaḥ--pṛthivyaptejovāyvākāśavijñānadhātūnāṃ samavāyādbhavati kāyaḥ /
tatra kāyasya pṛthivīdhātuḥ kāṭhinyaṃ nirvartayati /
abdhātuḥ snehayati kāyam /
tejodhātuḥ kāyasyāśitapīte paripācayati /
vāyudhātuḥ kāyasya śvāsādi karoti /
ākāśadhātuḥ kāyasyāntaḥ suṣirabhāvaṃ karoti /
yastu nāmarūpāṅkuramabhinirvartayati pañcavijñānakāryasaṃyuktaṃ sāsravaṃ ca manovijñānaṃ, so 'yamucyate vijñānadhātuḥ /
yadā hyādhyātmikāḥ pṛthivyādidhātavo bhavantyavikalāstadā sarveṣāṃ samavāyādbhavati kāyasyotpattiḥ /
tatra pṛthivyādidhātūnāṃ naivaṃ bhavati vayaṃ kāyasya kāṭhinyādi nirvartayāma iti /
kāyasyāpi naivaṃ bhavati jñānamahamebhiḥ pratyayairabhinirvartita
iti /
atha ca pṛthivyādidhātubhyo 'cetanebhyaścetanāntarānadhiṣṭhitebhyo 'ṅkurasyevaṃ kāyasyotpattiḥ /
so 'yaṃ pratītyasamutpādo dṛṣṭatvānnānyathayitavyaḥ /
tatraiteṣveva ṣaṭsu dhātuṣu yaikasaṃjñā, piṇḍasaṃjñā, nityasaṃjñā, suḥkhasaṃjñā, sattvasaṃjñā, pudgalasaṃjñā, manuṣyasaṃjñā, mātṛduhitṛsaṃjñā, ahaṅkāramamakārasaṃjñā, seyamavidyā saṃsārānarthasaṃbhārasya mūlakāraṇaṃ, tasyāmavidyāyāṃ satyāṃ saṃskārā rāgadveṣamohā viṣayeṣu pravartante /
vastuviṣayā vijña ptirvijñānaṃ, vijñānāccatvāro rūpiṇa upādānaskandhāstannāma, tānyupādāya rūpamabhinirvartate /
tadaikadhyamabhisaṃkṣipya nāmarūpaṃ nirucyate śarīrasyaiva kalalabuddudādyavasthā nāmarūpasaṃmiśritānīndriyāṇi ṣaḍāyatanaṃ, nāmarūpendriyāṇāṃ trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ,
sparśādvedanā sukhādikā, vedanāyāṃ satyāṃ kartavyametatsukhaṃ punarmayetyadhyavasānan tṛṣṇā bhavati /
tata upādānaṃ vākkāyaceṣṭā bhavati /
tato bhavo bhavatyasmājjanmeti bhavo dharmādharmau, taddhetukaḥ skandhaprādurbhāvo jātiḥ janma /
janmahetukā uttare jarāmaraṇā dayaḥ /
jātānāṃ skandhānāṃ paripāko jarā /
skandhānāṃ nāśo maraṇam /
mriyamāṇasya mūḍhasya sābhiṣaṅgasya putrakalatrādāvāntardāhaḥ śokaḥ /
tadutthaṃ pralapanaṃ hā mātaḥ, hā tāta, hā ca me putrakalatrādīti paridevanā /
pañcavijñānakāryasaṃyuktamasādhyanubhavanan duḥkham /
mānasaṃ ca duḥkhan daurmanasyam /
evañjātīyakā ścopāyāsta upakleśā gṛhyante /
te 'mī parasparahetukāḥ, janmādihetukā avidyādayo 'vidyādihetukāśca janmādayo ghaṭīyantravadaniśamāvartamānāḥ santīti tadetairavidyādibhi rākṣiptaḥ saṃghāta iti /
tadetaddūṣayati- tanna kutaḥ, utpattimātranimittatvāditi /
ayamabhisaṃdhiḥ--yat khalu hetūpanibandhaṃ kāryaṃ tadanyānapekṣaṃ hetumātrādhīnotpādatvādutpadyatāṃ nāma /
pañcaskandhasamudāyastu pratyayopanibaddho na hetumātrādhīnotpattiḥ /
api tu nānāhetusamavadhānajanmā /
na ca cetanamantareṇānyaḥ saṃnidhāpayitāsmi kāraṇānāmityuktam /
bījādaṅkurotpatterapi
pratyayopanibaddhāyā vivādādhyāsitatvena pakṣanikṣiptatvāt, pakṣeṇa ca vyabhicārodbhāvanāyāmatiprasaṅgena sarvānumānocchedaprasaṅgāt /
syādetat /
anapekṣā evāntyakṣaṇaprāptāḥ kṣityādayo 'ṅkuramārabhante /
teṣāṃ tūpasarpaṇapratyayavaśātparasparasamavadhānam /
na caikasmādeva kāraṇātkāryasiddheḥ kimanyaiḥ kāraṇairiti vācyam /
kāraṇacakrānantaraṃ kāryotpādāt siddhamityeva nāsti /
na caiko 'pitatkāraṇasamarthaṃ ityanya udāsata iti yuktam /
nahi te prekṣāvanto yenaivamālocayeyurasmāsu samartha eko 'pi kārye iti kṛtaṃ naḥ saṃnidhineti /
kintūpasarpaṇapratyayādhīnaparasparasaṃnidhānotpādā nānutpattuṃ nāpyasaṃnidhātumīśate /
tāṃśca sarvānanapekṣān pratītya kāryamapi na notpattumarhati /

naca svamahimnā sarve kāryamutpādayanto 'pi nānākāryāṇāmīsate tatraiva teṣāṃ sāmarthyāt /
na ca kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ, sāmagryā ekatvāt /
tadbhedasya ca kāryanānātvahetutvāttathā darśanāt /
tanna /
yadyantyakṣaṇaprāptā anapekṣāḥ svakāryopajanane, hantānena krameṇa tataḥ pūrve tataḥ pūrve sarva evānapekṣāstattatsvakāryopajanana iti kusūlasthatvāviśeṣe 'pi yena bījakṣaṇena kusūlasthena svakāryakṣaṇaparamparayāṅkurotpattisamartho bījakṣaṇo janayitavyaḥ so 'napekṣa eva bījakṣaṇaḥ svakāryopajanane evaṃ sarva eva tadanantarānantapavartino bījakṣaṇa anapekṣā iti kusūlanihitabīja eva syāt kṛtī kṛṣīvalaḥ kṛtamasya duḥkhabahulena kṛṣikarmaṇā /
yena hi bījakṣaṇena svakṣaṇaparamparayāṅkuro janayitavyastasyānapekṣāsau kṣaṇaparamparā kusūla evāṅkuraṃ kariṣyatīti /
tasmātparasparāpekṣā evāntyā vā madhyā vā pūrve vā kṣaṇāḥ kāryopajanana iti vaktavyam /
yathāhuḥ--'na kiñcidekamekasmātsāmagryāḥ sarvasaṃbhavaḥ'iti /
taccedaṃ
samavadhānaṃ kāraṇānāṃ vinyāsabhedatatprayojanābhijñaprekṣāvatpūrvakaṃ dṛṣṭamiti nācetanādbhavitumarhati /
tadidamuktam-- bhavedupapannaḥ saṃghāto yadi saṃghātasya kiñcinnimittamavagamyeteti /
itaretarapratyayatve 'pīti /
itaretarahetutve 'pītyarthaḥ /
uktamabhisaṃdhimavidvān paricodayati-- nanvavidyādibhirarthādākṣīpyata iti /
pariharati-- atrocyate, yadi tāvaditi /
kimākṣepa utpādanam, āho jñāpanam /
tatra na tāvat kāraṇamanyathānupapadyamānaṃ kāryamutpādayati, kintu
svasāmarthyena /
tasmājjñāpanaṃ vaktavyam /
tathā ca jñāpitasyānyadutpādakaṃ vaktavyam /
tacca sthirapakṣe 'pi satyapi ca bhoktaryadhiṣṭhātāraṃ cetanamantareṇa na saṃbhavati kimaṅga, punaḥ kṣaṇikeṣu bhāveṣu /
bhokturbhogenāpi kadācidākṣipyeta saṃghātaḥ, sa tu bhoktāpi nāstīti dūrotsāritatvaṃ darśayati-- bhoktṛrahiteṣviti /
api ca bahava upakāryopakārakabhāvena sthitāḥ kāryaṃ janayanti /
naca kṣaṇikapakṣa upakāryopakārakabhāvo 'sti, bhāvasyopakārānāspadatvāt /
kṣaṇasyābhedyatvādanupakṛtopakṛtatvāsaṃbhavāt /
kālabhedena vā tadupapattau kṣaṇikatvavyāghātāt /
tadidamāha-- āśrayāśrayiśūnyeṣu ceti /
athāyamabhiprāya iti /
yadā hi pratyayopanibandhaḥ pratītyasamutpādo bhavettadā cetano 'dhiṣṭhātāpekṣetāpi, na tu pratyayopanibandhano 'pi tu hetūpanibandhanaḥ /
tathāca kṛtamadhiṣṭhātrā /
hetuḥ svabhāvata eva kāryasaṃghātaṃ kariṣyati kevala iti bhāvaḥ /
astu tāvadyathā kevalāddhetoḥ kāryaṃ nopajāyata iti, anyonyāśrayaprasaṅgo 'smin pakṣa ityāśayavānāha- -kathaṃ tameveti /
saṃprati pratyayopanibandhanaṃ pratītyasamutpādamāstāya codayati-- atha manyase saṃghātā eveti /
asthirā api hi bhāvāḥ sadā saṃhatā evodayante vyante ca /
na punaratistato 'vasthitāḥ kenacit puñjīkriyante /
tathā ca kṛtamatra saṃhantrā cetaneneti
bhāvaḥ /
anādau iti parasparāśrayaṃ nivartayati /
tadetadvikalpya dūṣayati-- tathāpi saṃghātāditi /
sa
khalu saṃghātasaṃtativarti dharmādharmāhvayaḥ saṃskārasaṃtāno yathāyathaṃ sukhaduḥkhe janayannāgantukaṃ kañcanānāsādya svata eva janayet, āsādya vā /
anāsādyajanane sadaiva sukhaduḥkhe janayet, samarthasyānapekṣasyākṣepāyogāt /
āsādya janane tadāsādanakāraṇaṃ prekṣāvānabhyupeyaḥ /
tathāca na pratyayopanibandhanaḥ pratītyasamutpādaḥ /
tasmādanenāgantukānapekṣasya saṃdhātasaṃtānasyaiva sadṛśajanane visadṛśajanane vā svabhāva āstheyaḥ /
tathā ca bhāṣyoktaṃ dūṣaṇamiti /
api ca yadbhogārthaḥ saṃghātaḥ syāditi /
aprāptabhogo hi bhogārthī bhogamāptukāmastatsādhane pravartata iti pratyātmasiddham /
seyaṃ pravṛttirbhogādanyasmin sthire bhoktari bhogatatsādhanasamayavyāpini kalpyate nāsthire /
naca bhogādananyasmin /
nahi bhogo bhogāya kalpate nāpyanyo bhogāyānyasya /
evaṃ mokṣe 'pi draṣṭavyam /
tatra bubhukṣumumukṣū cet sthirāvāsthīyeyātāṃ tadābhyupetahānam, asthairyā vā pravṛttiprasaṅga ityarthaḥ /
na tu saṃghātaḥ sidhyedbhoktrabhāvāditi /
bhoktrabhāvena pravṛttyanupapatteḥ kartrabhāvaḥ /
tataḥ karmabhāvātsaṃghātāsiddhirityarthaḥ //19//
START BsVBh_2,2.4.20
uttarotpāde ca pūrvanirodhāt

2.2.21

pūrvasūtreṇa saṃgatimasyāha-- uktametaditi /
hetūpanibandhanaṃ pratītyasamutpadamabhyupetya pratyayopanibandhanaḥ pratītyasamutpādo dūṣitaḥ /
saṃprati hetūpanibandhanamapi taṃ dūṣayatītyarthaḥ /
dūṣaṇamāha-- idamidānīmiti /
nirudhyamānasyeti /
na tāvadvaiśeṣikavannirodhakāraṇasāṃnidhyaṃ nirudhyamānatā svīkriyate vaināśikairakāraṇaṃ vināśamabhyupagacchadbhistasyāniṣṭhatvād /
tasmādvināśagrastasvamaciraniruddhatvaṃ nirudhyamānatvaṃ vaktavyam /
niruddhatvaṃ ca ciraniruddhatvaṃ vivakṣitaṃ, tathā cobhayorapyabhāvagrastatvāddhetutvānupapattiḥ /
śaṅkate-- atha bhāvabhūta iti /
kāraṇasya hi kāryotpādāt prākkālasattār'thavatī na kāryakālā, tadā kāryasya siddhatvena tatsidydharthāyāḥ sattāyā anupayogāditi bhāvaḥ /
tadetallokadṛṣṭyā dūṣayati-- bhāvabhūtasyeti /
bhūtvā vyāpṛtya bhāvāḥ prāyeṇa hi kāryaṃ kurvanto loke dṛśyante /
tathā ca sthiratvam, itarathā tu lokavirodha iti /
punaḥ śaṅkate-- atha bhāva eveti /
yathāhuḥ--'bhūtiryeṣāṃ kriyā saiva kārakaṃ saiva cocyate 'iti /
bhavatyevaṃ vyāpāravattā tathāpi kṣaṇikasya na kāraṇatvamityāha-- tathāpi naivopapadyate kṣaṇikasya kāraṇabhāvaḥ /
mṛtsuvarṇakāraṇā hi ghaṭādayaśca rūcakādayaśca mṛtsuvarṇātmāno 'nubhūyante /
yadi ca na kāryasamaye kāraṇaṃ sat kathaṃ teṣāṃ tadātmanānubhavaḥ /
naca kāraṇasādṛśyaṃ kāryasya na tu tādātmyamiti vācyam /
asati kasyacidrūpasyānugame sādṛśyasyāpyanupapatteḥ /
anugame vā tadeva kāraṇaṃ, tathā ca tasya kāryatādātmyamiti siddhimakṣaṇikatvamityarthaḥ /
sarvathā vailakṣaṇye tu hetuphalabhāvastantughaṭādāvapi prāpta ityatiprasaṅga ityāha-- vinaiva veti /
naca tadbhāvabhāvo niyāmakaḥ, tasyaikasmin kṣaṇe 'śakyagrahatvāt, sāmānyasya cākāraṇatvāt /
kāraṇatve vā kṣaṇikatvahānerasmatpakṣapātaprasaṅgācceti bhāvaḥ /
api cotpādanirodhayorvikalpatraye 'pi vastunaḥ śāśvatatvaprasaṅga ityāha-- api cotpādanirodhau nāmeti /
paryāyatvāpādane 'pi nityatvāpādanaṃ mantavyam /
vastūtpādanirodhābhyāmasaṃsṛṣṭamiti vastunaḥ śāśvatatvaprasaṅgaḥ /
saṃsarge 'pyasatā saṃsargānupapatteḥ /
sattvābhyupagame śāśvatatvamityapi draṣṭavyam /
śeṣaṃ nigadavyākhyātam //20//
START BsVBh_2,2.4.21
asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā

2.2.22

nīlābhāvasya hi cittasya nīlādālambanapratyayānnīlākāratā /
samanantarapratyayātpūrvavijñānādbodharūpatā /
cakṣuṣo 'dhipatipratyayādrūpagrahaṇapratiniyamaḥ /
ālokātsahakāripratyayādhetoḥ spaṣṭārthatā /
evaṃ sukhādīnāmapi caittānāṃ cittābhinnahetujānāṃ catvāryetānyeva kāraṇāni /
seyaṃ pratijñā caturvidhān hetūn
pratītya cittacaittā utpadyanta ityabhāvakāraṇatva uparudhyeta /
athottarakṣaṇotpattiṃ yāvattāvadavatiṣṭhata iti /
utpattirutpadyamānādbhāvādabhinnā, tathā ca kṣaṇikatvahāniriti pratijñāhāniḥ //21//
START BsVBh_2,2.4.22
pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhāprāptir avicchedāt

2.2.23

bhāvapratīpā saṃkhyā buddhiḥ pratisaṃkhyā, tayā nirodhaḥ pratisaṃkhyānirodhaḥ /
santamimamasantaṃ karomītyevamākāratā ca buddherbhāvapratīpatvam /
etenāpratisaṃkhyānirodho 'pi vyākhyātaḥ /
saṃtānagocaro vā nirodhaḥ, saṃtānikṣaṇagocaro vā /
na tāvatsaṃtānasya nirodhaḥ saṃbhavati /
hetuphalabhāvena hi vyavasthitāḥ saṃtānina evodayavyayadharmāṇaḥ saṃtānāḥ /
tatra yo 'sāvantyaḥ saṃtānī, yannirodhātsaṃtānocchedena bhavitavyam, sa kiṃ phalaṃ kiñcidārabhate na vā /
ārabhate cet, nāntyaḥ /
tathā ca na saṃtānocchedaḥ /
anārambhe tu bhavedantyaḥ saḥ, kintu syādasan, arthakriyākāritāyāḥ sattālakṣaṇasya virahāt /
tadasatve tajjanakamapyasajjanakatvenāsadityanena krameṇāsantaḥ sarva eva saṃtānina iti
tatsaṃtāno nitarāmasanniti kasya pratisaṃkhyayā nirodhaḥ /
naca sabhāgānāṃ saṃtānināṃ hetuphalabhāvaḥ saṃtānaḥ, tasya visabhāgotpādo nirodhaḥ, visabhāgotpādaka eva ca kṣaṇaḥ saṃtānasyāntyaḥ /
tathāsati rūpavijñānapravāhe rasādivijñānotpattau saṃtānocchedaprasaṅgaḥ /
kathañcitsārūpye vā visabhāge 'pyantataḥ sattayā tadastīti na saṃtānocchedaḥ /
tadanenābhisaṃdhināha-- sarveṣvapi saṃtāneṣu saṃtānināmavicchinnenahetuphalabhāvena saṃtānavicchedasyāsaṃbhavāditi /
nāpi bhāvagocarau saṃbhavataḥ pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhau /
atra tāvadutpannamātrāpravṛttasya bhāvasya na pratisaṃkhyānirodhaḥ saṃbhavati,
tasya puruṣaprayatnāpekṣābhāvādityastyeva dūṣaṇaṃ, tathāpi doṣāntaramubhayasminnapi nirodho brūte-- na hi bhāvānāmiti /
yato niranvayo vināśo na saṃbhavatyato nirūpākhyo 'pi na saṃbhavati, tenaivānvayinā rūpeṇa bhāvasya naṣṭasyāpyupākhyeyatvāt /
niranvayavināśābhāve hetumāha-- sarvāsvapyavasthāsviti /
yadyadanvayirūpaṃ tattatparamārthasadbhāvaḥ /
avasthāstu viśeṣākhyā upajanāpāyadharmāṇaḥ, tāsāṃ sarvasāmanirvacanīyatayā svato na paramārthasattvam /
anvayyeva tu rūpaṃ tāsāṃ tattvam /
tasya ca sarvatra pratyabhijñāyamānatvānna vināśa ityavasthāvato 'vināśānnāvasthānāṃ niranvayo vināśa iti /
tāsāṃ tattvasyānvayinaḥ sarvatrāvicchedāt /
syādetat /
mṛtpiṇḍamṛdghaṭamṛtkapālādiṣu sarvatra mṛttattvapratyabhijñānādbhavatvevam /
taptopalatalapatitanaṣṭasya tūdabindoḥ kimasti rūpamanvayi pratyabhijñāyamānaṃ, yenāsya na niranvayo nāśaḥ syādityata āha-- aspaṣṭapratyabhijñānāsvapīti /
atrāpi tattoyaṃ tejasā mārtaṇḍamaṇḍalamambudatvāya nīyata ityanumeyaṃ, mṛdādīnāmanvayināmavicchedadarśanāt /
śakyaṃ tatra vaktum 'udabindau ca sindhau ca toyabhāvona bhidyate /
vinaṣṭe 'pi tato bindāvasti tasyānvayo 'mbudhau //
'tasmānna kaścidapi niranvayo nāśa iti siddham //22//
START BsVBh_2,2.4.23
ubhayathā ca doṣāt

2.2.24

parikaraḥ sāmagrī samyagjñānasya yamaniyamādiḥ śravaṇamananādiśca /
mārgāḥ kṣaṇikanairātmyādibhāvanāḥ /
atirohitamanyat //23//
START BsVBh_2,2.4.24
ākāśe cāviśeṣāt

2.2.25

etadvyācaṣṭe-- yacca teṣāmiti /
vedaprāmāṇye vipratipannānapi pratiśabdaguṇānumeyatvamākāśasya vaktavyam /
tathāhi--jātimattvena sāmānyaviśeṣasamavāyebhyo vibhaktasya śabdasyāsparśatve sati bāhyaikendriyagrāhyatvena gandhādivadguṇatvamanumitam /
nāyamātmaguṇo bāhyendrigocaratvāt /
ata eva na manoguṇaḥ, tadguṇānāmapratyakṣatvāt /
na pṛthivyādiguṇaḥ, tadguṇagandhādisāhacaryānupalabdheḥ /
tasmādguṇo bhūtvā gandhādivadasādhāraṇendriyagrāhyo yadravyamanumāpayati tadākāśaṃ pañcamaṃ bhūtaṃ vastviti /
api
cāvaraṇābhāvamākāśamicchata iti /
niṣedhyaniṣedhādhikaraṇanirūpaṇādhīnanirūpaṇo niṣedho nāsatyadhikaraṇanirūpaṇe śakyo nirūpayitum /
taccāvaraṇābhāvādhikaraṇamākāśaṃ vastviti /
atirohitārthamanyat //24//
START BsVBh_2,2.4.25
anusmṛteśca

2.2.26

vibhajate-- api vaināśikaḥ sarvasya vastuna iti /
yastu satyapyetasminnupalabdhṛsmartroranyatve 'pi samānāyāṃ saṃtatau kāryakāraṇabhāvāt smṛtirupapatsyata iti manyamāno na parituṣyati taṃ prati pratyabhijñāsamājñātapratyakṣavirodhamāha-- api ca darśanasmaraṇayoḥ kartarīti /
tato 'hamadrākṣīditi pratīyāt, ahaṃ smarāmyanyastvadrākṣīdityarthaḥ /
pratyabhijñāpratyakṣavirodhaprapañcastūttaraḥ /
ā janmanaḥ ā cottamāducchvāsāt /
āmaraṇādityarthaḥ /
naca sādṛśyanibandhanaṃ pratyabhijñānaṃ, pūrvāparakṣaṇadarśina ekasyābhāve tadupapatteḥ /
śaṅkate-- tenedaṃ sadṛśamiti /
ayamarthaḥ--vikalpapratyayo 'yaṃ, vikalpaśca svākāraṃ bāhyatayādhyavasyati, na tu tattvataḥ pūrvāparau kṣaṇau tayoḥ sādṛśyaṃ vā gṛhṇāti /
tatkathamekasyānekadarśinaḥ sthirasya prasaṅga iti /
nirākaroti-- na /
tenedamiti bhinnapadārthopādānāditi /
nānāpadārthasaṃbhinnavākyārthābhāsastāvadayaṃ vikalpaḥ prathate tatraite nānāpadārthā na prathanta iti bruvāṇaḥ svasaṃvedanaṃ bādheta /
na caikasya jñānasya nānākāratvaṃ saṃbhavati, ekatvavirodhāt /
naca tāvantyeva jñānānīti yuktaṃ, tathāsati pratyākāraṃ jñānānāṃ samāptesteṣāṃ ca parasparavārtājñānābhāvānnānetyeva na syāt /
tasmāt pūrvāparakṣaṇatatsādṛśyagocaratvaṃ jñānasya vaktavyam /
na caitatpūrvāparakṣaṇāvasthāyinamekaṃ jñātāraṃ vineti kṣaṇabhaṅgabhaṅgaprasaṅgaḥ /
yadyucyeta astyetasmin vikalpe tenedaṃ sadṛśamiti padadvayaprayogo na tviha
tattedantāspadau padārthau tayośca sādṛśyamiti vivakṣitam, api tvevamākāratā jñānasya kalpiteti, tatrāha-- yadā hi lokaprasiddhaḥ padārtha iti /
ekādhikaraṇavipratiṣiddhadharmadvayābhyupagamo vivādaḥ /
tatraikaḥ svapakṣaṃ sādhayatyanyaśca tatsādhanaṃ dūṣayati /
na caitatsarvamasati vikalpānāṃ bāhyālambanatve 'sati ca lokaprasiddhapadārthakatve bhavitumarhati /
jñānākāratve hi vikalpapratibhāsināṃ
nityatvānityatvādīnāmekārthaviṣayatvābhāvāt jñānānāṃ ca dharmiṇāṃ bhedānna virodhaḥ /
nahyātmanityatvaṃ buddhyanityatvaṃ ca bruvāṇau vipratipadyate /
na cālaukikārthenānityaśabdenātmani vibhutvaṃ vivakṣitvānityaśabdaṃ prayuñjāno laukikārthaṃ nityaśabdamātmani prayuñjānena vipratipadyate /
tasmādanena svapakṣaṃ pratitiṣṭhāpayiṣatā parapakṣasādhanaṃ ca nirācikīrṣatā vikalpānāṃ lokasiddhapadārthakatā bāhyalambanatā ca vaktavyā /
yadyucyeta dvividho hi vikalpānāṃ viṣayo grāhyaścādhyavaseyaśca /
tatra svākāro grāhyo 'dhyavaseyastu bāhyaḥ /
tathāca pakṣapratipakṣaparigrahalakṣaṇā vipratipattiḥ prasiddhapadārthakatvaṃ copapadyata ityata āha-- evamevaiṣor'tha iti niścitaṃ yattadeva vaktavyaṃ, tato 'nyaducyamānaṃ bahupralāpitvamātmanaḥ kevalaṃ prakhyāpayet /
ayamabhisaṃdhiḥ--keyamadhyavaseyatā bāhyasya /
yadi grāhyatā na dvaividhyam /
athānyā socyatāṃ, nanūktā taireva svapratibhāse 'narther'thādhyavasāyena pravṛttiriti /
atha vikalpākārasya ko 'yamadhyavasāyaḥ /
kiṃ karaṇamāho yojanamutāropa iti /
na tāvat karaṇam /
nahyanyadanyat kartuṃ śakyam /
nahi jātu sahasramapi śilpino ghaṭaṃ paṭayitumīśate /
na cāntaraṃ bāhyena yojayitum /
api ca tathāsati yukta iti pratyayaḥ syāt /
na cāsti /
āropo 'pi kiṃ gṛhyamāṇe bāhye utāgṛhyamāṇe /
yadi gṛhyamāṇe tadā kiṃ vikalpenāho tatsamayajenāvikalpakena /
na tāvadvikalpo 'bhilāpasaṃsargayogyagocaro 'śakyābhilāpasamayaṃ svalakṣaṇaṃ deśakālānanugataṃ
gocarayitumarhati /
yathāhuḥ--'aśakyasamayo hyātmā sukhādīnāmananyabhāk /
teṣāmataḥ svasaṃvittirnābhijalpānuṣaṅgiṇī //
'iti /
na ca tatsamayabhāvinā nirvikalpakena gṛhyamāṇe bāhye vikalpenāgṛhīte tatra vikalpaḥ svākāramāropayitumarhati /
na hi rajatajñānāpratibhāsini purovartini vastuni rajatajñānena śakyaṃ rajatamāropayitum /
agṛhyamāṇe tu bāhye svākāra ityeva syānna bāhya iti /
tathā ca nāropaṇam /
api cāyaṃ vikalpaḥ svasaṃvedanaṃ santaṃ vikalpaṃ kiṃ vastusantaṃ svākāraṃ gṛhītvā paścādbāhyamāropayati, atha yadā svākāraṃ gṛhṇāti tadaivāropayati /
na tāvat kṣaṇikatayā kramavirahiṇo jñānasya kramavartinī grahaṇāropaṇe kalpete /
tasmādyadaiva svākāramanarthaṃ gṛhṇāti tadaivārthamāropayatīti vaktavyam /
na caitadyujyate /
svākāro hi svasaṃvedanapratyakṣatayātiviśadaḥ /
bāhyaṃ cāropyamāṇamaviśadaṃ sattato 'nyadeva syānna tu svākāraḥ samāropitaḥ /
na ca bhedāgrahamātreṇa samāropābhidhānaṃ, vaiśadyāvaiśadyarūpatayā bhedagrahasyoktatvāt /
api cāgṛhyamāṇe cedbāhye 'bāhyātsvalakṣaṇādbhedāgrahaṇena tadabhimukhī pravṛttiḥ, hanta tarhi trailokyata evānena na bhedo gṛhīta iti yatra kvacana pravartetāviśeṣāt /
etena jñānākārasyaivālokasyāpi bāhyatvasamāropaḥ pratyuktaḥ /
tasmātsuṣṭhūktaṃ 'tato 'nyaducyamānaṃ bahupralāpitvamātmanaḥ khyāpayet'iti /
api ca sādṛśyanibandhanaḥ saṃvyavahārastenedaṃ sadṛśamityevamākārabuddhinibandhano bhavenna tu tadevedamityākārabuddhinibandhana ityāha--na cāyaṃ sādṛśyātsaṃvyavahāra iti /
nanu jvālādiṣu sādṛśyādasatyāmapi sādṛśyabuddhau tadbhāvāvagamanibandhanaḥ saṃvyahāro dṛśyate yathā tathehāpi
bhaviṣyatīti pūrvāparitoṣeṇāha-- bhavedapi kadacidbāhyavastunīti /
tathāhi--vividhajanasaṃkīrṇagopureṇa puraṃ niviśamānaṃ narāntarebhya ātmanirdhāraṇāyāsādhāraṇaṃ cihnaṃ vidadhatamupahasanti pāśupataṃ pṛthagjanā iti //25//
START BsVBh_2,2.4.26
nāsato 'dṛṣṭatvāt

2.2.27

itaścānupapanno vaināśikasamaya iti /
asthirāt kārayotpattimicchanto vaināśikā arthādabhāvādeva bhāvotpattimāhuḥ /
uktametadadhastāt /
nirapekṣāt kāryotpattau puruṣakarmavaiyarthyam /
sāpekṣatāyāṃ ca kṣaṇasyābhedyatvenopakṛtatvānupapatteḥ, anupakāriṇi cāpekṣābhāvādakṣaṇikatvaprasaṅgaḥ /
sāpekṣatvānapekṣatvayoścānyataraniṣedhasyānyataravidhānanāntarīyakatvena prakārāntarābhāvānnāsthirādbhāvādbhāvotpattiriti kṣaṇikapakṣer'thādabhāvādbhāvotpattiriti pariśiṣyata ityarthaḥ /
na kevalamarthādāpadyate, darśayanti ca-- nānupamṛdya prādurbhāvāditi /
etadvibhajate-- vinaṣṭāddhikileti /
kilakāro 'nicchāyām /
kūṭasthāccetkāraṇāt kāryamutpadyetāpi sarvaṃ sarvata utpadyeta /
ayamabhisaṃdhiḥ--kūṭastho hi kāryajananasvabhāvo vā syādatatsvabhāvo vā /
sa cetkāryajananasvabhāvastato yāvadanena kāryaṃ kartavyaṃ tāvatsahasaiva kuryāt /
samarthasya kṣepāyogāt /
atatsvabhāve tu na kadācidapi kuryāt /
yadyucyeta samartho 'pi kramavatsahakārisacivaḥ krameṇa kāryāṇi karotīti /
tadayuktam /
vikalpāsahatvāt /
kimasya sahakāriṇaḥ kañcidupakāramādadhati na vā /
anādhāne 'nupakāritayā sahakāriṇo nāpekṣeran /
ādhāne 'pi bhinnamabhinnaṃ vopakāramādadhyuḥ /
abhede tadevābhihitamiti kauṭasthyaṃ vyāhanyeta /
bhede tūpakārasya tasmin sati kāryasya bhāvādasati cābhāvātsatyapi kūṭasthe kāryānutpādādanvayavyatirekābhyāmupakāra
eva kāryakārī na bhāva iti nārthakriyākārī bhāvaḥ /
taduktam-'varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaścarmaṇyasti tayoḥ phalam /
carmopamaścetso 'nityaḥ svatulyaścedasatphalaḥ //
'iti /
tathā cākiñcitkarādapi cet kūṭasthātkāryaṃ jāyeta, sarvaṃ sarvasmājjāyeteti sūktam /
upasaṃharati- tasmādabhāvagrastebhya iti /
tatredamucyate /
nāsato 'dṛṣṭatvāditi /
nābhāvāt kāryotpattiḥ /
kasmāt /
adṛṣṭatvāt /
nahi śaśaviṣāṇādaṅgurādīnāṃ kāryāṇāmutpattirdṛśyate /
yadi tvabhāvādbhāvotpattiḥ syāttato 'bhāvatvāviśeṣāt śaśaviṣāṇādibhyo 'pyaṅgurotpattiḥ /
nahyabhāvo viśiṣyate /
viśeṣaṇayoge vā so 'pi bhāvaḥ syānna nirūpākhya ityarthaḥ /
viśeṣaṇayogamabhāvasyābhyupetyāha- nāpyabhāvaḥ kasyacidutpattiheturiti /
api ca yadyenānanvitaṃ na tattasya vikāraḥ, yathā ghaṭaśarāvodañcānādayo hemnānanvitā na hemavikāraḥ /
ananvitāścaite vikārā abhāvena /
tasmānnābhāvavikāraḥ /
bhāvavikārastu te, bhāvasya tenānvitatvādityāha- abhāvācca bhāvotpattāviti /
abhāvakāraṇavādino vacanamanubhāṣya dūṣayati- yattūktamiti /
sthiro 'pi bhāvaḥ kramavatsahakārisamavadhānāt krameṇa kāryāṇi karoti /
na cānupakārakāḥ sahakāriṇaḥ /
sa cāsya sahakāribhirādhīyamānā upakāro na bhinno nāpyabhinnaḥ /
kintvanirvācya eva /
anirvācyācca kāryamapyanirvācyameva jāyate /
na caitāvatā sthirasyākāraṇatvaṃ, tadupādānatvātkāryasya, rajjūpādānatvamiva bhujaṅgasyetyuktam /
tathā ca śrutiḥ-'mṛttiketyeva satyam'iti /
apica ye 'pi sarvato vilakṣaṇāni svalakṣaṇāni vastusantyāsthiṣata, teṣāmapi kimiti bījajātīyebhyo 'ṅkurajātīyānyeva jāyante kāryāṇi, natu kramelakajātīyāni /
nahi bījādbījāntarasya vā kramelakasya vātyantavailakṣaṇye kaścidviśeṣaḥ /
naca bījāṅguratve sāmānye paramārthasatī, yenaitayorbhāvikaḥ kāryakāraṇabhāvo bhavet /
tasmātkālpanikādeva svalakṣaṇopādānādbījajātīyāttathāvidhasyaivāṅgurajātīyasyotpattiniyama āstheyaḥ /
anyathā
kāryahetukānumānocchedaprasaṅgaḥ /
diṅmātrasya sūcitam /
prapañcastu brahmatatvasamīkṣānyāyakaṇikayoḥ kṛta iti neha pratanyate vistarabhayāt //26//
START BsVBh_2,2.5.27
udāsīnānāmapi caivaṃ siddhiḥ

2.2.28

bhāṣyamasya sugamam //27//
START BsVBh_2,2.5.28
nābhāva upalabdheḥ

2.2.29

pūrvādhikaraṇasaṃgatimāha-- evamiti /
bāhyārthavādibhyo vijñānamatravādināṃ sugatābhipretatayā viśeṣamāha- keṣāñcitkileti /
atha pramātā pramāṇaṃ prameyaṃ pramitiriti hi catasṛṣu vidhāsu tatvaparisamāptirāsāmanyatamābhāve 'pi tattvasyāvyavasthānāt /
tasmādanena vijñānaskandhamātraṃ tattvaṃ vyavasthāpayatā catasro vidhā eṣitavyāḥ, tathāca na vijñānaskandhamātraṃ tattvam /
nahyasti saṃbhavo vijñānamātraṃ catasro vidhāścetyata āha-- tasmiṃśca vijñānavāde buddhyārūḍhena rūpeṇeti /
yadyapyanubhavānnānyo 'nubhāvyo 'nubhavitānubhavanaṃ, tathāpi buddhyārūḍhena buddhiparikalpitenāntastha evaiṣa pramāṇaprameyaphalavyavahāraḥ pramātṛvyavahāraścetyapi draṣṭavyam /
na pāramārthika ityarthaḥ /
evaṃ ca siddhasādhanam /
na hi brahmavādino nīlādyākārāṃ vittimabhyupagacchanti, kintvanirvacanīyaṃ nīlādīti /
tathāhi-svarūpaṃ vijñānasyāsatyākārayuktaṃ prameyaṃ prameyaprakāśanaṃ pramāṇaphalaṃ, tatprakāśanaśaktiḥ pramāṇam /
bāhyavādinorapi vaibhāṣikasautrāntikayoḥ kālpanika eva pramāṇaphalavyavahāro 'bhimata ityāha-- satyapi bāhyer'tha iti /
bhinnādhikaraṇatve hi pramāṇaphalayostadbhāvo na syāt /
nahi khadiragocare paraśau palāśe dvaidhībhāvo bhavati /
tasmādanayoraikādhikaraṇyaṃ vaktavyam /
kathaṃ ca tadbhavati /
yadi jñānasthe eva pramāṇaphale bhavataḥ /
na ca jñānaṃ svalakṣaṇamanaṃśamaṃśābhyāṃ vastusadbhyāṃ yujyate /
tadeva jñānamajñānavyāvṛttikalpitajñānatvāṃśaṃ phalam /
aśaktivyāvṛttiparikalpitātmānātmaprakāśanaśaktyaṃśaṃ pramāṇam /
prameyaṃ tvasya bāhyameva /
evaṃ sautrāntikasamaye 'pi /
jñānasyārthasārūpyamanīlākāravyāvṛttyā kalpitanīlākāratvaṃ pramāṇaṃ vyavasthāpanahetutvāt /
ajñānavyāvṛttikalpitaṃ ca jñānatvaṃ phalaṃ vyavasthāpyatvāt /
tathā cāhuḥ--'nahi
vittisattaiva tadvedanā yuktā, tasyāḥ sarvatrāviśeṣāt /
tāṃ tu sārūpyamāviśatsarūpayattadghaṭayet'iti /
praśnapūrvakaṃ bāhyārthābhāva upapattīrāha-- kathaṃ punaravamyata iti /
sa hi vijñānālambanatvābhimato bāhyor'thaḥ paramāṇustāvanna saṃbhavati /
ekasthūlanīlābhāsaṃ hi jñānaṃ na paramasūkṣmaparamāṇvābhāsam /
na cānyābhāsamanyagocaraṃ bhavitumarhati /
atiprasaṅgena sarvagocaratayā sarvasarvajñatvaprasaṅgāt /
na ca pratibhāsadharmaḥ sthaulyamiti yuktam /
vikalpāsahatvāt /
kimayaṃ pratibhāsasya jñānasya dharma uta pratibhāsanakāler'thasya dharmaḥ /
yadi pūrvaḥ kalpaḥ, addhā, tathāsati hi svāṃśālambanameva vijñānamabhyupetaṃ bhavati /
evaṃ ca kaḥ pratikūlībhavatyanukūlamācarati /
dvitīya iti cet /
tathā hi--rūpaparimāṇava eva
nirantaramutpannā ekavijñānopārohiṇaḥ sthaulyam /
na cātra kasyacidbhrāntatā /
nahi na te rūpaparamāṇavaḥ /
naca na nirantaramutpannāḥ /
na caikavijñānānupārohiṇaḥ /
tena mā bhūnnīlatvādivatparamāṇudharmaḥ, pratyekaṃ paramāṇuṣvabhāvāt /
pratibhāsadaśāpannānāṃ tu teṣāṃ bhaviṣyati bahutvādivatsāṃvṛtaṃ sthaulyam /
yathāhuḥ--'grahe 'nekasya caikena kiñcidrūpaṃ hi gṛhyate /
sāṃvṛtaṃ pratibhāsasthaṃ tadekātmanyasaṃbhavāt //1//
naca taddarśanaṃ bhrāntaṃ nānāvastugrahādyataḥ /
sāṃvṛtaṃ grahaṇaṃ nānyanna ca vastugraho bhramaḥ //2//
'iti /
tanna /
nairantaryāvabhāsasya bhrāntatvāt /
gandharasasparśaparamāṇvantaritā hi te rūpaparamāṇavo na nirantarāḥ tasmādārātsāntareṣu vṛkṣeṣvekadhanavanapratyayavadeṣa sthūlapratyayaḥ paramāṇuṣu sāntareṣu bhrānta eveti paśyāmaḥ /
tasmāt kalpanāṣoḍhatve 'pi bhrāntatvādghaṭādipratyayasya pītaśaṅkhādijñānavanna pratyakṣatā paramāṇugocaratvābhyupagame /
tadidamuktam, na tāvatparamāṇavaḥ
stambhādipratyayaparicchedyā bhavitumarhanti /
nāpi tatsamūhā vā stambhādayo ' vayavinaḥ /
teṣāmabhede paramāṇubhyaḥ paramāṇava eva /
tatra coktaṃ dūṣaṇam /
bhede tu gavāśvasyevātyantavailakṣaṇyamiti na tādātmyam /
samavāyaśca nirākṛta iti /
evaṃ bhedābhedavikalpena jātiguṇakarmādīnapi pratyācakṣīta /
tasmādyadyatpratibhāsate tasya sarvasya vicārāsahatvāt, apratibhāsamānasadbhāve ca pramāṇābhāvānna bāhyālambanāḥ pratyayā iti /
api ca na tāvadvijñānamindriyavannilīnamarthaṃ pratyakṣayitumarhati /
nahi yathendriyamarthaviṣayaṃ jñānaṃ janayatyevaṃ vijñānamaparaṃ vijñānaṃ janayitumarhati /
tatrāpi samānatvādanuyogasyānavasthāprasaṅgāt /
na cārthādhāraṃ prākaṭyalakṣaṇaṃ phalamādhātumutsahate /
atītānāgateṣu tadasaṃbhavāt /
nahyasti saṃbhavo 'pratyutpanno dharmī dharmāścāsya pratyutpannā iti /
tasmājjñānasvarūpapratyakṣataivārthapratyakṣatābhyupeyā /
taccānākāraṃ sadājānato bhedābhāvāt kathamarthabhedaṃ vyavasthāpayediti tadbhedavyavasthāpanāyākārabhedo 'syaiṣitavyaḥ /
taduktam--'na hi vittisattaiva tadvedanā yuktā, tasyāḥ sarvatrāviśeṣāt /
tāṃ tu sārūpyamāviśatsarūpayattadghaṭayet'iti /
ekaścāyamākāro 'nubhūyate /
sa cedvijñānasya nārthasadbhāve kiñcana pramāṇamastītyāha-- apicānubhavamātreṇa sādhāraṇātmano jñānasyeti /
api ca sahopalambhaniyamāditi /
yadyena saha niyatasahopalambhanaṃ tattato na bhidyate, yathaikasmāccandramaso dvitīyaścandramāḥ /
niyatasahopalambhanaścārtho jñāneneti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ /
niṣedhyo hi bhedaḥ sahopalambhāniyamena vyāpto yathā bhinnāvaśvinau nāvaśyaṃ sahopalabhyete kadācidabhrāpidhāne 'nyatarasyaikasyopalabdheḥ /
so 'yamiha bhedavyāpakāniyamavirūddho niyama upalabhyamānastadvyāpyaṃ bhedaṃ nivartayatīti /
taduktam--'sahopalambaniyamādabhedo nīlataddhiyoḥ /
bhedaśca bhrāntivijñānairddṛśyatendāvivādvaye //
'iti /
svapnādivaccedaṃ draṣṭavyam /
yo yaḥ pratyayaḥ sa sarvo bāhyānāvambanaḥ, yathā svapnamāyādipratyayaḥ, tathā
caiṣa vivādādhyāsitaḥ pratyaya iti svabhāvahetuḥ /
bāhyānālambanatā hi pratyayatvamātrānubandhinī vṛkṣateva śiṃśapātvamātrānubandhinīti tanmātrānubandhini nirālambanatve sādhye bhavati pratyayatvaṃ svabhāvahetuḥ /
atrāntare sautrāntikaścodayati-- kathaṃ punarasati bāhyer'the nīlamidaṃ pītamityādi pratyayavaicitryamupapadyate /
sa hi mene ye yasmin satyapi kādācitkāste sarve tadatiriktahetusāpekṣāḥ, yathāvivakṣatyajigamiṣati mayi vacanagamanapratibhāsāḥ pratyayāścetanasaṃtānāntarasāpekṣāḥ /
tathā ca vivādādhyāsitāḥ satyapyālayavijñānasaṃtāne ṣaḍapi pravṛttipratyayā iti svabhāvahetuḥ /
yaścāsāvālayavijñānasaṃtānātiriktaḥ kādācitkapravṛttijñānabhedahetuḥ sa bāhyor'thaṃ iti /
vāsanāparipākapratyayakādācitkatvāt kadācidutpāda iti cet /

nanvekasaṃtatipatitānāmālayavijñānānāṃ tatpravṛttivijñānajananaśaktirvāsanā, tasyāśca svakāryopajanaṃ pratyābhimukhyaṃ paripākastasya ca pratyayaḥ svasaṃtānavartī pūrvakṣaṇaḥ saṃtānāntarāpekṣānabhyupagamāt, tathāca sarve 'pyālayasaṃtānapatitāḥ paripākahetavo bhaveyuḥ /
na vā kaścidapi, ālayasaṃtānapātitvāviśeṣāt /
kṣaṇabhedācchaktibhedastasya ca kādācitkatvātkāryakādācitkatvamiti cet /
nanvevamekasyaiva nīlajñānopajanasāmarthyaṃ tatprabodhasāmarthyaṃ ceti kṣaṇāntarasyaitanna syāt /
sattve vā kathaṃ kṣaṇabhedātsāmarthyabheda ityālayasaṃtānavartinaḥ sarve samarthā iti samarthahetusadbhāve kāryakṣepānupapatteḥ /
svasaṃtānamātrādhīnatve niṣedhyasya kādācitkatvasya viruddhaṃ sadātanatvaṃ tasyopalabdhyā kādācitkatvaṃ nivartamānaṃ hetvantarāpekṣatve vyavatiṣṭhata iti pratibandhasiddhiḥ /
naca jñānasaṃtānāntaranibandhanatvaṃ
sarveṣāmiṣyate pravṛttivijñānānāṃ vijñānavādibhirapi tu kasyacideva vicchinnagamanavacanapratibhāsasya pravṛttivijñānasya /
api ca
sattvāntarasaṃtānanimittatve tasyāpi sadā saṃnidhānānna kādācitkatvaṃ syāt /
na hi sattvāntarasaṃtānasya deśataḥ kālato vā viprakarṣasaṃbhavaḥ /
vijñānavāde vijñānātiriktadeśānābhyupagamādamūrtatvācca vijñānānāmadeśātmakatvātsaṃsārasyādimatvāprasaṅgenāpūrvasattvaprādurbhāvānabhyupagamācca na kālato 'pi viprakarṣasaṃbhavaḥ /
tasmādasati bāhyer'the pratyayavaicitryānupapatterastyānumāniko bāhyārtha iti sautrāntikāḥ pratipedire, tānnirākaroti-- vāsanāvaicitryādityāha vijñānavādī /
idamatrākūtam--svasaṃtānamātraprabhavatve 'pi pratyayakādācitkatvopapattau saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatvena heturanaikāntikaḥ /
tathāhi--bāhyanimittakatve 'pi kathaṃ kadācit nīlasaṃvedanaṃ kadācit pītasaṃvedanam /
bāhyanīlapītasaṃnidhānāsaṃnidhānābhyāmiti cet /
atha pītasaṃnidhāne 'pi kimiti nīlajñānaṃ na bhavati, pītajñānaṃ bhavati /
tatra tasya sāmarthyādasāmarthyāccetarasminniti cet /
kutaḥ punarayaṃ sāmarthyāsāmarthyabhedaḥ /
hetubhedāditi cet /
evaṃ tarhi kṣaṇānāmapi svakāraṇabhedanibandhaḥ śaktibhedo bhaviṣyati /
saṃtānino hi kṣaṇāḥ kāryabhedahetavaste ca pratikāryaṃ bhidyante ca /
na ca saṃtāno nāma kaścideka utpādakaḥ kṣaṇānāṃ yadabhedāt kṣaṇā na bhidyeran /
nanūktaṃ na kṣaṇabhedābhedābhyāṃ śaktibhedābhedau, bhinnānāmapi kṣaṇānāmekasāmarthyopalabdheḥ /
anyathaika eva kṣaṇe nīlajñānajananasāmarthyaṃ iti na bhūyo nīlajñānāni jāyeran /
tatsamarthasyātītatvāt, kṣaṇāntarāṇāṃ cāsāmarthyāt /
tasmāt kṣaṇabhede 'pi na sāmarthyabhedaḥ, saṃtānabhede tu sāmarthyaṃ bhidyata iti /
tanna /
yadi bhinnānāṃ saṃtānānāṃ naikaṃ sāmarthyaṃ, hanta tarhi nīlasaṃtānānāmapi mitho bhinnānāṃ naikamasti nīlākārādhānasāmarthyamiti saṃnidhāne 'pi
nīlasaṃtānāntarasya na nīlajñānamupajāyeta /
tasmātsaṃtānāntarāṇāmiva kṣaṇāntarāṇāmapi svakāraṇabhedādhīnopajanānāṃ keṣāñcideva sāmarthyabhedaḥ keṣāñcinneti vaktavyam /
tathā caikālayajñānasaṃtānapatiteṣu kasyacideva jñānakṣaṇasya sa tādṛśaḥ sāmarthyātiśayo vāsanāparanāmā svapratyayāsāditaḥ /
yato nīlākāraṃ pravṛttivijñānaṃ jāyate na pītākāram /
kasyacittu sa tādṛśo yataḥ pītākāraṃ jñānaṃ na nīlākāramiti vāsanāvaicitryādeva svapratyayāsāditājjñānavaicitryasiddherna tadatiriktārthasadbhāve kiñcanāsti pramāṇamiti paśyāmaḥ /
ālayavijñānasaṃtānapatitamevāsaṃviditaṃ jñānaṃ vāsanā tadvaicitryānnīlādyanubhavavaicitryaṃ, pūrvanīlādyanubhavavaicitryācca vāsanāvaicitryamityanāditānayorvijñānavāsanayoḥ /
tasmānna parasparāśrayadoṣasaṃbhavo bījāṅkurasaṃtānavaditi /
anvayavyatirekābhyāmapi vāsanāvaicitryasyaiva jñānavaicitryahetutā nārthavaicitryasyetyāha-- api cānvayavyatirekābhyāmiti /
evaṃ prāpte brūmaḥ /
nābhāva upalabdheriti /
na khalvabhāvo bāhyasyārthasyādhyavasātuṃ śakyate /
sa hyupalambhābhāvādvādhyavasīyeta, satyapyupalambhe tasya bāhyāviṣayatvādvā, satyapi bāhyaviṣayatve bāhyārthabādhakapramāṇasadbhāvādvā /
na tāvat sarvathopalambhābhāva iti praśnapūrvakamāha-- kasmāt /
upalabdheriti /
nahi sphuṭatare sarvajanīna upalambhe sati tadabhāvaḥ śakyo vaktumityarthaḥ /
dvitīyaṃ pakṣamavalambate-- nanu nāhamevaṃ bravīmīti /
nirākaroti-- bāḍhamevaṃ bravīṣi /
upalabdhigrāhiṇā hi sākṣiṇopalabdhirgṛhyamāṇā bāhyaviṣayatvenaiva gṛhyate nopalabdhimātramityarthaḥ /
ataśca iti vakṣyamāṇopapattiparāmarśaḥ /
tṛtīyaṃ pakṣamālambate-- nanu
bāhyasyārthasyāsaṃbhavāditi /
nirākaroti-- nāyaṃ sādhuradhyavasāya iti /
idamatrākūtam--ghaṭapaṭādayo hi sthūlā bhāsante na tu paramasūkṣmāḥ /
tatredaṃ nānādigdeśavyāpitvalakṣaṇaṃ sthaulyaṃ yadyapi jñānākāratvenāvaraṇānāvaraṇalakṣaṇena viruddhadharmasaṃsargeṇa yujyate jñānopādheranāvṛtatvādeva tathāpi taddeśatvātaddeśatvakampākampatvaraktāraktatvalakṣaṇairviruddhadhamrasaṃsargairasya nānātvaṃ prasajyamānaṃ jñānākāratve 'pi na śakyaṃ
śakreṇāpi vārayitum /
vyatirekāvyatirekavṛttivikalpau ca paramāṇoraṃśavattvaṃ copapāditāni vaiśeṣikaparīkṣāyām /
tasmādbāhyārthavanna jñāne 'pi sthaulyasaṃbhavaḥ /
na ca tāvat paramāṇvābhāsamekajñānam, ekasya nānātmatvānupapatteḥ /
ākārāṇāṃ vā jñānatādātmyādekatvaprasaṅgāt /
na ca yāvanta ākārāstāvantyeva jñānāni, tāvatāṃ jñānānāṃ mitho vārtānabhijñatayā sthūlānubhavābhāvaprasaṅgāt /
na ca tatpṛṣṭhabhāvī samastajñānākārasaṃkalanātmaka ekaḥ sthūlavikalpo vijṛmbhata iti sāṃpratam /
tasyāpi sākāratayā sthaulyāyogāt /
yathāha dharmakīrtiḥ-'tasmānnārthe na ca jñāne sthūlābhāsastadātmanaḥ /
ekatra pratiṣiddhatvādbahuṣvapi na saṃbhavaḥ //
'iti /
tasmādbhavatāpi jñānākāraṃ sthaulyaṃ samarthayamānena pramāṇapravṛttyapravṛttipūrvakau saṃbhavāsaṃbhavā vāstheyau /
tathā cedantāspadamaśakyaṃ jñānādbhinnaṃ bāhyamapahnotumiti /
yacca jñānasya pratyarthaṃ vyavasthāyai viṣayasārūpyamāsthitaṃ, naitena viṣayo 'pahnotuṃ śakyaḥ,
asatyarthe tatsārūpyasya tadvyavasthāyāścānupapatterityāha- na ca jñānasya viṣayasārūpyāditi //
yaśca sahopalambhaniyama uktaḥ so 'pi vikalpaṃ na sahate /
yadi jñānārthayoḥ sāhityenopalambhastato viruddho heturnābhedaṃ sādhayitumarhati, sāhityasya tadviruddhabhedavyāptatvādabhede tadanupapatteḥ /
athaikopalambhaniyamaḥ /
na ekatvasyāvācakaḥ sahaśabdaḥ /
api ca kimekatvenopalambha āho eka upalambho jñānārthayoḥ /
na
tāvadekatvenopalambha ityāha-- bahirupalabdheśca viṣayasya /

athaikopalambhaniyamaḥ, tatrāha-- ata eva sahopalambhaniyamo 'pi pratyayaviṣayo 'rupāyopeyabhāvahetuko nābhedahetuka ityavagantavyam /
yathā hi sarvaṃ cākṣuṣaṃ prabhārūpānuviddhaṃ buddhibodhyaṃ niyamena manujairupalabhyate, na caitāvatā ghaṭādirūpaṃ prabhātmakaṃ bhavati, kintu prabhopāyatvānniyamaḥ, evamihāpyātmasākṣikānubhavopāyatvādarthasyaikopalambhaniyama iti /
api ca yatraikavijñānagocarau ghaṭapaṭau tatrārthabhedaṃ vijñānabhedaṃ cādyavasyanti pratipattāraḥ /
na caitadekātmye 'vakalpata ityāha-- apica ghaṭajñanaṃ paṭajñānamiti /
tathārthābhede 'pi vijñānabhedadarśanānna vijñānātmakatvamarthasyetyāha- tathā ghaṭadarśanaṃ ghaṭasmaraṇamiti /
api ca svarūpamātraparyavasitaṃ jñānaṃ jñānāntaravārtānabhijñamiti yayorbhedaste dve na gṛhīte iti bhedo 'pi tadgato na gṛhīta iti /
evaṃ kṣaṇikaśūnyānātmatvādayo 'pyanekapratijñāhetudṛṣṭāntajñānabhedasādhyāḥ /
evaṃ svamasādhāraṇamanyato vyāvṛttaṃ lakṣaṇaṃ yasya tadapi yadvyāvartate yataśca vyāvartate tadanekajñānasādhyam /
evaṃ sāmānyalakṣaṇamapi vidhirūpamanyāpoharūpaṃ vānekajñānagamyam /
evaṃ vāsyavāsakabhāvo 'nekajñānasādhyaḥ /
evamavidyopaplavavaśena yatsadasaddharmatvaṃ yathā nīlamiti saddharmaḥ, naraviṣāṇamityasaddharmaḥ, amūrtamiti sadasaddharmaḥ /
śakyaṃ hi śaśaviṣāṇamamūrtaṃ vaktum /
śakyaṃ ca vijñānamamūrtaṃ vaktum /
yathoktam--'anādivāsanodbhūtavikalpapariniṣṭhitaḥ /
śabdārthastrividho dharmo bhāvābhāvobhayāśrayaḥ //
'iti /
evaṃ mokṣapratijñā ca yo mucyate yataśca mucyate yena mucyate tadanekajñānasādhyā /
evaṃ vipratipannaṃ pratipādayituṃ pratijñeti yatpratipādayati yena pratipādayati yaśca
puruṣaḥ pratipādyate yaśca pratipādayati tadanekajñānasādhyetyasatyekasminnanekārthajñānapratisaṃdhātari nopapadyate /
tatsarvaṃ vijñānasya svāṃśālambane 'nupapannamityāha-- api ca dvayorvijñānayoḥ pūrvottarakālayoriti /
api ca bhedāśrayaḥ karmaphalabhāvo nābhinne jñāne bhavitumarhati /
no khalu chidā chidyate kintu dāru /
nāpi pākaḥ pacyate 'pi tu taṇḍulāḥ /
tadihāpi na jñānaṃ svāṃśena jñeyamātmani vṛttivirodhādapi tu tadatiriktor'thaḥ, pācyā iva taṇḍulāḥ pākātiriktā iti /
bhūmiracanāpūrvakamāha- -kiñcānyat /
vijñānaṃ vijñānamityabhyupagaccheteti /
codayati -nanu vijñānasya svarūpavyatiriktagrāhyatva iti /
ayamarthaḥ--svarūpādatiriktamarthaṃ cedvijñānaṃ gṛhṇāti tatastadapratyakṣaṃ sannarthaṃ pratyakṣayitumarhati /
na hi cakṣuriva tannilīnamarthe kañcanātiśayamādhatte, yenārthamapratyakṣaṃ satpratyakṣayet /
apitu tatpratyakṣataivārthapratyakṣatā /
yathāhuḥ--'apratyakṣopalambhasya nārthadṛṣṭiḥ prasidhyati'iti /
taccet jñānāntareṇa pratīyeta tadapratītaṃ nārthaviṣayaṃ jñānamaparokṣayitumarhati /
evaṃ tattadityanavasthā tasmādanavasthāyā bibhyatā varaṃ svātmani vṛttirāsthitā /
apica yathā pradīpo na dīpāntaramapekṣate, evaṃ jñānamapi na jñānāntaramapekṣitumarhati samatvāditi /
tadetatpariharati-- tadubhayamapyasat /
vijñānagrahaṇamātra eva vijñānasākṣiṇo grahaṇākāṅkṣānutpādādanavasthāśaṅkānupapatteḥ /
ayamarthaḥ--satyamapratyakṣasyopalambhasya nārthadṛṣṭiḥ prasidhyati, na tūpalabdhāraṃ prati tatpratyakṣatvāyopalambhāntaraṃ prārthanīyam, apitu tasminnindriyārthasaṃnikarṣādantaḥ karaṇavikārabheda utpannamātra eva prabhāturarthaścopalambhaśca pratyakṣau bhavataḥ /
artho hi nilīnasvabhāvaḥ pramātāraṃ prati svapratyakṣatvāyāntaḥkaraṇavikārabhedamanubhavamapekṣate, anubhavastu jaḍo 'pi svacchatayā caitanyabimbodgrahaṇāya nānubhavāntaramapekṣate, yenānavasthā bhavet /
nahyasti saṃbhavo 'nubhava utpannaśca, na ca pramātuḥ pratyakṣo bhavati, yathā nīlādiḥ /
tasmādyathā chettā
chidayā chedyaṃ vṛkṣādi vyāpnoti, na tu chidā chidāntareṇa, nāpi chidaiva chetrī, kintu svata eva devadattādiḥ, yathā vā paktā pākyaṃ pākena vyāpnoti nanu pākaṃ pākāntareṇa, nāpi pāka eva paktā kintu svata eva devadettādiḥ, evaṃ pramātā prameyaṃ nīlādi pramayā vyāpnoti na tu pramāṃ pramāntareṇa, nāpi pramaiva pramātrī, kintu svata eva pramāyāḥ pramātā vyāpakaḥ /
na ca pramātari kūṭasthanityacaitanye pramāpekṣāsaṃbhavo yataḥ pramātuḥ pramāyāḥ pramātrantarāpekṣāyāmanavasthā bhavet /
tasmāt suṣṭhūktaṃ 'vijñānagrahaṇamātra eva vijñānasākṣiṇaḥ pramātuḥ kūṭasthanityacaitanyasya grahaṇākāṅkṣānutpādāt'iti /
yaduktaṃ 'samatvādavabhāsyāvabhāsakabhāvānupapatteḥ'iti /
tatrāha-
sākṣipratyayayośca svabhāvavaiṣamyādupalabdhrupalabhyabhāvopapatteḥ /
mā bhūt jñānayoḥ sāmyena grāhyagrāhakabhāvaḥ /
jñātṛjñānayostu vaiṣamyādupapadyata eva /
grāhyatvaṃ ca jñānasya na grāhakakriyājanitaphalaśālitayā yathā bāhyārthasya, phale phalāntarānupapatteḥ /
yathāhuḥ--'na saṃvidaryate phalatvāt'iti /
api tu pramātāraṃ prati svataḥsiddhaprakaṭatayā /
grāhyo 'pyarthaḥ pramātāraṃ prati satyāṃ saṃvidi prakaṭaḥ saṃvidapi prakaṭā /
yathāhuranye--nāsyāḥ karmabhāvo vidyate iti /
syādetat yatprakāśate tadanyena prakāśyate yathā jñānārthau tathā ca sākṣiti nāsti pratyayasākṣiṇorvaiṣamyamityata āha-- svayaṃsiddhasya ca sākṣiṇo 'pratyākhyeyatvāt /
tathāhi--asya sākṣiṇaḥ sadāsaṃdigdhāviparītasya nityasākṣātkāratānāgantukaprakāśatve ghaṭate /
tathāhi--pramātā saṃdihāno 'pyasaṃdigdho viparyasyannapyaviparītaḥ parokṣamarthamutprekṣamāṇo 'pyaparokṣaḥ smarannapyanubhavikaḥ
prāṇabhṛnmātrasya /
na caitadanyādhīnasaṃvedanatve ghaṭate /
anavasthāprasaṅgaścoktaḥ /
tasmātsvayaṃsiddhatāsyānicchatāpyapratyākhyeyā pramāṇamārgayattatvāditi /
kiñcoktena krameṇa jñānasya svayamavagantṛtvābhāvātpramāturanabhyupagame ca pradīpavadvijñānamavabhāsakāntaranirapekṣaṃ svayameva prathata iti bruvatāpramāṇagamyaṃ vijñānamanavagantṛkamityuktaṃ syāt /
śilāghanamadhyasthapradīpasahasraprathanavat /
avagantuścetkasyacidapi na prakāśate kṛtamavagamena svayaṃprakāśeneti /
vijñānamevāvagantriti manvānaḥ śaṅkate-- bāḍhamevam /
anubhavarūpatvāditi /
na phalasya kartṛtvaṃ karmatvaṃ vāstīti pradīpavatkartrantarameṣitavyaṃ, tathā ca na siddhasādhanamiti pariharati-- na /
anyasyāvaganturiti /
nanu sākṣisthāne 'stvasmadabhimatameva vijñānaṃ tathā ca nāmnyeva vipratipattirnārthā iti śaṅkate-- sākṣiṇo 'vagantuḥ svayaṃsiddhatāmupakṣipatā abhipreya tā svayaṃ prathate vijñānamityeṣa eveti /
nirākaroti-- neti /

bhavanti hi vijñānasyotpādādayo dharmā abhyupetāstathā cāsya phalatayā nāvagantṛtvaṃ, kartṛphalabhāvasyaikatra virodhāt /
kintu pradīpāditulyatetyarthaḥ //28//
START BsVBh_2,2.5.29
vaidharmyāc ca na svapnādivat

2.2.30

bādhābādhau vaidharmyam /
svapnapratyayo bādhito jāgratpratyayaścābādhitaḥ /
tvayāpi cāvaśyaṃ jāgratpratyayasyābādhitatvamāstheyaṃ, tena hi svapnapratyayo bādhito mithyetyavagamyate /
jāgratpratyayasya tu bādhyatve svapnapratyayasyāsau na bādhako bhavet /
nahi bādhyameva bādhakaṃ bhavitumarhati /
tathā ca na svapnapratyayo mithyeti sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ syāt svapnavaditi /
tasmādbādhābādhābhyāṃ vaidharmyānna svapnapratyayadṛṣṭāntena jāgratpratyayasya śakyaṃ nirālambanatvamadhyavasātum /
nidrāglānamiti /
karaṇadoṣābhidānam /
mithyātvāya vaidharmyāntaramāha- -api ca smṛtireveti /
saṃskāramātrajaṃ hi vijñānaṃ smṛtiḥ /
pratyutpannendriyasaṃprayogaliṅgaśabdasārūpyānyathānupapadyamānayogyapramāṇānutpattilakṣaṇasāmagrīprabhavaṃ tu
jñānamupalabghiḥ /
tadiha nidrāṇasyasāmagryantaravirahātsaṃskāraḥ pariśiṣyate, tena saṃskārajatvātsmṛtiḥ, sāpi ca nidrādoṣādviparītāvartamānamapi pitrādi vartamānatayā bhāsayati /
tena smṛtereva tāvadupalabdherviśeṣastasyāśca smṛtervaiparītyamiti /
ato mahadantaramityarthaḥ /
api ca svataḥprāmāṇye siddhe jāgratpratyayānāṃ yathārthatvamanubhavasiddhaṃ nānumānenānyathayituṃ śakyam, anubhavavirodhena tadanutpādāt /
abāditaviṣayatāpyanumānotpādasāmagrīgrāhyatayā pramāṇam /
na ca kāraṇābhāve kāryamutpattumarhatītyāśayavānāha- api cānubhavavirodhaprasaṅgāditi //29 //
START BsVBh_2,2.5.30
na bhāvo 'nupalabdheḥ

2.2.31

yathālokadarśanaṃ cānvayavyatirekāvanuśriyamāṇāvartha evopalabdherbhavato nārthānapekṣāyāṃ vāsanāyām /
vāsanāya apyarthopalabdhyadhīnatvadarśanādityarthaḥ /
api cāśrayābhāvādapi na laukikī vāsanopapadyate /
na ca kṣaṇikamālayavijñānaṃ vāsanādhāro bhavitumarhati /
dvayoryugapadutpadyamānayoḥ savyadakṣiṇaśṛṅgavadādhārādheyabhāvābhāvāt /
prāgutpannasya cādheyotpādasamaye 'sataḥ kṣaṇikatvavyāghāta ityāśayavānāha-- api ca vāsanā nāmeti /
śeṣamatirohitārtham //30//
START BsVBh_2,2.5.31
kṣaṇikatvāc ca

2.2.32

syādetat /
yadi sākāraṃ vijñānaṃ saṃbhavati bāhyaścārthaḥ sthūlasūkṣmavikalpenāsaṃbhavī hantaivamarthajñāne sattvena tāvadvicāraṃ na sahete /
nāpyasattvena, asato bhāsanāyogāt /
nobhayatvena, virodhātsadasatorekatrānupapatteḥ /
nāpyanubhayatvena, ekaniṣedhasyetaravidhānanāntarīyakatvāt /
tasmādvicārāsahatvamevāstu tattvaṃ vastūnām /
yathāhuḥ--'iyaṃ vastu balāyātaṃ yadvadanti vipaścitaḥ /
yathā yathārthāścintyante vivicyante tathā tathā //
'iti //
na kvacidapi pakṣe vyavataṣṭhanta ityarthaḥ /
tadetannirācikīrṣurāha- -śūnyavādipakṣastu sarvapramāṇavipratiṣiddha iti tannirākaraṇāya nādaraḥ kriyate /
laukikāni hi pramāṇāni sadasattvagocarāṇi /
taiḥ khalu satsaditi gṛhyamāṇaṃ yathābhūtamaviparītaṃ tattvaṃ
vyavasthāpyate /
asaccāsaditi gṛhyamāṇaṃ yathābhūtamaviparītaṃ tattvaṃ vyavasthāpyate /
sadasatośca vicārāsahatvaṃ vyavasthāpayatā sarvapramāṇavipratiṣiddhaṃ vyavasthāpitaṃ bhavati /
tathā ca sarvapramāṇavipratiṣedhānneyaṃ vyavasthopapadyate /
yadyucyeta tāttvikaṃ prāmāṇyaṃ pramāṇānāmanena vicāreṇa vyudasyate na sāṃvyavahārikam /
tathāca bhinnaviṣayatvānna sarvapramāṇavipratiṣedha ityata āha-- nahyeyaṃ sarvapramāṇaprasiddho lalokavyavahāro 'nyatattvamanadhigamya śakyate 'pahnotum /
pramāṇāni hi svagocare pravartamānāni tattvamidamityeva pravartante /
atāttvikatvaṃ tu tadgocarasyānyato bādhakādavagantavyam /
na punaḥ sāṃvyavahārikaṃ naḥ prāmāṇyaṃ na tu tāttvikamityeva pravartante /
bādhakaṃ cātāttvikatvameṣāṃ tadgocaraviparītatattvopadarśanena darśayet /
yathā śuktikeyaṃ na rajataṃ marīcayo na toyamekaścandro na candradvayamityādi, tadvadihāpi samastapramāṇagocaraviparītatattvāntaravyavasthāpanenātāttvikatvameṣāṃ pramāṇānāṃ bādhakena darśanīyaṃ na tvavyavasthāpitatattvāntareṇa pramāṇāni śakyāni bādhitum /
vicārāsahatvaṃ vastūnāṃ tattvaṃ vyavasthāpayadbādhakamatāttvikatvaṃ pramāṇānāṃ darśayatīti cet, kiṃ punaridaṃ vicārāsahatvaṃ vastu yattattvamabhimataṃ, kiṃ tadvastu paramārthataḥ sadādīnāmanyatamat kevalaṃ vicāraṃ na sahate, atha vicārāsahatvena nistattvameva /
tatra paramārthataḥ sadādīnāmanyatamadvicāraṃ na sahata iti vipratiṣiddham /
na sahate cenna sadādīnāmanyatamat /
anyatamaccet kathaṃ na vicāraṃ sahate /
atha nistattvaṃ cet kathamanyatamattattvamavyavasthāpya śakyamevaṃ vaktum /
na ca nistattvataiva tattvaṃ bhāvānām /
tāsati hi tattvābhāvaḥ syāt /
so 'pi ca vicāraṃ na sahata ityuktaṃ bhavadbhiḥ /
api cāropitaṃ
niṣedhanīyam /
āropaśca tattvādhiṣṭhāno dṛṣṭo yathā śuktikādiṣu rajatādeḥ /
na cet kiñcidasti tattvaṃ kasya kasminnāropaḥ /
tasmānniṣprapañcaṃ paramārthasadbrahmānirvācyaprapañcātmanāropyate, tacca tattvaṃ vyavasthāpyātāttvikatvena sāṃvyavahārikatvaṃ pramāṇānāṃ bādhakenopapadyata iti yuktamutpaśyāmaḥ //31//
START BsVBh_2,2.5.32
sarvathānupapatteś ca

2.2.33

vibhajate- kiṃ bahunā uktena yathāyathā granthator'thataśca ayaṃ vaināśikasamaya iti /
granthatastāvatpaśyanātiṣṭhanāmiddhapoṣadhādyasādhupadaprayogaḥ /
arthataśca nairātmyamabhyupetyālayavijñānaṃ samastavāsanādhāramabhyupagacchannakṣaramātmānamabhyupaiti /
evaṃ kṣaṇikatvamabhyupetya 'utpādādvā tathāgatānāmanutpādādvā sthitaivaiṣāṃ dharmāṇāṃ dharmatā dharmasthititā'iti nityatāmupaitītyādi bahūnnetavyamiti //32//
START BsVBh_2,2.6.33
naikasminnasaṃbhavāt

2.2.34

nirasto muktakacchānāṃ sugatānāṃ samayaḥ /
vivasanānāṃ samaya idānīṃ nirasyate /
tatsamayamāha saṃkṣepavistarābhyām /
sapta caiṣāṃ padārthāḥ saṃmatā iti /
tatra saṃkṣepamāha-- saṃkṣepatastu dvāveva padārthāviti /
bodhātmako jīvo jaḍavargastvajīva iti /
yathāyogaṃ tayorjīvājīvayorimamaparaṃ prapañcamācakṣate /
tamāha-- pañcāstikāyā nāmeti /
sarveṣāmapyeṣāmavāntaraprabhedāniti /
jīvāstikāyastridhā--baddho mukto nityasiddhaśceti /
pudgalāstikāyāḥ ṣoḍhā-pṛthivyādīni catvāri bhūtāni sthāraṃ jaṅgamaṃ ceti dharmāstikāyaḥ pravṛttyanumeyo 'dharmāstikāyāḥ sthityanumeyaḥ /
ākāśāstikāyo dvedhā-lokākāśo 'lokākāśaśca /
tatroparyupari sthitānāṃ lokānāmantarvartī lokākāśasteṣāmupari mokṣasthānamalokākāśaḥ /
tatra hi na lokāḥ santi /
tadevaṃ jīvājīvapadārthau pañcadhā prapañcitau /
āstravasaṃvaranirjarāstrayaḥ padārthāḥ
pravṛttilakṣaṇāḥ prapañcyante /
dvidhā pravṛttiḥ samyaṅmithyā ca /
tatra mithyā pravṛttirāsravaḥ /
samyakpravṛttī tu saṃvaranirjarau /
āsrāvayati puruṣaṃ viṣayeṣvitīndriyapravṛttirāsravaḥ /
indriyadvārā hi pauruṣaṃ jyotirviṣayān spṛśadrūpādijñānarūpeṇa pariṇamata iti /
anye tu karmāṇyāsravamāhuḥ /
tāni hi kartāramabhivyāpya sravanti kartāramanugacchantītyāsravaḥ /
seyaṃ mithyāpravṛttiranarthahetutvāt /
saṃvaranirjarau ca samyakpravṛttī /
tatra śamadamādirūpā pravṛttiḥ saṃvaraḥ /
sā hyāsravasrotaso dvāraṃ saṃvṛṇotāti saṃvara ucyate /
nirjarastvanādikālapravṛttikaṣāyakaluṣapuṇyāpuṇyaprahāṇahetustaptaśilārohaṇādiḥ /
sa hi niḥśeṣaṃ puṇyāpuṇyaṃ sukhaduḥkhopabhogena jarayatīti nirjaraḥ /
bandho 'ṣṭavidhaṃ karma /
tatra ghātikarma caturvidham /
tadyathā--jñānāvaraṇīyaṃ darśanāvaraṇīyaṃ mohanīyamantarāyamiti /
tathā catvāryaghātikarmāṇi /
tadyathā--vedanīyaṃ nāmikaṃ gotrikamāyuṣkaṃ ceti /
tatra samyag jñānaṃ na mokṣasādhanaṃ, nahi jñānādvastusiddhiratiprasaṅgāditi viparyayo jñānāvaraṇīyaṃ karmocyate /
ārhatadarśanābhyāsānna mokṣa iti jñānaṃ darśanāvaraṇīyaṃ karma /
bahuṣu vipratiṣiddheṣu tīrthakarairupadarśiteṣu mokṣamārgeṣu viśeṣānavadhāraṇaṃ mohanīyaṃ karma /
mokṣamārgapravṛttānāṃ tadvighnakaraṃ vijñānamantarāyaṃ karma /
tānīmāni śreyohantṛtvāddhātikarmāṇyucyante /
aghātāni karmāṇi, tadyathā vedanīyaṃ karma śuklapudgalavipākahetuḥ, taddhi
bandho 'pi na niḥśreyasaparipanthi tattvajñānāvighātakatvāt /
śuklapudgalārambhakavedanīyakarmānuguṇaṃ nāmikaṃ karma, taddhi śuklapudgalasyādyāvasthāṃ kalalabuddhudādimārabhate /
gotrikamavyākṛtaṃ tato 'pyādyaṃ śaktirūpeṇāvasthitam /
āyuṣkaṃ tvāyuḥ kāyati kathayatyutpādanadvāretyāyuṣkam /
tānyetāni śuklapudgalādyāśrayatvādaghātīni karmāṇi /
tadetat karmāṣṭakaṃ puruṣaṃ badhnātīti bandhaḥ /
vigalitasamastakleśatadvāsanasyānāvaraṇajñānasya sukhaikatānasyātmana upari deśāvasthānaṃ mokṣa
ityeke /
anye tūrdhvagamanaśīlo hi jīvo dharmādharmāstikāyena baddhastadvimokṣādyadūrdhvaṃ gacchatyeva sa mokṣa iti /
ta ete saptapadārthā jīvādayaḥ sahāvāntaraprabhedairapanyastāḥ /
tatra sarvatra cemaṃ saptabhaṅgīnayaṃ nāma nyāyamavatārayanti, syādasti, syānnāsti, syādasti ca nāsti ca, syādavaktavyaḥ, syādasti cāvaktavyaśca, syānnāsti cāvaktavyaśca, syādasti ca nāsti cāvaktavyaśceti /
syācchabdaḥ khalvayaṃ nipātastiṅantapratirūpako 'nekāntadyotī /
yathāhuḥ--'vākyeṣvanekāntadyoti gamyaṃ prativiśeṣaṇam /
syānnipātor'thayogitvāttiṅantapratirūpakaḥ //
'iti /
yadi punarayamanekāntadyotakaḥ syācchabdo na bhavet syādastītivākye syātpadamanarthakaṃ syāt tadidamuktam--'arthayogitvāt'iti /
anaikāntadyotakatve tu syādasti kathañcidastīti syātpadātkathañcidartho 'stītyanenānuktaḥ pratīyata iti nānarthakyam /
tathā ca 'syādvādaḥ sarvathaikāntatyāgātkiṃvṛttacidvidheḥ /
saptabhaṅganayāpekṣoheyādeyaviśeṣakṛt //
'kiṃvṛtte pratyaye khalvayaṃ cinnipātavidhinā sarvathaikāntatyāgāt saptasvekānteṣu yo bhaṅgastatra yo nayastadapekṣaḥ san heyopādeyabhedāya syādvādaḥ kalpate /
tathāhi--yadi vastvastyevetyevaikāntatastat sarvathā sarvadā sarvatra sarvātmanāstyeveti na tadīpsājihāsābhyāṃ kvacit kadācit kathañcit kaścit pravarteta nivarteta vā prāptāprāpaṇīyatvāt, heyahānānupapatteśca /
anaikāntapakṣe tu kvacit kadācit kasyacit kathañcit sattve hānopādāne prekṣāvatāṃ kalpete iti /
tamenaṃ saptabhaṅgīnayaṃ dūṣayati-- naikasminnasaṃbhavāt /
vibhajate-- na hyekasmindharmaṇi paramārthasati paramārthasatāṃ yugapatsattvādīnāṃ dharmāṇāṃ parasparaparihārasvarūpāṇāṃ samāveśaḥ saṃbhavati /
etaduktaṃ bhavati--satyaṃ yadasti
vastutastatsarvathā sarvadā sarvatra sarvātmanā nirvacanīyena rūpeṇāstyeva na nāsti, yathā pratyagātmā /
yattu kvacit kathañcit kadācit kenacidātmanāstītyucyate, yathā prapañcaḥ, tadvyavahārato na tu paramārthataḥ, tasya vicārāsahatvāt /
na ca pratyayamātraṃ vāstavatvaṃ vyavasthāpayati, śuktimarumarīcikādiṣu rajatatoyāderapi vāstavatvaprasaṅgāt /
laukikānāmabādhena tu tadvyavasthāyāṃ dehātmābhimānasyāpyabādhena tāttvikatve sati lokāyatamatāpātena nāstikatvaprasaṅgāt /
paṇḍitarūpāṇāṃ tu dehātmābhimānasya vicārato bādhanaṃ prapañcasyāpyanaikāntasya tulyamiti /
api ca sadasattvayoḥ parasparaviruddhatvena samuccayābhāve vikalpaḥ /
na ca vastuni vikalpaḥ saṃbhavati /
tasmāt sthāṇurvā puruṣo veti jñānavat saptatvapañcatvanirdhāraṇasya phalasya nirdhārayituśca pramātustatkaraṇasya pramāṇasya ca tatprameyasya ca saptatvapañcatvasya sadasattvasaṃśaye sādhu samarthitaṃ tīrthakaratvamṛṣemeṇātmanaḥ /
nirdhāraṇasya caikāntasattve sarvatra nānekāntavāda ityāha-- ya ete sapta padārthā iti /
śeṣamatirohitārtham //33//
START BsVBh_2,2.6.34
evaṃ cātmākārtsnyam

2.2.35

evaṃ ceti cena samuccayaṃ dyotayati /
śarīraparimāṇatve hyātmano 'kṛtsnatvaṃ paricchinnatvam /
tathā cānityatvam /
ye hi paricchinnāste sarve 'nityā yathā ghaṭādayastathā cātmeti /
tadetadāha-- yathaikasmindharmiṇīti /
idaṃ cāparamakṛtsnatvena sūtritamityāha-- śarīrāṇāṃ cānavasthitaparimāṇatvāditi /
manuṣyakāyaparimāṇo hi jīvo na hastikāyaṃ kṛtsnaṃ vyāptumarhatyalpatvādityātmanaḥ kṛtsnaśarīrāvyāpitvādakārtsnyam, tathā ca na śarīraparimāṇatvamiti /
tathā hastiśīraraṃ parityajya yadā puttikāśarīro bhavati tadā na tatra kṛtsnaḥ puttikāśarīre saṃmīyetetyakārtsnyamātmanaḥ /
sugamamanyat /
codayati-- syādetat /
anantāvayava iti /
yathā hi pradīpo ghaṭamahāharmyodaravartī saṃkocavikāśavānevaṃ jīvo 'pi puttikāhastidehayorityarthaḥ /
tadetadvikalpya dūṣayati-- teṣāṃ
punaranantānāmiti /
na tāvatpradīpo 'tra nidarśanaṃ bhavitumarhati, anityatvaprasaṅgāt /
viśarāravo hi pradīpāvayavaḥ , pradīpaścāvayavī pratikṣaṇamutpattinirodhadharmā, tasmādanityatvāttasya nāsthiro jīvastadavayavāścābhyupetavyāḥ /
tathā ca vikalpadvayoktaṃ dūṣaṇamiti /
yacca jīvāvayavānāmānantyamuditaṃ tadanupapannataramityāha-- api ca śarīramātreti //34//
śaṅkāpūrvaṃ sūtrāntaramavatārayati- atha paryāyeṇeti /
tatrāpyucyate--
START BsVBh_2,2.6.35
na ca paryāyād apy avirodho vikārādibhyaḥ

2.2.36

karmāṣṭaka muktaṃ jñānāvaraṇīyādi /
kiṃ cātmano nityatvābhyupagame āgacchatāmapagacchatāṃ
cāvayavānāmiyattānirūpaṇena cātmajñānābhāvānnāpavarga iti bhāvaḥ /
ata evamādidoṣaprasaṅgāditi /
ādigrahaṇasūcitaṃ doṣaṃ brūmaḥ /
kiṃ caite jīvāvayavāḥ pratyekaṃ vā cetayeran samūho vā /
teṣāṃ pratyekaṃ caitanye bahūnāṃ cetanānāmekābhiprāyatvaniyamābhāvāt kadācidviruddhadikkriyatvena śarīramunmathyeta /
samūhacaitanye tu hastiśarīrasya puttikāśarīratve dvitrāvayavaśeṣo jīvo na cetayet /
vigalitabahusamūhitayā samūhasyābhāvātputtikāśarīre iti /
athaveti /
pūrvasūtraprasañjitāyāṃ jīvānityatāyāṃ bauddhavatsaṃtānanityatāmāśaṅkyedaṃ sūtram--'na ca paryāyādapyavirodho vikārādibhyaḥ' /
na ca paryāyāt parimāṇānavasthāne 'pi saṃtānābhyupagamenātmano nityatvādavirodho bandhamokṣayoḥ /
kutaḥ /
pariṇāmādibhyo doṣebhyaḥ /
saṃtānasya vastutve pariṇāmastataścarmavadanityatvādidoṣaprasaṅgaḥ /
avastutve cādigrahaṇasūcito nairātmyāpattidoṣaprasaṅga iti /
visico vivasanāḥ //35//
START BsVBh_2,2.6.36
antyāvasthiteś cobhayanityatvād aviśeṣaḥ

2.2.37

evaṃ hi mokṣāvasthābhāvi jīvaparimāṇaṃ nityaṃ bhavet,
yadyabhūtvā na bhavet /
abhūtvā bhāvināmanityatvādghaṭādīnām /
kathaṃ cābhūtvā na bhavedyadi prāgapyāsīt /
na ca parimāṇāntarāvarodhe 'pūrvaṃ bhavitumarhati /
tasmādantyameva parimāṇaṃ pūrvamapyāsīdityabhedaḥ /
tathā caikaśarīraparimāṇataiva syānnopacitāpacitaśarīraprāptiḥ śarīraparimāṇatvābhyupagamavyāghātāditi /
atra cobhayoḥ parimāṇayornityatvaprasaṅgāditi yojanā /
ekaśarīraparimāṇataiveti ca dīpyam /
dvitīye tu vyākhyāne ubhayoravasthayoriti yojanā /
ekaśarīraparimāṇatā na dīpyā, kintvekaparimāṇatāmātramaṇurmahān veti vivekaḥ //36//
START BsVBh_2,2.7.37
patyur asāmañjasyāt

2.2.38

aviśeṣeṇeśvarakāraṇavādo 'nena niṣidhyata iti bhramanivṛttyarthamāha-- kevaleti /
sāṃkhyayogavyapāśrayā hiraṇyagarbhapatañjaliprabhṛtayaḥ /
pradhāna muktam /
dṛkśaktiḥ puruṣaḥ pratyayānupaśyaḥ /
sa ca nānākleśakarmavipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ pradhānapuruṣābhyāmanyaḥ /
māheśvarā ścatvāraḥ--śaivāḥ, pāśupatāḥ, kāruṇikasiddhāntinaḥ, kāpālikāśceti /
catvāro 'pyamī maheśvarapraṇītasiddhāntānuyāyitayā māheśvarāḥ /
kāraṇamīśvaraḥ /
kāryaṃ pradhānikaṃ mahadādi /
yogo 'pyoṅkārādidhyānadāraṇādiḥ /
vidhistriṣavaṇasnānādirgūḍhacaryāvasānaḥ, duḥkhānto mokṣaḥ /
paśava ātmānasteṣāṃ pāśo bandhanaṃ tadvimokṣo duḥkhāntaḥ /
eṣa teṣāmabhisaṃdhiḥ--cetanasya khalvadhiṣṭhātuḥ kumbhakārādeḥ kumbhādikārye nimittakāraṇatvamātraṃ na tūpādānatvamapi /
tasmādihāpīśvaro 'dhiṣṭhāta jagatkāraṇānāṃ nimittameva, na tūpādānamapyekasyādhiṣṭhātṛtvādhiṣṭheyatvavirodhāditi prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-- patyurasāmañjasyāt iti /
idamatrākūtam---īśvarasyanimittakāraṇatvamātramāgamādvocyeta pramāṇāntarādvā pramāṇāntaramapyanumānamarthāpattirvā /
na tāvadāgamāt, tasya nimittopādānakāraṇatvapratipādanaparatvādityasakṛdāveditam /
tasmādanenāsminnarthe
pramāṇāntaramāstheyam /
tatrānumānaṃ tāvanna saṃbhavati /
taddhi dṛṣṭyanusāreṇa pravartate tadanusāreṇa cāsāmañjasyam /
tadāha-- hīnamadhyameti /
etaduktaṃ bhavati--āgamādīśvarasiddhau na dṛṣṭamanusartavyam /
na hi svargāpūrvadevatādiṣvāgamādavagamyamāneṣu kiñcidasti dṛṣṭam /
nahyāgamo dṛṣṭasādharmyātpravartate /
tena śrutasiddyarthamadṛṣṭāni dṛṣṭaviparītasvabhāvāni subahūnyapi kalpyamānāni na lohagandhitāmāvahanti pramāṇavattvāt /
yastu tatra kathañciddṛṣṭānusāraḥ kriyate sa suhṛdbhāvamātreṇa /
āgamānapekṣitamanumānaṃ tu dṛṣṭasādharmyeṇa pravartamānaṃ dṛṣṭaviparyaye tuṣādapi bibhetitarāmiti /
prāṇikarmāpekṣitatvādadoṣa iti cet /
na /
kutaḥ /
karmeśvarayormithaḥ pravartyapravartayitṛtva itaretarāśrayatvadoṣaprasaṅgāt /
ayamarthaḥ--yadīśvaraḥ karuṇāparādhīno vītarāgastataḥ praṇinaḥ kapūye karmaṇi na pravartayet, taccotpannamapi nādhitiṣṭhet, tāvanmātreṇa prāṇināṃ duḥkhānutpādāt /
na hīśvarādhīnā janāḥ svātantryeṇa kapūyaṃ karma kartumarhanti /
tadanadhiṣṭhitaṃ vā kapūyaṃ karma phalaṃ prasotumutsahate /
tasmātsvatantro 'pīśvaraḥ karmabhiḥ pravartyata iti dṛṣṭaviparītaṃ kalpanīyam /
tathācāyamaparo gaṇḍasyopari sphoṭa itaretarāśrayaḥ prasajyeta, karmaṇeśvaraḥ pravartanīya īśvareṇa ca karmeti /
śaṅkate-- nānāditvāditi cet /
pūrvakarmaṇeśvaraḥ saṃpratitane karmaṇi pravartyate teneśvareṇa saṃpratitanaṃ karma svakārye pravartyeta iti /
nirākaroti-- na vartamānakālavaditi /
atha pūrvaṃ karma kathamīśvarāpravartitamīśvarapravartanalakṣaṇaṃ kāryaṃ karoti /
tatrāpi pravartitamīśvareṇa pūrvatanakarmapravartitenetyevamandhaparamparādoṣaḥ /
cakṣuṣmatā hyandho nīyate nāndhāntareṇa /
tathehāpi dvāvapi pravartyāviti kaḥ kaṃ pravartayedityarthaḥ /
apica naiyāyikānāmīśvarasya nirdeṣatvaṃ
svasamayaviruddhamityāha-- apiceti /
asmākaṃ tu nāyaṃ samaya iti bhāvaḥ /
nanu kāruṇyādapi pravartamāno jano dṛśyate /
na ca kāruṇyaṃ doṣa ityata āha-- svārthaprayukta eva ceti /
kāruṇye hi satyasya duḥkhaṃ bhavati tena tatprahāṇāya pravartata iti kāruṇikā api svārthaprayuktā eva pravartanta iti /
nanu svārthaprayukta eva pravartatāmevamapi ko doṣa ityata āha-- svārthavatvādīśvarasyeti /
arthitvādityarthaḥ /
puruṣasya caudāsīnyābhyupagamānna vāstavī pravṛttiriti //37//
aparamapi dṛṣṭānusāreṇa dūṣaṇamāha--
START BsVBh_2,2.7.38
saṃbandhānupapatteś ca

2.2.39

dṛṣṭo hi sāvayavānāmasarvagatānāṃ ca saṃyogaḥ /
aprāptipūrvikā hi prāptiḥ saṃyogo na sarvagatānāṃ saṃbhavatyaprāpterabhāvānniravayavatvācca /
avyāpyavṛttitā hi saṃyogasya svabhāvaḥ /
na ca niravayaveṣvavyāpyavṛttitā saṃyogasya saṃbhavatītyuktam /
tasmādavyāpyavṛttitāyāḥ saṃyogasya vyāpikāyā nivṛttestadvyāpyasya saṃyogasya vinivṛttiriti bhāvaḥ /
nāpi samavāyalakṣaṇaḥ /
sa hyayutasiddhānāmādhārādheyabhūtānāmihapratyayahetuḥ saṃbandha ityabhyupeyate /
na ca pradhānapuruṣeśvarāṇāṃ mitho 'styādhārādheyabhāva ityarthaḥ /
nāpi yogyatālakṣaṇaḥ kāryagamyasaṃbandha ityāha-- nāpyanya iti /
nahi pradhānasya mahadahaṅkārādikāraṇatvamadyāpi siddhamiti /
śaṅkate-- brahmavādina iti /
nirākaroti- na /
kutaḥ /
tasya mate 'nirvacanīya tādātmyalakṣaṇasaṃbandhopapatteḥ /
apiceti /
āgamo hi pravṛtti prati na dṛṣṭāntamapekṣata ityadṛṣṭapūrve tadviruddhe ca pravartituṃ samarthaḥ /
anumānaṃ tu dṛṣṭānusāri naivaṃvidhe pravartitumarhatīti /
śaṅkate-- parasyāpīti /
pariharati- neti /
asmākaṃ tvīśvarāgamayoranāditvādīśvarayonitve 'pyāgamasya na virodha iti bhāvaḥ //38//
START BsVBh_2,2.7.39
adhiṣṭhānānupapatteśca

2.2.40

yathādarśanamanumānaṃ pravartate nālaukikārthaviṣayamitīhāpi na prasmartavyam /
sugamamanyat //39//
START BsVBh_2,2.7.40
karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ

2.2.41

rūpādihīnamiti /
anudbhūtarūpamityarthaḥ /
rūpādihīnakaraṇādhiṣṭhānaṃ hi puruṣasya svabhogādāveva dṛṣṭaṃ nānyatra /
nahi bāhyaṃ kuṭhārādyaparidṛṣṭaṃ vyāpārayan kaścidupalabhyate /
tasmādrūpādihīnaṃ karaṇaṃ vyāpārayata īśvarasya bhogādiprasaktiḥ tathā cānīśvaratvamiti bhāvaḥ /
kalpāntaramāha-- anyatheti /
pūrvamadhiṣṭhitiradhiṣṭhānamidānīṃ tu adhiṣṭhānaṃ bhogāyatanaṃ śarīramuktam /
tathā bhogādiprasaṅgenānīśvaratvaṃ pūrvamāpāditam /
saṃprati tu śarīritvena bhogādiprasaṅgādanīśvaratvamuktamiti viśeṣaḥ //40//
START BsVBh_2,2.7.41
antavattvam asarvajñatā vā

2.2.42

api ca sarvatrānumānaṃ pramāṇayataḥ pradhānapuruṣeśvarāṇāmapi saṃkhyābhedavattvamantavattvaṃ ca dravyatvāt saṃkhyānyatve sati prameyatvādvānumātavyaṃ, tataścāntavattvamasarvajñatā vā /
asmākaṃ tvāgamagamyer'the tadbādhitaviṣayatayā nānumānaṃ prabhavatīti bhāvaḥ /
svarūpaparimāṇamapi yasya yādṛśamaṇu mahat paramamahaddīrghaṃ hrasvaṃ ceti /
atha mā bhūdeṣa doṣa ityuttaro vikalpaḥ /
yasyānto 'sti tasyāntavattvāgrahaṇamasarvajñatāmāpādayet /
yasya tvanta eva nāsti tasya tadagrahaṇaṃ nāsarvajñatāmāvahati /
nahi śaśaviṣāṇādyajñānādajño bhavatīti bhāvaḥ /
pariharati-- tata iti /
āgamānapekṣasyānumānameṣāmantavattvamavagamayatītyuktam //41//
START BsVBh_2,2.8.42
utpattyasaṃbhavāt

2.2.43

anyatra vedāvisaṃvādādyatrāṃśe visaṃvādaḥ sa nirasyate /
tamaṃśamāha-- yatpunaridamucyate vāsudevātsaṃkarṣaṇo jīva iti /
jīvasya kāraṇavatve satyanityatvam, anityatveparalokino 'bhāvātparalokābhāvaḥ, tataśca svarganarakāpavargābhāvāpatternāstikyamityarthaḥ /
anupapannā ca jīvasyotpattirityāha-- pratiṣedhiṣyati ceti //42//
START BsVBh_2,2.8.43
na ca kartuḥ karaṇam

2.2.44

yadyapyanekaśilpaparyavadātaḥ paraśuṃ kṛtvā tena palāśaṃ chinatti,
yadyapi ca prayatnenendriyārthātmamanaḥ saṃnikarṣalakṣaṇaṃ jñānakaraṇamupādāyātmārthaṃ vijānāti, tathāpi saṃkarṣaṇo 'karaṇaḥ kathaṃ pradyumnākhyaṃ manaḥ karaṇaṃ kuryāt /
akaraṇasya vā karaṇanirmāṇasāmarthye kṛtaṃ karaṇanirmāṇena /
akaraṇādeva nikhilakāryasiddheriti bhāvaḥ //43//
START BsVBh_2,2.8.44
vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ

2.2.45

vāsudevā evaite saṃkarṣamādayo nirdeṣā avidyādidoṣarahitāḥ /
niradhiṣṭhānā nirūpādānāḥ /
ata eva niravadyā anityatvādidoṣarahitāḥ /
tasmādutpattyasaṃbhavo 'nuguṇatvānna doṣa ityarthaḥ /
atrocyate--evamapīti /
mā bhūdabhyupagamena doṣaḥ, prakārāntareṇa svayameva doṣaḥ /
praśnapūrvaṃ prakārāntaramāha- katham /
yadi tāvaditi /
na tāvadete parasparaṃ bhinnā īśvarāḥ parasparavyāhatecchā bhavitumarhanti /
vyāhatakāmatve ca kāryānutpādāt /
avyāhatakāmatve vā pratyekamīśvaratve ekenaiveśanāyāḥ kṛtatvādānarthakyamitareṣām /
saṃbhūya ceśanāyāṃ pariśuddho na kaściddīśvaraḥ syāt, siddhāntahāniśca /
bhagavānevaiko vāsudevaḥ paramārthatattvamityabhyupagamāt /
tasmātkalpāntaramāstheyam /
tatra cotpattyasaṃbhavo doṣa ityāśayavān kalpāntaramupanyasyotpattyasaṃbhavenāpākaroti-- athāyamabhiprāya iti /
sugamamanyat //44//
START BsVBh_2,2.8.45
vipratiṣedhāc ca

Original text: Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī (a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc